13 Sáýir, 2018

Sheshim men kesim

251 retkórsetildi

Orys kórkem oıyna tereńdep dendeý eshkimge ońaı soǵyp kórgen emes. Qońsylas qonǵan kóp jurttar arasynan jan júregimen jaqyndap, ulttyq tilegin oǵan jalǵastyra bilgen halyq dúnıede ekeý bolsa sonyń biri qazaq. «Tatıananyń qyrdaǵy áni» arqyly sezim dúnıesiniń ózgeshe qubylysymen áýeli Jıdebaıda tabysyp ap, sonan kúlli dalany sharlaı jónelýiniń ózi tegin emes. SaHaranyń ulan asyr tósindegi kóshpendi el kókeıine nyq ornyǵý úrdisiniń kámil durystyǵyn ómir áldeqashan dáleldedi.

Tańdaýdyń Pýshkınge birden túsýiniń kóregendikke qosa ónegelik sıpaty da ózgesheleý. Al «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» qozǵalysynyń tiri beınesimen tildesip úlgertip, búkil álem úndestigine ún qosý aıdynyn ıelený mereıi alda ústemdik quryp kele jatty. Ulttyq tanym ereksheligin oqyǵan azamattarymyz kishipeıil jaratylysymen tap basyp tanyp qana qoımaı, qabyldaý aýqymynyń keńdiginen úmitin úzbesten aǵartýshylyq qyzmetti alǵaýsyz atqarǵan edi. Deı turǵanmen orys qaýymy tarapynan izdenistiń osy qadamy elene qoımaıtyn sebebine kim úńilip kóripti. Eki ǵasyr boıyna óz atymen atalmaýdyń zııanyn zerttep, qanshalyqty zerdeleı aldyq degen suraqqa jaýabymyz mardymsyz ba dep qorqamyz. Qazaqty bilimdi el esebinde elestetý jaǵyna moıny jar bermeıtin burynǵy metropolııanyń tákappar astamshylyǵy aldynda kembaǵal sezinýden áli tolyq arylyp bolmaǵan sııaqtymyz. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń bastapqy kezine deıin buratana sanalyp kelgen eldiń edáýir bóligi «qara orysqa» aınalyp, qaǵynan jeringen qulannyń kerine uryný qaýpi de joq emesteı. Qanshyldyǵy tutanýǵa shaq qap turatyn perzentterimiz terrıtorııalyq tutastyqqa qarsy kóz alartyp, qasaqy sózderge qansha óre túregelse de, óz ýájderimen sanasatyndaı tıimdi tetikti áli taba almaı otyrǵany tutas ult bolyp alańdaıtyn qubylys emes pe. «Kazahskaıa pravda» gazeti jaryq kóre bastaǵannan bylaı óktemsı sóıleıtin jarylqaýshylyq saryn sap tıylmasa da, eki shoqyp, bir qaraıtyn ahýal ornaǵany esimizde. Orys tilinde shyǵatyn basylymnyń keıbiri oıyna kelgenin irikpeı oshańdaǵan qalpy ortaǵa jaıyp salyp, bul sabazdar endi ne deıdi eken degendeı jaıymen synap qarap otyratyn ádetin umyta qoıatyndaı ýaqyt óte qoıǵan joq. «Úı syrtynda kisi bar» degendi qazaq atamyz teginnen-tegin eskertpegen. Qazaq jurtynyń alqaly jıyndarynda uıabuzar áńgimeniń sheti qyltıyp shyqsa bitti, qyby qana ilip ala jóneletini beseneden belgili.

El irgesin nyǵaıtyp, qataryn ulǵaıta bekitýdiń sharalaryna bir kisideı ún qosý qazaq balasynyń jalpy paryzy. Esesine aýyzdy qý shóppen súrtýdiń ıtjandy daǵdysynyń asqynǵan nobaıy áleýmettik jeliler arqyly atoılap kóringen kezde ózin-ózi ustaý mádenıetiniń osynshalyq tómendegenine sener-senbesińdi bilmeı daǵdaratynyń ras. Ult bolyp uıysý úderisine beıne bir adamnyń ǵana kesiri tıetindeı, qaıdaǵy joqty ańsap, áldekimdi pir tutý ólermendiginiń túpki syrynda aılaker aqyldan góri aldanǵysh ańqaýlyq basym túsip jatatyndaı. Alypqashpa sózderge úıir minez ádiletke júginýdiń ornyna eki kúıdirmekke beıim turatynyna kóz jetkizgeli qashan. Munyń ózi ultymyzdyń balańdyq aýrýdan aryla qoımaǵanynyń ap-anyq belgisi. 

Soltústik kórshimizdiń rýhanı bitimi tutas­taı alǵanda Eýrazııalyq qurlyqqa barabar qubylys; ádebıeti men óneri ushy qıyry joq syńsyǵan orman, ótkel bermes orasan teńiz. Sonyń ulylarynyń qataryn oısha tizip, keskin-kelbetterin sholyp qaraǵan kezde júz elý jyl buryndar shamasynda bular da bizdiń kebimizge uqsas jaǵdaıdyn bastarynan ótkergen eken. «Jazýshy kúndeligi» toptamasynda Dostoevskıı orys ádebıetin Eýropaǵa aýdartyp, tanystyrý barysynda Týrgenovtiń «Rýdın» romanyn, Ostrovskııdiń pesalaryn atyn atap, túsin tústese de, kóńil kónshite qoımaıtynyn eptep qana sezdirip, qaryq qylyp qabyldaı almaıdy-aý degen qaýpin ashyqtan-ashyq bildiripti. Boljam jasaýdyń durys-burystyǵyn tarazyǵa salyp kim ólshep kórgen. Sodan uzamaı dúnıeni dúr silkindirgen orys kórkem oıynyń basynda sol Dostoevskııdiń ózi turǵan joq pa edi. Osy kúngi álem qulaq tikken keıbir jekelegen qoltańbalardyń jańashyldyǵy óz ultynyń ańyz-ápsanalaryna sýarylyp,bútindeı basqa ajar alýynan baıqalatyn shyǵar. Baıandaý ekpini men boıa­­­ý reńkterine deıin halyqtyq nusqa endep kirgen erekshelikter arqyly jadyǵa berik ornyǵyp qalý sebebi de sol bolýy yqtımal-aý.

Bizde álemge tanylýǵa degen jappaı umtylys keıde kembaǵal sezinisterden áli kúnge arylyp bolmaǵanymyzdyń belgisindeı kórinetinin nesine jasyramyz. О́zimizde nazarǵa ilinip, aýyzǵa alynbasa da, shyǵarmalary dúnıeniń birqatar jetekshi tilderine aýdarylyp, kitaptary úzdiksiz basylyp shyǵaryla bastaǵan jazýshy bir erekshe jelpinistiń ústinde «Bul jóninen men Muqańnan da ozyp kettim-aý, shamasy» dep ańdamaı lebiz jaryp qoısa kerek. Ol kezdiń aǵa urpaǵynyń ókilderi mundaıdy keshire almaıtyn ustanymy myqty ma, álde Áýezovti pir tutý sezimi kirshiksiz taza ma, áıteýir sol paqyrǵa kóptiń nazasy tıgendeı kórinedi de turady. 

Al qazir zaman múlde basqa, ózińdi ashyqtan-ashyq qaıtalanbas tulǵa sanap, qasıetti arýaqtyń tolymyna shák keltirip, odan álde­neshe esege asyp ketkenińdi aıqaılap aıtýdyń esh sókettigi joq. Tolqymaly shaqtyń shalyǵy ústinde me, joq, qaradaı kóńiliń qalyp qulazyp otyrǵan sátte me, meıli qaısy bolsa da aıtyldy bitti qazaq degen halyq tez qulaqtanyp alady. Biraz kún áńgime arqaýyna aınalyp, esimi el aýzynan túspeı kep kúnderdiń kúninde bári sap basylady. Keıde osyndaı óktemdikke áýes minezder ózindik amal-aılany kózdegen qıǵylyǵyqqa toly maqsattardy kózdeıtinnen de qur alaqan emes sııaqty. Burynǵynyń kisileri sabyrǵa shaqyrǵan kezde «sen asyqqanyńmen qudaı asyqpaıdy» degen toqtamǵa eriksiz júgindiretin...

Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Maqsat – jol sapasyn jaqsartý

Úkimet • Búgin, 11:45

Qoltańba

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Jalpy otyrystyń kún tártibi naqtylandy

Parlament • Búgin, 08:42

Dárigerlerdi qoldaýǵa shaqyrdy

Qoǵam • Búgin, 08:36

Básekege qabilettilikti arttyrý mańyzdy

Parlament • Búgin, 08:28

Shekarashylar aldanbady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Lısenzııasynan aıyrdy

Qoǵam • Búgin, 08:20

О́nerlige óris keń

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Synaqtan saǵy synbaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:11

Býllıng qurbany – jasóspirimder

Qoǵam • Búgin, 08:10

Birneshe sıfrly joba iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:08

Ýaqyty kelgen ıgilik

Tehnologııa • Búgin, 08:05

Sálemde bereke bar

Rýhanııat • Búgin, 08:03

Mysty qalada myltyq nege atyldy?

Aımaqtar • Búgin, 08:02

«Bir kózdi» dáý

Qoǵam • Búgin, 07:56

Ekinshi raýndta sulatyp saldy

Kásipqoı boks • Búgin, 07:49

Úshinshi kezeńge óte almady

Tennıs • Búgin, 07:48

Buıyrǵany – bir júlde

Sport • Búgin, 07:45

Jerlesimizdiń aıtýly jeńisi

Tennıs • Búgin, 07:40

Abaı úni – halyq úni

Abaı • Búgin, 07:38

Uly dala órkenıetiniń altyn tuǵyry

Rýhanııat • Búgin, 07:36

Dombyra – dala shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 07:29

Shyǵyny tabysynan kóp holdıngter bar

Saıasat • Búgin, 07:26

Sheteldik kólikti tirkeý kerek

Saıasat • Búgin, 07:25

Jańa ekonomıkalyq baǵyt qajet

Prezıdent • Búgin, 07:18

Sıfrlandyrý qadamdary artyp keledi

Tehnologııa • Keshe

Almaty mańynda jer silkindi

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar