«Saqta qazaq birligin!»

“Mań-mań basyp júrińiz, Baısaldy jerge túsińiz. Aınala almaı at ólsin. Jat boıynan túńilsin, Bárińiz bir anadan týǵandaı bolyńyz!” – degen eken Buqar jyraý babamyz 1757 jyly Shımoıyn degen jerde Abylaı jeńis toıyn jasaǵanda. Bul — qazaqtyń jońǵarlardy óz jerinen birjola qýyp shyǵyp, “Aqtaban shubyryndy, Alqa­kól sulama” soǵysynyń jeńispen aıaqtalǵan kezi. Qarakereı Qabanbaı! Qanjyǵaly Bógenbaı! Shapyrashty Naýryzbaı! Úsheýińde qut, bereke, Qazaqtyń búrkit túlegi. Jaýǵa salsa – jaraǵy, Kúreske salsa – bilegi. Ala bolsaq ózimiz, Qalmaq sonda bóledi... Saqta qazaq birligin! Toqsanǵa kelgen qart Buqar Osy sońǵy tilegi! – dep jalyna suraǵan eken jaryqtyq. Odan beri qazaqtyń basynan ne ótpedi? Qazir aramyzda: “Saqta qazaq birligin!” deı­­tin Buqar da joq, birlik úshin jaraǵy men bilegin tosatyn Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı da joq. Biraq, qudaıǵa shúkir, qa­zaqtyń ózi bar. Buqardyń sózi zerdesinde, batyr baba­lardyń rýhy keýdesinde saqtaýly qa­zaq ta barshylyq. Eń bastysy: derbes el, jeke memleketpiz. Endi bizge ne kerek? Eń aldymen der­bes mem­leketimizdi jan-jaqty ny­ǵaı­tý kerek. Al ol úshin ne kerek? Oı­lan­bastan aıtarym: “Saq­­ta qazaq bir­ligin!” deıtin maqsat-múdde kerek. Qazir Qazaq eli álem jurtshyly­ǵynyń nazaryna ilige bastady. Kóbi bizdi quptap ja­tyr, bireri synap ta jatyr, áıteýir, qudaıǵa shúkir, derbes el dep den qoıyp, sanasyp ta jatyr. Biraq bul kúıge biz jele jor­typ jetkemiz joq: aıtystyq, tartystyq, egestik, alaı­da túptiń túbinde birlesýdi basty qu­ral etip ustanǵan memlekettik saıasat ba­sy­myzdy qurap tur. Meniń oıymsha, bizdiń memleket áý bastan-aq tózimdilik pen shydamdylyq saıa­sa­tyn ustap keledi. Bul saıasat qazaq­tyń “Sa­byr túbi – sary altyn” dege­nine saıady. “Anaý táýelsizdigin ja­rııa­lady, my­naý tá­ýel­­sizdigin jarııalady, biz nege jarııa­lamaı otyrmyz?” dep shydam­syz­­dan­ǵa­ny­myz áli esi­mde. Aqyry asyqpaı, saspaı, 1991 jyl­dyń 16 jel­toq­sanynda táýelsiz­digimizdi de jarııa­ladyq. Sol “álip­tiń aıaǵyn baǵý”, qudaıǵa shúkir, bizdi san ret syrttaǵy jáne el ishin­degi qaqtyǵystar men soq­ty­ǵys­tardan saqtap qaldy, saqtap ta keledi. О́ıt­­ke­ni, ashý máseleni qazir sheshem dep shıe­le­nistiredi, aqyl asyqpaı sheship jaı­ǵas­ty­ra­dy. Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolǵanymyzǵa qýandyq, ár el bizdiń memle­ketimizdi tanyǵanyna maqtandyq. Álemniń alyp memleketteri AQSh-pen, Qytaımen, Reseımen, taǵy basqalarmen halyq­aralyq kelisimder jasadyq. Jer júzindegi túrik jáne musylman memle­ketterimen de baýyr­maldyq, tatý­lyq saqtaýdy únemi biz basty orynǵa qoıyp kelemiz. Meniń baıqaýymsha, bizdiń memlekettik saıasatymyzda “Aıaz, álińdi bil; Qumyrsqa, jolyńdy bil!” degen Maıqy babamyzdyń ulaǵaty qatań bas­shylyqqa alynǵan. Sondyqtan biz óz elimizdiń qandaı jaǵrapııalyq ortada turǵanyn, qandaı ishki-syrtqy osal­dyǵymyz ben artyqshylyǵymyz bar eke­nin baǵamdap baryp qana halyq­aralyq iske aralasyp kele jatyrmyz. Biz, ras, á degende-aq til máselesin jedel qolǵa aldyq, jyldam zań qabyl­dadyq. Alaıda til máselesi tek qazaqtyń ózine ǵana qatysty másele emesine kóp uzamaı kózimiz jetti. 1731 jyldan otar bop, 1917 jyldan keńes ókimetiniń ınternasıo­nalızm atty saıa­satymen sýsyndap ósken halyqqa tez arada qazaq bola ketip, bárin qazaqshalaı qoıý tek zańmen ǵana sheshe salatyn “jýas” jaǵdaı bolmaı shyqty. Qazaqtan góri uıymshyl, tili men minez-qulqy tutas ári sany da mol halyqpen sanasýǵa týra keldi. Qazaqtyń tilin saqtap qalý úshin, áýeli qazaq degen halyqtyń ózin aman saqtap qalý kerek ekeni belgili boldy. Birimiz oǵan kúıip-pissek te, birimiz samarqaý júrsek te, áýeli halyqtyń ózin, onyń ty­nyshtyǵyn saqtaý saıasaty áli júr­gizilip keledi. Menińshe, bul saıasat ózin táýelsizdi­gimizdiń jıyrma jy­lynda óte jaqsy aqtady. Sonyń arqasynda Qazaqstanda san alýan ult ókili bir-birimen tatý turyp, el tynysh­tyǵyn saqtap, memleket qýatyn bir­ligimen bekitip keledi. Keı-keıde esemiz ketkendeı bolyp, áldebir azǵyn top aıaǵymyzdan shalsa da, ashýymyzdy aqylǵa jeńdirip, shekten tys tózimdilik tanytyp kele jat­qa­nymyz da ras. Sebebi tatýlyq, tynysh­tyq, beıbit ómir arandatý­shylarǵa emes, eń áýeli qazaqqa, qazaqtar uıytqy bolýǵa tıis memle­ketimizge kerek. О́sip-órkendeýimiz úshin, bala-shaǵamyz qalaǵan bilimin alyp, mádenıetti, jan-jaqty bolyp ósýi úshin, halqymyzdyń sannan sapaǵa aınalýy úshin, álemniń órkenıetti elderimen tepe-teń turatyn jaǵdaıǵa jetip alýy­myz úshin kerek. El ishindegi dúrbeleń, tartys-keris bizdiń osy tynyshtyq, tatýlyq, birlik atty óz jemisin uzaq ýaqyttan keıin beretin qasıetti ustanymdardyń berekesin qashyrady. О́ıtkeni, qansha maqtansaq ta, biz az ultpyz; til, din, júz degen bólekteýshi kúshterdiń arqasynda alaýyzdyǵymyz da bar ultpyz. Onyń bárin esepke almaı saıasat júrgizý — óte qaýipti. Eki sóziniń birinde “ıýjandar toby”, “batys”, “soltústik toby” dep jazýǵa mashyqtanǵan gazetter el birligin bekitýge yntaly basylymdar dep aıta almaımyn. Sol sózderdi sanaǵa sińirý arqyly da olar birligimizge syzat túsirip jatyr. Qazaqstan bıyl Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tór­a­ǵalyq jasap otyr. Bul — halyq­ara­lyq uıym­ǵa basshylyq jasaý. Elińdi, mem­­leketińdi ózgelerdiń tanýy men moı­yn­­da­ýynyń bul da bir túri. Ony abyroı dep ataǵan durys. Basqa sóz qa­shy­rý­dyń bári — óz kózińe óziń kúl shashý. Árneniń shegi bar, sóz erkindigi degen — el­diń qa­myn jegen sózge qaqpaq qoımaý. Biz ózi­mizge ózimiz: “Elimizdiń eteginen tart­qa­ny­myz durys pa, álde qol­tyǵynan de­me­genimiz durys pa?” de­gen suraq ta qoıa bilýimiz qajet. Memleketiń halyqaralyq bedelge ıe bolyp jatsa, oǵan nege qýanbasqa? Sol bedelden qazaq halqyna, Qazaqstandaǵy basqa halyqtarǵa qandaı paıda bar? Árıne, olardyń zeınetaqysyna, jala­qysyna oǵan bola aqsha qosyl­maı­dy. Alaıda Qazaq­stanmen ózge memle­ket­­ter sanasady, beıbit qatynas jasaıdy, birlesip mádenı jáne ekono­mı­kalyq baı­lanys ornatady, qysqasy, memle­ketimiz oqshaýlanbaıdy, álem tirshi­liginiń bel ortasynda bolady. Al ondaı jaǵdaı bizdiń ishki birligimizdi de nyǵaı­ta túsedi, syrttan qyrǵıqabaq ta­ny­tý­shylar bolmaǵan saıyn biz ishki ómi­ri­mizdi óz múmkindigimizben emin-erkin jaq­sarta alamyz. Sondyqtan biz bul saıa­sat­ty quptaýshylar men keketip-muqa­tý­shylardyń ara jigin ajyrata bilýge tıispiz. Eldik múdde men áldebir top múddesi osyndaı-osyndaıda aıqyn­dalyp ajyra­ty­lady. Ony túsine bilý, árıne, azamat­tary­myzdyń óresi men otansúıgishtigine tikeleı baılanysty. Ústimizdegi jyldyń jeltoqsan aı­yn­da Astana qalasynda Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymyna mú­she elderdiń memleket basshylary qa­ty­satyn Sammıt ótpek. Bul da Qazaq­stan­nyń halyqaralyq bede­line aıǵaq. Osy­dan on toǵyz jyl buryn otar bop kel­gen eldiń mundaı dárejege jetýin maq­tanarlyq jaǵdaı dep madaq­tamasaq ta, qudaıǵa shúkir, dep qýana bilýimiz kerek emes pe? Bul, menińshe, dańǵoılyq ta, dańqqumarlyq ta emes, eńseli el bola bastaǵanymyzdyń belgisi. Osy dá­re­­jege biz ún qosyp úlesker bolýy­myz kerek pe álde búırekten sıraq shyǵaryp min taǵýymyz kerek pe? Min taǵýshylar bizsiz de irgemizden tabylmaı ma? Ár túrli gazetterdi oqımyn da, sóz erkin­digi degendi jeleý etip, óz elimizdiń irgesine ózimiz ıne júgirtip te jatyr ekemiz-aý dep shoshımyn. Árıne, kemshilikti, jemqorlyqty, sybaılastyqty, alaýyzdyqty, elge zııany tıetin áreketterdi aıamaı jazý — mindet. Biraq áldekimge óshigip, yza­la­nyp, kektenip jazý arqyly óz halqyńdy óziń alaýyz etip almaýdy da oılaýyń qajet qoı. О́ıtpeıinshe eldik múdde qa­laı qorǵalady? Ony biz ózimiz qor­ǵa­ma­saq, biz úshin kim qorǵamaq? Men áli umyta qoıǵam joq, keı gazet bir kezde óńkeı shabaqtardy jaýapqa tartady da, shortandarǵa tıispeıdi dep ókimetti jazǵyrdy. Keıin úlken bılik basyndaǵylar jaýapqa tartyla basta­ǵan­da, álgi basy­lymdar olardy qorǵap taǵy shýlap qoıa berdi. Úlken bılik­tegilerdi aýyzdyqtaý, sóz joq, ońaıǵa túspeıdi. О́ıtkeni, olardyń yqpal etý sheń­beri tym qýatty ári keń. Sondyqtan olar bir-birinen ósh alý úshin, búkil eldiń birligin shaıqaltatyn áreket­terge de barady, baryp ta jatyr. Sonyń kesirinen bılikke degen eldiń senimi, sóz joq, tómendep ketti. Alaıda olar el bir­ligin oılamasa da, qazaq baspasózi el birligin eshqashan esten shyǵarmaýy kerek. Ol úlken sheneýnikten de, kishkene sheneý­nik­ten de, tipten bárin qosaq­tap qoıyp ba­ǵalaǵannan da qym­bat. Ony este usta­maǵan baspasóz óz eli­niń irgesin ózi sógýge kómektesip otyr­ǵanyn baıqamaı da qalady. Sondyqtan jeke adamnyń minin búkil taıpaǵa, rýǵa, aımaqqa baıla­nys­tyra aıtý ádeti ádeıi qazaqty jik-jikke bólý ekenin árkimniń ishi sezedi. Biz qazir búkil tirshiligimizdi shekten tys saıasattandyryp baramyz. Ony dáleldeý úshin, ózge bile bermeıtin salaǵa jolamaı-aq, ózim eptep sezinetin til máselesine toq­tala keteıin. Dál qazir qazaq tilin áldekimnen, áldeneden qorǵaý kerek degenge men ılana bermeımin. Ony áýeli qazaqtyń ózine úıretý kerek, syılatý qajet. Sonda onyń kóp má­selesi óz-ózinen sheshiledi. Jasyratyn nesi bar, ótken ǵasyrdyń aıaǵynda kóbimiz orys­sha kitap shyǵarýǵa, oryssha óleń oqýǵa, qoly­myzdan kelse Máskeýdiń ózinde kezdesý ótkizýge umtyldyq. О́ıtý zaman ıterme­legen ádet bolatyn. Múmkin bolsa, qazir de óıtý­diń ábestigi joq dep bilem. Biraq óz qazaǵyń sóı­le­meı jatqan tildi ózgege zorlap syılatam deý saıası asyǵystyq. Biz aldymen óz qazaǵymyzǵa: “О́z elińniń erteńin jarqyn etkiń kelse, óz tilińdi úıren!” dep uqty­rýymyz kerek. О́kimet ashyp berip jatqan mek­tepke nemere-shóberelerimiz syımaı, ókimet­ten taǵy mektep ashýdy talap etip jatýǵa tıispiz. Patrıotızm dep, me­nińshe, sony aıtady. Sonan soń ózi de qazaqsha oqyp, qa­zaq­­sha bilim alyp jatqan stýdentterdi, bas­q­a da oqýshy jáne jaı jastardy “Qa­zaq tilin qorǵańdar!” dep mıtıngige, ashyq alańdaǵy jıynǵa qaıta-qaıta shaqyrýdy, oǵan barmaǵandardy jazǵy­rýdy doǵarý kerek. О́ıt­keni, ondaı tásil endi tilge zııanyn tıgizip, oǵan atústi qa­ratýǵa aınaldy. Ǵalymdar, til úıre­te­tin ustazdar sol ádet pen saıasatty búr­kenip, qazaq tilin zertteýdi, da­mytýdy, til zań­dylyqtaryn saqtaýdy jyly jaýyp qoıa­tyn boldy. Kúni keshe ǵana “El birligi doktrınasyna” bola jastar men til ja­nashyrlaryn birge dúrlik­tir­dik. “Dok­trı­na “Qazaqstandyq ult” de­gen­di engizgeli jatyr”, dep eldi al­da­dyq. Shyn máninde, ol qujatta ondaı pıǵyl da, sóz de joq bo­latyn. Jastar bi­raq so­ǵan sendi, erdi. Demek olarda áli tildik te, saıası da berik tuǵyr joq. О́z kózi jet­pegenge de, eger dý-dýdy bedeldi bi­reý bastasa oılanbastan ere beredi. On­­daı jastar da, ondaı jas­tardy elik­ti­re­tin bedeldiler de el birligi úshin óte qaýipti. Mıtıngimen, qarsylyq jıyndar­men bılikti qorqyttyq dep maqtaný ábestik. Olar onyń kez kelgeninen qor­­qýǵa tıis, sebebi olarǵa óz baǵdarla­ma­syn júzege asy­rý úshin tek tynyshtyq kerek. Sondyqtan ol eldiń dúrligýinen qorqýǵa mindetti de. Qazaq tiline shyn jany ashıtyn adam “qazaq tilinde anaý nege sóıle­meıdi, mynaý nege sóılemeıdi” degendi alǵa tartqansha, áýeli qazaq tiliniń tamyryna táýelsizdik alǵaly bergi 20 jyl boıyna ún-túnsiz zııanyn tıgizip kele jatqan til zańyn buzdyrýǵa kúsh biriktirýi kerek. Al ol qan­daı zań? Ol 1957 jyly 5 maýsymda beki­tilgen, keıin Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń prezı­dıýmy 1983 jyldyń 25 tamy­zynda “Qa­zaq tili orfogra­fııasynyń negizgi ere­jelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” qabyldaǵan qaýlysy. Onyń 18-babynda bylaı delingen: “Orys tilinen engen ataý sózderdiń tul­ǵasy saqtalyp, orys or­fo­grafııasy boı­ynsha ózgertilmeı jazylady”. Qudaı-aý, óz aldyna derbes qazaq ti­li ózge ulttyń sózin sol ulttyń or­fo­grafııasy boıynsha ózgertpeı jazatyn bolsa, onda onyń nesi qazaq tili? Os­yndaı masqara­lyqqa tóze oty­ryp, qazaq tilin áldekim­der­den qorǵaımyz dep qopańdaýdyń ózi kúlkili emes pe? Tildiń tamyryna balta shaýyp otyrǵan negizgi sebepke qarsy shyqpaı, ánsheıin máseleniń betin ǵana qal­qýymyz qandaı bilimdilik? Tildiń bolashaǵy áldekimderdiń áı­teýir bytyp-shatyp sóıleýinde ǵana ma eken? Sóıleý aıasyn keńeıtý bir basqa da, tildiń ulttyq ereksheligin, tegi men negizgi zańyn saqtaý bir basqa emes pe? Alashapqyn mıtıngiler, urandaǵan jı­yndar tilge negizgi zııany tıip otyr­ǵan osy máseleni únemi qalqalap qalyp otyr. Sol erejeniń saldarynan ejel­gi tú­rik sóz­deri bolyp tabylatyn “ıo­ǵurt”, “qaptan”, “yshtan”, “jır”, “út­ik”, “taýar” sekildi óz sóz­derimizdi de or­ys orfo­grafııasy boıyn­sha ózgertpeı jazyp kele jatyrmyz (M.Qashǵarıdyń HI ǵasyrdaǵy “Túrik sóz­di­gin” qarańyz). Bul neni kórsetedi? Til máselesin eshbir mıtıng, eshqandaı alańǵa shyǵý túbegeıli ózgertpeıdi, qaıta ony saıasat­tandyryp, sapa­syn, ǵylymı negizin shaı­qaltady, osal­datady. Ǵylymı ne­gizge arqa súıemegen til tozady, bu­zy­lady. Eger joǵarydaǵy zańǵa súıensek, bizdiń “poıyz”, “nól”, “nómir”, “ártis”, “stan­sa”, “ról” dep qazaq tiliniń ún­destik za­ńyna (sıngar­monızm) súıenip sóı­leýimiz ben jazýymyz da qate bolady. Sol úshin ja­ýap­qa tartylýymyz da múmkin. Men jaqynda sol úshin jazalandym da. Eger qazaq tiliniń býyn úndestigine súıensek, “mınıstr” sózi qazaq tiliniń býyn zańyna qaıshy: mı-nıstr. Ár býynda bir ǵana daýysty dybys bolýǵa tıis jáne ataý sóz­derdiń eshbir býy­nynda úsh, odan da kóp daýyssyz dybys qatar kelmeýi tıis, son­dyqtan bul sózdiń qazaqsha mi-nis-tir bolyp aıtylýy da, jazylýy da zańdy. Men sóıtip jazyp kórip em, ministirlikten: “Eger óıtip jazǵanyńyzdy toqtatpasańyz, kelesi jyly tenderge qatystyrmaımyz”, degen qatań eskertpe aldym. Árıne, joǵarydaǵy zań boıynsha oniki durys: orys sózin orys orfo­grafııasy bo­ıyn­sha jazýǵa tıispiz. Bul jaǵynan kelispeý qıyn. Bul — qazaq ti­liniń ózinde ataý sóz boıynsha óz zańy joq de­gen sóz. Mine, máseleniń ǵylymı ári zań­dyq negizi qaı­da jatyr. Shyndap kelgende buǵan “Qazaq tili orfogra­fııa­sy­nyń negizgi ere­je­lerin” qaıta ja­sa­maı otyrǵandar bastan-aıaq kináli. Olar qazaq tiliniń tamyryna balta shaýyp otyrǵan bul erejeni ózgertýdiń ornyna latyn álip­bıine kóshkenimiz durys degen máseleni kóterdi. Tipti orystar da latynǵa kósh­keli jatyr dep soqty. Al latynǵa kósh­kende, tilimiz múldem masqaraǵa ushy­raıtyn edi. Qazirge deıin Qazaqstanda tili, dini bólek halyqtar birge turyp kelse, endi oǵan áripi bólekter qosy­latyn edi de, el birligine úlken syzat tús­ken bolar edi. О́ıtkeni, biz latynǵa kósh­ti eken dep, Qazaq­stan­daǵy orys mek­tepteri oǵan kóshe salmaıdy ǵoı. Son­da qazaq mektebinde oqı­tyn qazaq ba­­lalary latynsha jazyp, orys mek­te­binde oqıtyn qazaq balalary kırıl áripimen jazyp, joq jerden qazaq jas­tarynyń ózin jik-jik etken bolar edik. Olar­dyń qazaqsha úırenýi tipten qıyndaı túsken bolar edi. Joǵaryda atalǵan zańnyń endi 19-ba­byna qarasańyz: “Arab, parsy til­de­rinen en­gen sózder ózgerip, sol qalyp­tas­qan kúı­in­de jazylady” – dep kórse­tilgen. Kórip otyrsyz ǵoı: orys sózi ózger­meı jazy­lady da, ózge eldiń sózi ózgere beredi. Bir zańda eki túrli prınsıp. Já­ne orys ti­line ózge eldiń tilin teńgermeý prınsıpi. Osy eki baptyń elimiz táýelsizdik al­ǵ­an jıyrma jyl boıy ózgertilmeı kelýi qazaq tiline shyn máninde jany ashıtyn birde-bir ǵalymnyń joq ekenin dálel­demeı me? Osylaı ekenin bile-seze tu­ryp, ózimiz orys orfografııasymen ja­zý­dy talap ete turyp, nemenesine til-til dep ózgelerge edireńdeı beremiz? Bul zańdy “Shet tilden engen ataý sózdiń bá­ri de qazaq tiliniń óz zańyna, ıaǵnı ún­des­tik zańyna baǵyndyrylyp jazylady” dep ózgertpeıinshe, sóıtip tilimizdiń ǵylymı negizin jasap almaı­ynsha, tildi qorǵaımyz dep mıtıngige shyǵýymyz, jastardy alańǵa jiber­medi dep, oqý oryndarynyń basshy­la­rymen arazdasýymyz, jazý­shylar mıtıngige kel­medi dep, ózdi-ózimiz ókpelesýimiz – tekten-tekke el birligin shaıqaltatyn, tek bas arazdyǵymyzdy qozdyratyn ári qaýipti, ári máseleni dál kótere bilmegen áreketter. Qazaqtyń ózin bir-birinen alystatatyn mundaı áreketterge barý — ol da alaýyz­dyq­ty asqyndyrý. Baısaldy, baıypty, salıqaly bolý­dy bas­shylyqqa alyp, eldiń, tildiń ir­ge­sin shyn mánin­de nyǵaıtatyn jaǵdaı­lardyń tóńi­re­gin­de birlesip qyzmet jasaýdyń mádenıeti men órkenıetti ádisterin meńgeretin kezimiz de boldy-aý dep oılaımyn. Sebebi, táýel­siz­diktiń negizgi tiregi – bilimdilik pen má­de­nıet­tilik. Elimiz ósip, órkendep jatqanda, biz de ósip, órkenıetke jetip jatqa­nymyz jón ǵoı. Basymyzǵa baq bop qonǵan táýel­siz­dikti tus-tustan týlaqsha tartqylamaı, onyń qazanyna bir túıir dán bolsa da shamamyz kelgeninshe qosa bergenimiz qajet emes pe? Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tó­ńi­re­ginde de úıip-tógip sógetin sózder aı­tylyp júr. “Esh elde joq, Konstı­týsııamyzda joq” degendi alǵa tartyp, ol uıymdy álde­bir qubyjyqtaı kór­se­týge tyrysyp jáne solaı sóıleýdi el qamyn jegen batyrlyqqa balaý – ol da saıasatqa tereń boılamaý. Esh elde joq bolsa, bolmaı-aq qoı­syn. Qazaqstannyń jaǵdaıy álemniń esh­bir eline uqsamaıdy, sondyqtan ult­tar arasyndaǵy túsi­nistikti basshylyqqa alatyn bul uıym óte ıgilikti isterdi atqaryp otyr. Elimizde turyp jatqan etnostar sol uıym arqyly óz máde­nıe­tin, ádet-ǵurpyn damytyp, qazaq hal­qynyń mádenıeti men tiline úlken qur­metpen qaraýdy únemi basty maqsat etip ke­le­di. Qazaqstandaǵy halyqtardyń óz­ara tatý turýyna bul uıym úlken yqpal etýde. “Sózińdi bireý sóılese, aýzyń qy­shyp ba­ra ma?” demeı me qazaq, eldiń aýyzbirligin saq­tap, ár etnos óz má­se­lesin osy uıym ar­qy­ly yń-dyńsyz she­ship jatsa, oǵan qarsy bolý qaı sas­qanymyz? Tektilik, ádeptilik, shekten aspaý, eldiń qa­sıetti rámizderin syılaý, olarǵa til tıgiz­beý sekildi ejelden ultymyzǵa tán izgi dás­túr­di de aıaq asty etip, jańa ánuranymyzǵa syn aıtqan pikirdi de oqydyq. Basqalar ánuranymyzǵa, týy­myzǵa, eltańbamyzǵa til tıgi­zip jatsa, oǵan ashyna qarsy shyǵyp, sonyń qo­lynda ólýdiń ornyna ózimiz óıtip sóket qylyq kórsetkenimiz eldik múdde degendi áli qanymyzǵa sińire almaı júr­ge­nimizden dep bilem. Eldik rámiz­derimizdi synaıyq, ata-babamyzǵa ǵaıbat aıtaı­yq, sonda biz qasıet tutatyn ne qalady? Áldekimderdiń ata tegine til tıgizý, keke­tý, muqatý, tarıhı negizge súıen­bes­ten Segiz serini, Qarasaı men Jam­byl­dy, Sáken men Sábıt­ti, Qazybek bekti, taǵy basqalardy, tipti Abaıdy da bir jaǵynan qaralap sóıleý, ekin­shi jaǵy­nan keshe ǵana Goloshe­kınniń qasynda otyryp elimizdi ashtyqtan qyrýǵa qa­tysqan adamdardy “halyq jaýy” degen at­pen atylyp ketkenine ǵana bola “qa­zaqtyń ardaqtylary” dep atap, olarǵa kóshe atyn, taǵy basqa da iltıpat ja­saýdy suraý – bul da áriden oılanbaı­tyn­dar­dyń áreketi. Goloshekın de 1941-jyly halyq jaýy re­tin­de atylyp ketken, ony da jazyqsyz qurban bolyp ketti dep aqtaımyz ba sonda? Aıtýdyń, synaýdyń, aıyptaýdyń – báriniń qazaqy ádebi men jóni bar. Qazaq jó­nin taýyp, ádebin saqtap, ólini de aıyptaıdy. Aıta bilseń, bárine tyıym joq, tek báriniń qazaqy jón-josyǵy bar. Osy jaǵdaılardy oılap qarasam, bizdiń zııaly qaýym ortasynda qazaqtyq minez-qulyqtan góri qazaqstandyq minez-qulyq ba­sym ekenin ańǵaram. Keńes ókimeti kezinde qa­lyptasqan ult qamyn oılamaı sóıleý ádeti áli bizden arylǵan joq. Ult maqsaty kó­bine-kóp aıaǵymyzdyń astynda jatady da, son­dyqtan ony biz kórmeımiz. Ulttyń ústinde turyp sóıleımiz. Al ult únemi tóbemizde turý kerek. Ult úshin ólmeı-aq qoıaıyq, bala-shaǵamyzdy qurban­dyq­qa shalmaı-aq qoıaıyq, biraq táýelsiz memleket quryp, etek-jeńimizdi endi-endi jınap jatqanda, aqylymyz ben ata­ǵymyzdy shataq shyǵarý men ataq shy­ǵarýǵa jumsamaı, “Saqta qazaq bir­ligin!” degen Buqar ba­bamyzdyń tilegine jumsaǵanymyz jón dep oılaımyn. Beksultan NURJEKEULY.