Taqtatas munaıy – jańa energetıkalyq dáýirge bastar jol

Aýqymdy ǵylymı jıyn «SAÝTS-OIL» JShS, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy jáne Ulttyq ınjenerlik akademııasymen birlesip uıymdastyryldy. Konferensııa elimizdiń geologııa, munaı-gaz, ınjenerııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salalaryndaǵy ózekti máselelerdi talqylaıtyn mańyzdy ǵylymı alańǵa aınaldy.

Jıynǵa belgili memleket jáne qoǵam qaı­ratkerleri, ǵalymdar, ınjenerler, geo­logter, munaı-gaz salasynyń mamanda­ry, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ón­di­ristik kompanııalar ókilderi qatysty. Kon­­ferensııanyń basty maqsaty – akademık Shahmardan Esenovtiń qazaq geologııa­syna qosqan tarıhı eńbegin dáripteý, son­daı-aq qazirgi geologııalyq barlaý isiniń jańa baǵytyn, ınnovasııalyq ádisterin, bola­shaqtaǵy damý keleshegin aıqyndaý boldy.

Plenarlyq májiliske tehnıka ǵylym­dary­nyń doktory, Qazaqstannyń Eńbek Eri, «Munaı-gaz kesheni ardagerleri» res­pýblıkalyq qoǵamdyq birlestik keńe­siniń tóraǵasy, UǴA akademıgi Uzaq­baı Qara­balın tóraǵalyq etti. Ol kon­fe­ren­sııa­­nyń ashylýynda Shahmardan Esenov esimi el geologııasynyń tutas dáýirimen sabaqtas ekenin, al búgingi ǵylymı jıyn sol mekteptiń jańa tarıhı kezeńdegi jal­ǵasy bolǵanyn atap ótti. Onyń sózinde geologııa salasyndaǵy sabaqtastyq, ǵylymı jaýapkershilik pen eldiń tabıǵı resýrsyn tıimdi ıgerý máseleleri negizgi oı retinde kórinis tapty.

Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, «SAÝTS-OIL» JShS prezıdenti, UǴA akade­mıgi Serikjan Seıtjanov otandyq munaı-gaz salasynyń aldynda turǵan mindetterge toqtalyp, elimizde dástúrli emes kómirsýtek resýrstaryn, sonyń ishinde taqtatas munaıyn zertteý men ıgerý isi strategııalyq mańyzǵa ıe bola bastaǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, búginde geologııa ǵylymy men óndiristiń ózara baılanysy burynǵydan da kúsheıip, naqty tehnologııalyq sheshimderge súıengen jańa izdenister qajet.

Elimizde munaı-gaz salasynyń damýy on­daǵan jyl boıy dástúrli ken orynda­ryn ıgerýmen tyǵyz baılanysty boldy. Bul ken oryndary ekonomıkanyń ósý negizine aınalyp, onyń ónerkásiptik áleýe­tiniń qalyptasýyna, energetıkalyq táýel­sizdiginiń nyǵaıýyna jol ashqany da sózsiz. Búginde jańa kezeń tabaldyryǵyn atta­maq nıettemiz, ıaǵnı resýrs bazasyn edáýir keńeıtýge, turaqty damýǵa qosymsha múm­kindik ashýǵa qabiletti dástúrli emes kómirsýtek qorlaryn ıgerýge kóshý kezeńin bastadyq.

Taqtatas munaıy – energetıkadaǵy múmkindigi mol salalardyń biri ári tehno­logııalyq turǵydan kúrdeli baǵyttardyń biregeıi. Bul tek óndirýdiń tyń tehnologııasy ǵana emes, jer qoınaýyn paıda­lanýǵa múldem jańa, salalyq turǵydan ózgeshe tásil bolmaq. Iаǵnı zamanaýı ınje­nerlik sheshimderdi, derekterdi taldaý­dyń sıfrlyq ádisterin, jobalardy keshendi basqarýdy úılestire otyryp júzege asady. Álemniń kóptegen elderinde dál osy taqtatas jobalary tehnologııalyq ınnovasııalardyń damýyna, ınvestısııalardyń kelýine, jańa óndiristik tizbekterdiń qalyptasýyna serpin beretin negizgi qozǵaýshy kúshke aınalyp otyr.

Al elimizde bul baǵytty damytý stra­tegııalyq mańyzǵa ıe ekenin de atap ótkim keledi. Eń aldymen, áńgime energetıka salasyn ártaraptandyrý men eldiń resýrstyq qaýipsizdigin nyǵaıtýda bolyp otyr. Taqtatas qabattaryn ıgerý buryn qoljetimsiz bolyp kelgen kómirsýtek qorlaryn óndiris aınalymyna engizýge múmkindik beredi. Osylaısha, munaı óndirý salasynyń ıgerilý merzimin uzartýǵa, dástúrli ken oryndarynyń sarqylýyna táýeldilikti azaıtýǵa jol ashady.

Ekonomıkalyq áseri de kem emes. Taqtatas munaıy salasyndaǵy jobalar geologııalyq barlaý jumysyna, burǵy­laýǵa, ınfraqurylymǵa ári joǵary tehno­logııalyq jabdyqtarǵa qomaqty ınvestısııany qajet etedi. Bul óz kezeginde zamanaýı ınjenerlik sheshimderge suranys qalyptastyryp, qyzmet kórse­tý kompanııalarynyń ǵylymı-zert­teý ortalyqtarynyń, óndiristik kásip­oryndardyń damýyn yntalandyrady. Nátıjesinde, búkil ekonomıka úshin mýltıp­lıkatıvtik áseri qalyptasady, demek mashına jasaý men logıstıkadan bastap, bilim berý jáne kadr daıarlaý júıesine deıin ilgerileıdi.

Biz jańa sala damýynyń áleýmettik ólshemine erekshe nazar aýdaramyz. Ár­bir iri energetıkalyq joba – jańa ju­mys oryndarynyń ashylýy, mamandar biliktiliginiń artýy, sondaı-aq jobalar júzege asyrylatyn óńirlerde halyq taby­synyń ósýi degendi bildiredi. Zama­naýı óndiristerdiń aınalasynda jańa ınfraqurylymdyq nysandar qalyptasyp, áleýmettik sala damıdy, ómir súrý sapasy jaqsarady.

«SAÝTS-OIL» kompanııasy qoǵam men memleket aldyndaǵy jaýapkershiligin tereń túsinedi. Sonymen qatar damý qaǵıdattaryn da dáıekti túrde júzege asyryp keledi. Kompanııa tek óndiristik kórsetkishterge ǵana emes, ekologııalyq qaýipsizdikke, áleýmettik qoldaýǵa, qyz­met­­­tiń ashyq­tyǵyna da aıyryqsha mán beredi. Taq­tatas munaıyn ıgerý barysynda eko­logııalyq standarttardy qatań saqtaý qajet ekenin erekshe atap ótken jón. Degenmen zamanaýı tehnologııalar qorshaǵan ortaǵa keltiretin áserdi edáýir azaıtýǵa múmkindik beretini kóńil kónshitedi. Iаǵnı sý tutynýyn qysqartýǵa, kómirtek izin tómendetýge, resýrstardy paıdalanýdy ońtaılandyrýǵa jaǵ­daı jasaýǵa bolady. Biz ekologııalyq quram­dasty shekteý retinde ǵana emes, tıimdi ári uzaqmerzimdi bıznestiń mańyzdy elementi retinde qarastyramyz.

«SAÝTS-OIL» kompanııasy úshin taqtatas munaıy baǵyty munaı-gaz sala­syndaǵy kópjyldyq tájirıbeniń zańdy jalǵasyna aınalady. Júrgizilgen geolo­gııalyq barlaý zertteýleri, geologııalyq úlgi­lerdi jasaý jáne alǵashqy tájirıbelik joba­lar Ońtústik Torǵaı basseınindegi taqtatas qabattarynyń joǵary áleýetin rastady.

Taqtatas munaıynyń alǵashqy qorla­ryn memlekettik balansqa qoıý tek bizdiń kompanııa úshin ǵana emes, búkil sala úshin mańyzdy. Bul oqıǵa is júzinde elimizdiń munaı óndirý tarıhynda eleýli óndiristik baǵyttyń qalyptasýyna negiz qalady. Bir bul baǵytty eldiń energetıka sektoryn turaqty damytýǵa, ozyq tehnologııalardy engizýge, zamanaýı óndiristik mádenıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi strategııa retinde qarastyramyz.

Taqtatas munaıyn óndirýdiń damýy elimizdiń ekonomıkalyq ósimine eleýli úles qosyp, álemdik energetıkalyq naryqtaǵy ustanymyn nyǵaıtyp, ınnovasııalyq ónerkásiptik ortanyń qalyptasýyna yqpal etedi. Al óz kezeginde, «SAÝTS-OIL» kompanııasynyń tájirıbesi elimizdiń energetıkalyq salasynyń odan ári damýy-na paıdaly bolady dep úmittenedi.

Is-sharaǵa Prezıdenttiń keńesshisi Maǵzum Myrzaǵalıev, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ahmetjan Esimov, Energetıka vıse-mınıstri Erlan Aqbarov, «Kazenergy» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Bolat Aqsholaqov, Ulttyq ǵylym akade-mııasy, geologııalyq ınstıtýttar, munaı-gaz kompanııalary jáne kásibı birlestikter ókilderiniń qatysqany onyń mártebesin tipti arttyra tústi.

Jıyn barysynda Shahmardan Esenov­tiń ómiri men qyzmetine arnalǵan derekti fılm kórsetilip, akademıktiń el ǵyly­my­na sińirgen eńbegi týraly aıtyldy. Maqsutbek Shahmardanuly Esenovtiń qatysýy konferensııaǵa erekshe rýhanı mán berdi. Ol áke murasynyń eń basty ózegi elge qyzmet etý, ǵylymǵa adaldyq, jas urpaqqa senim artý ekenin jetkizgendeı áser qaldyrdy.

Konferensııanyń ǵylymı mazmunynda erekshe oryn alǵan baǵyt – elimizde taqtatas munaıyn zertteý jáne óndirý keleshegi týraly boldy. Bul taqyryptyń jeke ­fılmmen, arnaıy baıandamalarmen jáne tehnologııalyq talqylaýlarmen qamtylýy elimizde slanes munaıy baǵytynyń jańa deńgeıge kóterilip kele jatqanyn kórsetti. Buǵan deıin taqtatas munaıy kóbine AQSh pen Qytaı tájirıbesimen baılanystyrylyp kelse, endi elimiz de osy kúrdeli ári keleshegi mol baǵytta ǵylymı-óndiristik izdenisin bastady.

Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, akademık Asqar Jumadildaevtyń konferensııaǵa qatysýy da jıynnyń ǵylymı salmaǵyn arttyra túskeni anyq. Ol elimizde taqtatas munaıyn zertteý jáne óndirý máselesine aıryqsha nazar aýdaryp, bul baǵyttyń ǵylym úshin jańa múmkindikter ashatynyn atap ótti. Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń prezıdenti Baqytjan Jumaǵulov «Qazaq­standa taqtatas munaıyn óndirý perspektıvalary» taqyrybyndaǵy baıandamasynda bul baǵyttyń elimiz úshin jańa tehnologııalyq múmkindik ekenin atap ótti. Onyń baıandamasynyń negizgi ózegi – Qazaqstan geologııasy dástúrli ken oryndaryn zertteýmen shektelmeı, kúrdeli qurylymdy, ótkizgishtigi tómen jáne dástúrli emes kómirsýtek qabattaryn ıgerýge kóshýge tıis degen oıǵa saıady. Bul – ǵylym men óndiristiń toǵysqan jerinde ǵana sheshiletin kúrdeli mindet.

«SAÝTS-OIL» JShS geologııa jáne ken oryndaryn ıgerý jónindegi vıse-prezı­denti Shaıhan Muhametrahımov «Taqtatas munaıy: syn-qaterler men sheshimder» atty baıandamasynda slanes munaıyn óndirýdiń tehnologııalyq kúrdeliligine nazar aýdardy. Baıandama mazmunynda taqtatas qabattarynyń geologııalyq ereksheligi, ótkizgishtigi tómen kollektorlardy tıimdi ıgerý, qabatty gıdrojarý, kóldeneń burǵylaý, geomehanıkalyq modeldeý jáne óndiristik táýekelderdi basqarý máseleleri kóterildi. Bul baǵytta tek munaıshynyń emes, geolog­tiń, ınjenerdiń, sıfrlyq modeldeý­shiniń jáne ekologtiń birlesken eńbegi qajet ekeni aıqyndaldy.

«Carrie Technology Holding Limited»  kompanııasynyń prezıdenti Jensı Szıan «SAÝTS-OIL» JShS kelisimsharttyq aýmaǵynda taqtatas munaıyn barlaý jáne ıgerýdiń progresi men áleýeti týraly ­baıandama jasady. Onyń baıandama­synda halyqaralyq tájirıbe, tehnologııalyq beıimdeý jáne naqty geologııalyq aýmaq­ta slanes munaıyn ıgerýdiń múmkin­dikteri sóz boldy. Bul baıandama Qazaq­standaǵy taqtatas munaıyn ıgerý isiniń tek teorııalyq talqylaý deńgeıinde emes, naqty kelisimsharttyq aýmaqtarda ǵylymı-óndiristik negizde qarastyrylyp jatqanyn kórsetti.

Taqtatas munaıyn óndirý – ońaı ıgeri­letin resýrs emes. Ol tereń geolo­gııa­lyq taldaýdy, zamanaýı seısmıkalyq zert­teýlerdi, jynystardyń keýektiligi men ótkizgishtigin dál baǵalaýdy, qabat qysy­myn, organıkalyq zattardyń jetilý deńgeıin jáne munaıdyń mıgrasııalyq erekshelikterin keshendi zertteýdi talap etedi. Konferensııada aıtylǵan oılardan baıqalǵandaı, elimizde bul baǵyttyń bolashaǵy, eń aldymen ǵylymı dáldikke, óndiristik tájirıbege, halyqaralyq tehnologııalyq áriptestikke jáne kadrlyq áleýetke baılanysty.

Aldaǵy jyldary taqtatas munaıyn zertteý elimiz úshin geologııalyq barlaý­dyń jańa belesine aınalýy múmkin. Eger bul baǵytta júıeli ǵylymı zertteýler, pılottyq óndiristik synaqtar, zama­naýı burǵylaý tehnologııalary jáne ekologııalyq qaýipsizdik talaptary qa­tar damytylsa, elimizde dástúrli emes kómirsýtek resýrstaryn ıgerýdiń jańa mektebi qalyptasady. Bul úderis Qazaqstannyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıtyp, munaı-gaz salasynyń ǵylymı-ınjenerlik damýyna tyń serpin beredi.

Ǵylymı jıynda akademık Eleonora Seıtmuratova «Sh.Esenov – Qazaqstan geologteriniń juldyzdy býynynyń jarqyn ókili» atty baıandama jasap, Shahmardan Esenovtiń tulǵalyq jáne ǵylymı bolmysyn tereń ashty. Onyń baıandamasynda Sh.Esenov esimi tek jeke ǵalymnyń ǵana emes, qazaq geologııasynyń órleý dáýiriniń sımvoly retinde sıpattaldy. Bul oı konferensııanyń rýhanı mazmunyn tereńdete tústi.

Sh.Esenov atyndaǵy qor ókili Irına Grıshenko «Armandardy qoldaý, múmkindikter jasaý: Shahmardan Esenov qorynyń tarıhy men jetistikteri» atty  baıandamasynda jas ǵalymdar men talantty jastardy qoldaý­dyń mańyzyn atap ótti. Atalǵan baıandama Esenov murasynyń búgingi kúni bilim, ǵylym jáne jastardyń kásibı ósýi arqyly jalǵasyp jatqanyn kórsetti.

Konferensııanyń seksııalyq máji­listerinde de taqtatas munaıyna jaqyn ǵylymı máseleler keńinen talqylandy. Birinshi seksııada kómirsýtek shıkizaty ken oryndaryn izdeý, barlaý jáne ıgerý máseleleri qarastyryldy. Mansııa Babasheva men Arýjan Maqsutova bıtýmdy jynystar men tabıǵı bıtým ken oryndaryn ıgerý joldary týraly baıandap, dástúrli emes kómirsýtek kózderiniń mańyzyn ashty. Bul taqyryp slanes munaıy baǵytymen mazmundas bolyp, elimizdegi kúrdeli kómirsýtek resýrstaryn ıgerý qajettigin kórsetti.

Asqar Syzdyqov jańa geologııalyq barlaýdyń ınstıtýsıo­naldyq arhıtektýrasy jóninde sóz qozǵap, irgeli geologııa, ǵylymı mektep jáne bolashaq ashylymdarǵa jol ashatyn orta qalyptas­tyrý máselesin kóterdi. Bul oı taqtatas munaıyn ıgerý úshin de asa mańyzdy, sebebi mundaı kúrdeli resýrstardy ıgerý kezdeısoq sheshimmen emes, myqty ǵylymı mektep pen zamanaýı zertteý ınfraqurylymyna súıenýge tıis.

Gúlmádına Amangeldıeva Ońtústik Torǵaı basseıniniń rıfttik tektonıkasy men kómirsýtek shoǵyrlarynyń ornalasý zańdylyqtaryna toqtalsa, Aqmaral Demeýova Arysqum oıysynyń mezozoı shógindileriniń munaı-gaz túzý áleýetin baǵalaý máselesin qarastyrdy. Bul baıandamalar taqtatas munaıy men basqa da kómirsýtek resýrs­taryn ǵylymı turǵydan boljaý úshin basseındik taldaýdyń, tek­tonıkalyq qurylymnyń, geohımııa­lyq baǵa­laýdyń mańyzy zor ekenin kórsetti.

Araıbek Jıenǵalıev pen Dýlat Ajǵalıev GIS-model­der men geologııalyq barlaýdyń perspektı­valary týraly baıandamasynda Kaspıı óńirinen Aral jáne Ámýdarııa basseınderine deıingi keńistikte sıfrlyq modeldeýdiń mańyzyn atap ótti. Bul taqyryp qazirgi geologııadaǵy basty úrdisti – derekterge negizdelgen sheshim qabyldaý men keńistiktik taldaý ádisteriniń kúsheıýin aıqyndady.

Janna Baımurzaeva joǵary mıneraldaný jaǵdaıyndaǵy kernderde polımerlik sý aıdaý máselesin qarastyrdy. Bul baıandama kómirsýtek ken oryndaryn tıimdi ıgerý úshin qabatqa áser etý ádisterin ǵylymı turǵydan jetildirý qajettigin kórsetti. Al Serik Isenov seısmıkalyq barlaý zertteýleriniń tıimdiligin arttyrý arqyly jergilikti izdeý nysandaryn boljaý máselesine toqtalyp, munaı-gaz barlaýyndaǵy dáldik pen tehnologııalyq jańarýdyń mańyzyn atap ótti.

Ekinshi seksııada elimizdiń geologııasy, tektonıkasy jáne metallogenııasy máseleleri talqylandy. Geroı Joltaev pen Haırly Ábilhasymov Soltústik Torǵaı basseıniniń tereń qurylymy men munaı-gazdylyq keleshegin qarastyrdy. Bul baǵyttar Qazaqstannyń tereń qabat­taryndaǵy kómirsýtek áleýetin qaıta baǵalaý qajettigin kórsetedi.

Vıacheslav Jemchýjnıkov pen Aızada Dosan tereń gorızonttardaǵy karbonatty qabattardyń geologııalyq barlaýdaǵy rólin talqylasa, Sáýle Ývakova qatysqan baıandamada seısmıkalyq geomorfologııa men flıývıaldyq tuzaqtardy izdeý máselesi kóterildi. Mundaı zertteýler taqtatas munaıyn ıgerý úshin de mańyzdy, sebebi dástúr­li emes resýrstardy anyqtaý kóbine kúrdeli geologııalyq ınterpretasııaǵa súıenedi.

Aıdana Saǵynbaeva FZI jáne IPSOM negizinde fasııalardy bólý, petrofızıka men mashınalyq oqytýdy geomodelge biriktirý týraly baıandady. Bul qazirgi geologııada jasandy ıntellekt pen derekterdi óńdeý ádisteriniń mańyzy artyp kele jatqanyn kórsetti. Taqtatas munaıy sııaqty kúrdeli qabattardy ıgerýde dál osyndaı sıfrlyq sheshimder sheshýshi ról atqarady.

Úshinshi seksııada zamanaýı izdeý, barlaý jáne ıgerý tehnologııalary talqylandy. Jalǵas Imanbaev munaı jáne gaz uńǵymalaryn tıimdi ıgerý tásilderine toqtalsa, Álııa Ebrasheva men Aıjan О́mirbekova bıtýmquramdy jynystardy barlaý men óndiriske engizýdiń ózekti máselelerin qarastyrdy. Bul baıandamalar elimizdegi kúrdeli kómirsýtek resýrstaryn ıgerýdiń ǵylymı jáne óndiristik mańyzyn tolyqtyra tústi.

Tóreǵalı Murynov kómirsýtekterdi izdeý men barlaýda sýbatomdyq tehnologııalardy qoldaný jóninde baıandap, geologııalyq barlaýda tyń ádisterdiń qajettigin kórsetti. Ranıda Tóleýbaeva tómen ótkizgishti kollektorlardaǵy keýekti keńistikti kópmasshtabty taldaý týraly aıtyp, mıkroskopııalyq zertteýden sıfrlyq fıltrasııa modeline deıingi keshendi tásildiń mańyzyn aıqyndady. Atalǵan taqyryp slanes munaıy úshin asa ózekti, óıtkeni ótkizgishtigi tómen qabattardy túsinbeı jatyp, olardy tıimdi ıgerý múmkin emes.

Aıtbek Ahmetjanov pen Aızada Dosan ýnıversıtettiń zamanaýı paıdaly qazbalardy izdeý men barlaý ádisterine sıfrlyq tehnologııalardy engizýdegi róline toqtaldy. Baıandama ǵylym men bilimniń óndiris surany­syna saı jańarýy qajet ekenin kórsetti. Al Nurlan  Ýrazalıev pen Aıbek Sársenbaev kóldeneń burǵylaý máselesin qarastyrdy. Kóldeneń burǵylaý – taqtatas munaıyn ıgerýdegi eń mańyzdy tehnologııalardyń biri bolǵandyqtan, bul baıandama kon­ferensııanyń negizgi taqyrybymen úndes.

«Cure Land» kompanııasynyń prezı­denti Baolın Lıý qabatty gıdrojarý jobalaý máselesin baıandady. Bul tehnologııa taqtatas munaıyn óndirýde álemdik tájirıbede keńinen qoldany­latyn sheshimderdiń biri sanalady. Konferensııada osy taqyryptyń kóterilýi elimizde slanes munaıyn ıgerý úshin qajetti tehnologııalyq baza men halyqaralyq tájirıbeni zerdeleýdiń mańyzdy ekenin taǵy bir márte dáleldedi.

Shymkentte ótken bul ǵylymı basqo­sý akademık Shahmardan Esenovtiń mura­syn qur­metteýmen qatar, Qazaqstan geolo­gııa­synyń jańa damý kezeńin aıqyndaǵan maz­mundy alań boldy. Ásirese taqtatas mu­naıy máselesiniń keńinen talqylanýy eli­mizdiń munaı-gaz salasynda jańa múm­kin­dikterge bet buryp otyrǵanyn kórsetti. Bul baǵytta aldaǵy ýaqytta ǵylymı zert­teý, tá­­­jirıbelik synaq, óndiristik engizý jáne ha­­lyqaralyq áriptestik qatar damýǵa tıis.

Akademık Sh.Esenovtiń ómir joly – ǵylymǵa, elge, bolashaqqa qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi. Búginde Qazaqstan geologııasy osynaý ǵylymı murany jalǵastyra otyryp, jańa tehnologııaǵa, dástúrli emes resýrstardy ıgerýge, ulttyq ınjenerlik áleýetti kúsheıtýge bet aldy. Taqtatas munaıy salasyndaǵy izdenister osy jol­daǵy mańyzdy qadamdardyń biri bolmaq. Konferensııa qorytyndysy geologııa ǵylymyna, munaı-gaz óndirisine jáne energetıkalyq qaýipsizdikke tyń serpin beretini sózsiz.

Álimjan QURTAEV,

Ulttyq ınjenerlik akademııasy Ońtústik óńirlik fılıalynyń vıse-prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń doktory