Teatr • 23 Qazan, 2018

Háliń qalaı, halyq teatry?

520 retkórsetildi

О́ner dese, ishken asyn jerge qoıatyn el ishindegi týma talanttardyń basyn biriktirip, kórkemónerpazdardyń óz kúshimen qurylǵan halyq teatr­lary ár aýyl men aýdannyń ajaryn kirgizetin biregeı ortalyqtar bolyp sanalady. 

Akademııalyq teatrdyń ártisterin kúnde kórý baqyty buıyrmasa da, jergilikti jurttyń kózaıymyna aı­nalǵan bul teatrlardyń da jasyndaı jarqyldap turǵan óz Asanálisi men totydaıyn taranǵan Torǵyndary bar. Kásibı teatry joq shaǵyn qalalardaǵy óner kó­rigin bas-aıaǵy onshaqty adamnan quralatyn halyq teatrlary qyz­dyryp kele jatqan bolsa, onyń tór­kinin ónerge súıispenshilik pen týǵan jerge adaldyqtan izdegen durys bolar. Jergilikti halyqty teatr óne­rimen tanystyratyn da, olardyń mádenı, qoǵamdyq ómirine ár berip, rý­hanı-estetıkalyq suranysyna saı qyzmet etýge tyrysyp baǵatyn da drama ónerin dóńgelentken, ózi ánshi, shetinen bıshi segiz qyrly, bir syrly ónerpazsyz aýdannyń búgingi mádenı ómirin kózge elestetý esh múmkin emes. Aýdandyq deńgeıde óner kórsetip júrgen az ǵana adamnan quralǵan kish­kentaı ujymdardyń óner úshin jasap júrgen jankeshti eńbegi ushan-teńiz. 

Halyq teatrlaryndaǵy óner­paz­dardyń da kópshiligi kásibı ártis emes, mamandyǵyn basqa qıyr­dan tapqan, áıtse de taǵdyr joly qan­sha shıyr bolǵanymen, boıda bar óner báribir bulqynyp shyǵyp, qaq­paqyldap ákep halyq teatrynyń sah­na­synan bir-aq shyǵarǵan. Búgin­de aýdan óńirinde atalyp ótetin merekelik saýyqty, qýanysh-dýmandy, al keshkilik dramalyq oıyndy kóp­shiliktiń iltı­patyna bólengen osy ártister atqa­ra­dy. Qarjysy az, hal-­jaǵdaıy kisi qy­zy­­ǵarlyqtaı bol­­masa da, «halyq tea­try»­ degen ataýdy óltirmeı, aman-saý súı­rep kele jatqan osy ónerpazdardyń eń­begi qoǵamda qalaı elenedi? Shet aýdandardaǵy halyq teatrlary qalaı ómir súrip jatyr? 

Mádenıet jáne aqparat mınıs­tri­niń 2007 jylǵy 28 naýryzdaǵy №93 buıryǵymen Kór­kemónerpazdar ujym­daryna «ha­lyqtyq» (úlgili) ataǵyn berý tý­raly arnaıy Erejesi bekitilgen. Ha­lyq teatrlary oblys­tyq halyq shyǵarmashylyǵy orta­lyqtaryna kelip, tórt jylda bir ret osy ataǵyn qorǵap turady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń Mýzykalyq óner basqarmasynyń bas sarapshysy Gúlmıra Baıjanovanyń aıtýynsha, búgingi tańda Qazaqstan boıyn­sha 1 myńnan astam «halyqtyq» ataǵy bar kórkemónerpazdar ujy­my bar. «Olardyń ishinde teat­r ujym­darynyń sany 200-ge jýyq. О́ńir­lerdegi teatrlardyń eń kóbi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń úlesinde, aı­maq­ta 28 teatr jumys isteıdi. Qara­ǵandy oblysynda – 18, Jambyl men Atyraý oblystarynda – 17. Mysaly, Pavlodar oblysy boıynsha «halyqtyq» (úlgili) ataǵy bar 7 ujym bar. Teatrlardyń repertýarynda kóptegen teatrlandyrylǵan kóri­nister men ádebı-mýzykalyq keshter, pesalar men spektaklder bar. Olar oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlar men festıvaldarǵa qatysyp turady», deıdi mınıstrlik mamany. 

Almaty oblysy boıynsha halyqqa máde­nı qyzmet kórsetip, áleýmettik suranystaryn qamtamasyz etý baǵy­tynda 17 aýdan, 3 qala boıynsha 88 «halyqtyq» jáne «úlgili» ataǵy bar óner ujymdary jumys isteıdi. So­nyń ishinde, 8 halyq teatry bar. Ke­zinde kúlli Jetisý óńirin ónerimen tánti etip, eki ret respýblıkalyq baı­qaýdyń jeńimpazy bolyp dúril­detken Aqsý halyq teatrynyń repertýary D.Isabekov, I.Saparbaı, T.Nurmaǵambetov, J.Álmashuly sekildi belgili dramatýrg qalamger­lerdiń shyǵarmalarymen qamtylǵan. Aqsý, Kóksý, Kegen teatrlary 50 jyl­dan beri jumys istep kele jatsa, keıinirek qurylǵan Ile halyq tea­trynyń ózi 36 jyldan beri shyǵar­mashylyqpen aınalysyp keledi. Almaty oblysy bo­ıynsha eki jylda bir ret Qazaqstannyń halyq ártisi B.Rımova atyndaǵy oblystyq halyq teatrlar festıvali únemi ótkizilip turady. 

Halyq shyǵarmashylyǵynyń asa­ jaqsy damyǵan aımaqtarynyń bi­ri – Atyraý oblysy. Mahambet, Jy­­lyoı, Maqat, Inder aýdandaryn aıtpaǵanda, Qurmanǵazy men Qy­zyl­qoǵa aýdanynyń ózinde tórt-tórt­ten segiz teatr jumys istep tur. Teatrdyń óristeýin jańasha jolǵa qoıý, akterlerdiń oryndaýshylyq she­­ber­ligin shyńdap, ujymdy ha­lyq­­tyq teatr deńgeıine jetkizý maq­satynda bul oblysta da «Shynaıy shymyldyq» halyqtyq teatrlardyń oblystyq baıqaýy eki jylda bir ótkizilip turady. Teatr qorjyndary jylma-jyl tyń qoıy­lymdarmen tolyqtyrylyp oty­­­­ra­dy. Rýhanı jańǵyrý aıasynda ha­lyq­tyq teatr­lar aýdan, oblys jáne aımaqtyq sharalarǵa qatysyp, birneshe júldeli oryndardy qanjyǵalaryna baılaǵan. «Qaragóz», «Eńlik-Kebek» pen «Jalbyr» sekildi klas­sı­ka­lyq shyǵarmalarmen birge, res­pýb­lıkalyq teatrlardyń reper­týaryndaǵy «Bóltirik bórik astynda», «Borandy beket», «Kúshik kúıeý», «Toıdan qaıtqan qazaqtar», «Qysylǵannan qyz boldyq» sııaqty zamanaýı dramatýrgterdiń de pesalary qamtylǵan. Teatrlardyń repertýaryn qalyptastyrý, zama­naýı sahnalyq úrdisti nyǵaıtý men damytý, sondaı-aq teatrdyń shyǵar­mashylyq izdenisterin yntalandyrý jáne keńeıtý maqsatynda halyq teatrlary gastrol uıymdastyryp, kórshi aýdandar men aýyldarǵa spektakl men konserttik baǵdarlamalaryn usynyp, aqyly qyzmet kórsetedi. Sebebi, negizinen, aýdandyq máde­nıet úıiniń ǵımaratyna qonys­tanǵan halyq teatrlarynyń birqatarynda qyzmetkerler úshin arnaıy shtat qarastyrylmaǵan. Qaras­tyrylǵanynyń ózi óner kórsetip, tapqan qarjysyn sahnalyq kostıýmder alyp, dekorasııa jańartý úshin jumsaýǵa májbúr. Sebebi aýdandyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylatyn teatr qyzmetkerleriniń aılyq jala­qysy az. 

Dekorasııa demekshi, birde arhıv qujattaryn paraqtap otyryp, 1929 jyly jarııalanǵan «Teatr týraly» degen maqalaǵa kez boldyq. Avtor ǵasyr basyndaǵy halyq teatrlarynyń jumysyn qatań synǵa alady. «Teatr jabdyqtan jurdaı. Kıimnen syrdaı. Bir-eki kónetoz shapandy shal da kıedi, kempir de kıedi, qyz da kıedi. Semeıdiń sypyrma bórki men saptama etigin bókeı de kıedi. Adaı da kıedi. Naıman tymaqty orys ta kıedi. Noǵaı da kıedi. Kerekti jabdyq (dekorasııa) joqqa tán. Jalbyratyp ákelip ustaıtyn jarty qanat úı bar. Bar betke ustar osy. Ol da tozýǵa aınaldy. Jabdyq, kıim-keshekti molaıtýdyń qamyna jóndep kirispeı bolmaıdy. Teatrda oıynnyń ártúrli jabdyǵy, Qazaqstan kıimderiniń barlyq belgisi bolmaı jarymaımyz. Buǵan aqsha aıasaq, esh nárse taba almaımyz. Buǵan qarajat berýdiń ústine jurtshylyq kómegi kerek». 

Ke­ler jyly bul tarıhı maqalanyń jazyl­ǵanyna júz jyl bolady, biraq búgingi halyq teatrlarynyń ma­te­rıaldyq jaǵdaıy, tehnıkalyq qory avtordyń dál osy sıpattaǵanynan kóp ózgere qoımaǵanyn, tipti óte uqsas eke­nin baıqaımyz. Týǵan jerine kindigi baılanǵan adamnyń óner aldyndaǵy óz adaldyǵy jan-jaǵyn jaryq etip, ishinen alaýlaı janǵan shyraǵy, kishkentaı aýdanynyń saltanatyna sán qossam degen perzenttik paryzdan týǵan óteýsiz qaırat-jigeri bolmasa, halyq teatry qalaı ómir súrgen bolar edi? Oılaýdyń ózi qorqynyshty.

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Kókshetaýda qara daýyl, qarly jańbyr

Aımaqtar • Búgin, 22:15

Tynyshtyqbek Ábdikákimuly. KARANTIN

Ádebıet • Búgin, 20:57

Almaty: Jolaýshylar aǵyny men kólik sany azaıdy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 18:10

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Uqsas jańalyqtar