Tarıh • 17 Qazan, 2018

Daladaı darqan, taýdaı zańǵar

302 retkórsetildi

Shyńǵys Aıtmatovtyń esimin biz bala kúnimizden estip óstik. Qazaq tiline aýdarylǵan «Taý men dala hıkaıalaryn» súısine oqyǵanbyz. Ol kisiniń Muhtar Áýezovten bata alǵanyn jáne nebári 35 jasynda Keńes Odaǵynyń eń joǵary syılyǵy bolyp sanalatyn Lenındik syılyqty alǵanyn estigenbiz. Eń joǵary syılyqty jas kezinde alý ol kezderi múmkin emes bolatyn. Sol syılyqtyń berilýine Muhtar Áýezov aǵamyz sebepker bolǵan dep el ańyz qylatyn. 

Jazýshynyń «Jámıla» at­ty alǵashqy povesin synshy Qaljan Nurmahanov qazaq tiline aýdaryp, «Lenınshil jas» gazetine shyǵardy. Bul shy­ǵarmany da oqydyq. Jalpy alǵanda, Shyńǵys aǵamyzdyń shyǵarmalary bólekshe. Onda máńgilik taqyryptar jáne qyrǵyz halqynyń ómiri men taǵdyry baıandalady. Sonymen qatar qazaq dalasynyń jáne qazaq azamattarynyń taǵdyryn da qosa jyrlaǵan. Máselen, «Ǵasyrdan da uzaq kún» shyǵarmasyn alsańyz, qazaqtyń Saryózek degen jeri týraly aıtylady. Romannyń bas keıipkeri – Edige qazaq bolyp keledi. Sóıtip qazaq halqyn osylaısha jyrlap, ómir boıy Muhtar Áýezovke rızashylyǵyn aıtyp ótken Shyńǵys aǵamyzdyń ózi birde bylaı degen eken: «Men ózim sheteldik issaparlarǵa shyqqanda eki adamnyń esimin jıi aýyzǵa alamyn. Onyń biri – Manas bolsa, ekinshisi – Muhtar Áýezov». 

Jalpy, Manasqa qatysty ol kisiniń jasaǵan eńbekteriniń jóni bir bólek. Bir kezdesýde men ol kisiniń óz aýzynan estigen myna sózi esime túsip otyr. 1952 jyly ortalyq tarapynan «Manas jyry – eskiliktiń sarqynshaǵy, feodalıstik, pantıýrkıstik saryn­daǵy shyǵarma, sovettik ıdeo­logııaǵa jat dúnıe» degen aıyp taǵylyp, qyrǵyz halqynyń basyna qara túnek tónedi. Sol ýaqytta Bishkekte úlken jıyn bolady. Sol jıynda M.Áýezov sóılep, «Manastyń» halyqtyq tarıhı jyr ekenin dáleldep, onyń birikken tutas nusqasyn jasaıyq degen usynys aıtqan eken. Sondaǵy oıy qyrǵyz áde­bıetiniń asyl qazynasyn ke­ńestik ıdeologııalyq qysym­nan aman alyp qalý eken. Búkil qyrǵyz halqy sol kezde Muhtar Áýezovke asa zor rızashylyǵyn bildiripti.

Osy oqıǵanyń izimen men «Manas pen Muhtar Áýezov» degen poema jazdym. 

Shyńǵys aǵamyz – til men mádenıettiń úlken tulǵasy. Qyr­ǵyz halqynyń jazýshysy dep sanalǵanymen, qazaqtyń da maqtanyshy ekenin aıta ket­k­e­nimiz jón. Shyńǵys aǵa­myzdyń ákesi Tórequldyń sheshesi – qa­zaqtyń qyzy. Qaı jaǵynan kelsek te, Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov baýyrlas qos halyqtyń iri tulǵalary bolyp sanalady. 

Men Shyńǵys aǵamyzdyń kózin kórdim. 1980i jyldary Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵyndaǵy bir úlken jıynǵa qa­tysyp, sóz sóıledi. Bir jazýshy­lar «Kórkem shyǵarma qalaı jazylady?» – dep birtúrlileý suraq qoıdy. Ol kisi baısaldy, sabyrly qalpynan jazbaı: «Ony men de bilmeımin» dedi. Arǵy jaǵynda tereń syr jatyr emes pe?!

1995 jyly Almatyda, Qazaq­stan Ǵylym akademııasynda qazaq-qyrǵyz zııaly qaýymy men ǵalymdary bas qosyp, teń­dessiz, telegeı teńiz «Manas» epo­synyń myń jyldyǵyna ar­nalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti. Ǵylymı baıan­damalardyń arasynda sóz maǵan berilip, men «Manas batyrdyń Kóketaıdyń asyna kelýin» aıttym. Shyńǵys aǵamyz jyr aıaq­talǵan soń meniń qolymdy alyp: «Saǵan shoń rahmet!» – dedi. Keıinnen estidim, jyrdyń qyzǵan kezinde, janynda otyrǵan Zeınolla Qabdolov aǵamyzdan: «Bul kisi qazaq pa, qyrǵyz ba?» – dep surapty. 

Sońǵy ret men Shyńǵys aǵany 2006 jyly Bishkekte ótken Álem halyqtary epostarynyń Birinshi dúnıejúzilik festıvalinde kór­dim. Ol kisi jıynnyń moderatory boldy. «Slovo ı nebo» dep atalǵan tolǵaýly sózin sóıledi. Bishkektiń ortalyq alańynda, qalyń qyrǵyzdyń aldynda men «Manas» jyryn aıttym. Sonda Shyńǵys Aıtmatov Seıit Qasqabasovtan: «Bul kisi shynymen qazaq pa?» dep surapty. Aǵamyz sol kezde de maǵan rı­zashylyǵyn bildirdi. Birge sýretke de túsip edik, túbi bir tabylyp qalar. Men ol kisini baısaldy, mol jaratylǵan, daladaı darqan, taýdaı zańǵar qalpynda esimde saqtap qaldym. 
 
Baıanǵalı ÁLIMJANOV, 

aqyn, jazýshy, dramatýrg, jyrshy, manasshy, 
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda kómir qory jetkilikti

Qazaqstan • Búgin, 15:13

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Búgin, 10:59

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Fermerdiń maýsymdyq tabysy qansha?

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 09:26

MRT alýǵa jarty mıllıard jumsalǵan

Aımaqtar • Búgin, 09:21

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Búgin, 07:54

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Búgin, 07:52

Túrik kınolary tegin kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 07:47

«Arý» – kóz arbaǵan kórkemdik álemi

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Búgin, 07:43

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:26

«Tákappar eken qulja alma»

Qoǵam • Búgin, 07:23

Zań kerek!

Ekologııa • Búgin, 07:20

El qurmeti erekshe

100 • Búgin, 07:14

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Búgin, 07:12

Senim hám serpin

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Ekologııany qorǵaýǵa adaldyq kerek

Ekologııa • Búgin, 07:03

Ǵarysh salasy jańa deńgeıge kóteriledi

Tehnologııa • Búgin, 06:38

Parasattylyq – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Hat qorjyn (14.11.2019)

Ádebıet • Búgin, 06:28

Kúrish suryptary suıylyp barady

Ekonomıka • Búgin, 06:24

Sıpaty bólek kýálik

Qoǵam • Búgin, 06:14

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar