О́ner • 17 Qańtar, 2019

«Mýzykant» «Kompozıtorǵa» ulasady

279 retkórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ortalyq mýzeıinde Qytaı Halyq Respýblıkasy elshiliginiń Almaty qalasyndaǵy  Bas konsýldyǵymen birlesken  qytaıdyń tanymal  halyq kompozıtory Sıan Sınhaıdy eske alýǵa arnalǵan memorıaldyq fotokórme ashyldy. Saltanatty sharada Memlekettik ortalyq mýzeı dırektorynyń  ǵylymı jónindegi orynbasary Ǵalııa Temirtonqyzy qytaı kompozıtorynyń ómir joly men shyǵarmashylyq eńbegi týraly sóz sóıledi. О́z kezeginde Qytaı Halyq Respýblıkasy elshiliginiń  Almaty qalasyndaǵy  bilim jáne ǵylym jónindegi konsýly Mı Gýısıýn mýzeı ujymyna ystyq yqylasyn, rızashylyq sezimin bildirdi.

Halyq mýzykanty, pedagog, kom­pozıtor, sheber pıanıno­shy, ǵajaıyp dırıjer Sıan Sın­haı 250-den astam mýzykalyq shyǵar­malardyń avtory sanalady. Onyń súbeli týyndylarynyń arasynda kantata, opera, sımfonııa, orkes­trlik mýzykaǵa arnalǵan sıýı­talar, rapsodııa, skrıpka men pıa­nınoǵa arnalǵan kóptegen so­lo jáne ansambldik týyndylar bar ekenin aıta ketken jón. Kom­po­zıtor óz shy­ǵar­malarynda Uly Qy­taı re­vo­lıýsııasynyń shyn­­­dyǵy men ult bostandyǵyn te­reń beı­nelegen. Sondyqtan da saz­gerdiń mý­zyka­lyq shyǵarmalary ult­tyq órnegimen, túpnusqalyq aına-qatesiz qundylyǵymen erek­­­­shelenedi. Ol jas kezinde Pekın ýnıversıteti ja­nyndaǵy dás­túrli qytaı mýzykasy ınstıtýtynda, odan soń Shanhaı konser­vatorııasynda dáris alady. 1929 jyly Parıjge oqýǵa baryp, 1935 jyly Qytaıǵa qaıta oralyp an­tıjapondyq patrıottyq qo­z­ǵa­lysqa belsene qatysady. 1938 jy­­ly Sınhaı Qytaı revo­lıýsııa­sy­nyń qasıetti mekeni Iаnan­ǵa kelip, odan Lý Sıýn atyn­da­ǵy­ О́ner ınstıtýtynyń mý­zy­ka fakýltetiniń dekany bo­lyp ta­­­­ǵaıyn­dalady. Iаnanda ót­ken jyldar kompozıtordyń shyǵar­mashylyq ómiriniń eń tabysty kezeńi bolyp esepteledi: bar-joǵy bir jyl ishinde ol óziniń jaýhar týyn­dylary «Sary ózen», «Eńbek týraly», «18 qyrkúıek týraly» kantatalaryn jáne «Qarsy sha­býyl», «Halyqaralyq áıelder kú­ni», «Joıylsyn Van Szınveı» se­kildi patrıottyq rýhtaǵy mýzy­ka­­lyq shyǵarmalaryn ómirge ákeledi.

1940 jyly Sıan Sınhaı Keńes Odaǵyna Máskeýge jiberildi, sol jerde «Ult azattyǵy» dep atalatyn birinshi sımfonııasyn jazyp, aıaqtady. Uly Otan soǵysy bas­talǵan 1941 jyly Almatyǵa kóship, col jyldary «Qasıetti soǵys» atty ekinshi sımfonııasy men «Qytaı rapsodııasy» sıýıtasyn, qazaq batyry týraly «Amangeldi Imanov» atty poemasyn jazady. Buǵan qosa ol sol jyldary eki el arasyndaǵy má­denı elshi retinde qazaqtyń kóptegen halyq ánderin jınap, qaıta óńdeıdi.

Qazaqstan – Qytaı dostyǵynyń belgisi retinde 1998 jylǵy 7 qa­­­zan­da Almaty qalasyndaǵy kó­she­­lerdiń birine Sıan Sınhaı ataýy berilip, sol jerde qytaı saz­geriniń qurmetine eskertkish orna­tyldy. Eskertkish taqtada: «Kór­nekti qytaı kompozıtory, Qytaı – Qazaqstan dostyǵy men mádenıetter almasý úrdisindegi el­shi bolǵan Sıan Sınhaıdy eske alýǵa arnalady» dep jazyl­ǵan. Bıyl Sıan Sınhaıdyń týǵa­nyna 113 jyl tolýyna oraı, qazaq­stan­dyq jáne qytaılyq óner she­­ber­leri atalmysh sazgerdiń ómi­­ri men shyǵarmashylyq jolyn, Sıan Sınhaı men Baqytjan Baıqa­damovtyń arasyndaǵy shy­­naıy dostyqty arqaý etken «Mý­zykant» atty derekti fılm túsir­gen edi. Al­ sońǵy ýaqytta qolǵa aly­nyp, eki el kınematografısteri birle­sip túsirip jatqan «Kompo­zıtor» fılminiń jobasy da Ba­qyt­jan Baıqadamov pen Sıan Sınhaı arasyndaǵy dostyqqa ar­­nalǵan. Qazaqstanda shy­ǵar­­ma­nyń kirispesi jasalǵan fılm­niń jalǵasy qazir Iаnan qala­synda túsirilý ústinde. Basty ról­derdi Berik Aıtjanov, Altynaı Nó­gerbek sııaqty tanymal qazaq ak­terleri somdaıdy. «Kompozıtor» fılmi­niń prodıýseri Shen Szııan: «Bas keıipker Sıan Sınhaıdyń rólin eldegi tanymal akter Hý Chjýn oınaıdy. Akterimizdiń ózi de kompozıtor otbasynda týyp-óskendikten, tulǵaly sazgerimizdiń jan dúnıesin jaqsy túsinedi, beı­nesin aıshyqty kórsete biledi ǵoı dep oılaımyn», dedi.

Kórme ekspozısııasynda son­daı-aq kompozıtordyń Parıjde oqyǵan jyl­daryn beıneleıtin fotosýret­ter, proletarlyq-mýzy­ka­lyq máde­nı sharalarǵa qatysqan áıeli Sıan Iýnlın jáne qyzy Nınamen birge túsken otbasylyq sýretterden tura­tyn 60-qa jýyq derekti qujat qoıyl­ǵan. Lý Sın atyndaǵy О́ner ınstıtýtyna jaz­ǵan oqý quraldary, ár jyldar be­de­rinde qaǵazǵa túsirgen mýzy­­ka­lyq shy­ǵar­malarynyń partıtýralary, Sıan Sınhaı jáne Baıqa­damov otbasylary arasyn­daǵy dostyq yqy­lasqa toly jyldardy beı­neleıtin ózge de derekti fotolar ke­lýshilerdi qyzyqtyrmaı qoı­maıdy.

 

Gúlaıym QYDYRALIEVA,

Memlekettik ortalyq mýzeıdiń qyzmetkeri

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Dzıýdo: Búgin júlde buıyrmady

Kúres • Búgin, 18:33

Elordada «Abaı álemi» ortalyǵy salynady

Rýhanııat • Búgin, 18:06

Prezıdent ákimdermen keńes ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:55

Prezıdent qar tazalaý chellendjin qoldady

Prezıdent • Búgin, 09:19

Azyq-túlik baǵasy alańdatady

Parlament • Búgin, 08:12

Uqsas jańalyqtar