Ádebıet • 08 Aqpan, 2019

О́mir edi óleńiniń urany

405 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyl­darynyń basynda Kúlásh ekeýmiz otbasyn quryp, qysqy kanıkýl kezinde aýylǵa baryp, toı jasaǵanbyz. Kelinniń betin ashyp, aǵaıyn-týysty eki-úsh apta aldarqatqannan keıin Almatyǵa qaıtýǵa bel býdyq. Sóıtip azyna­ǵan aqpan aıynyń orta tusynda Qyzylorda áýejaıyna keldik. Ol kezde áýejaı qala irgesinde bo­latyn.

О́z basym jol júretin bolsam erterek qamdanǵandy jón kórem. Bul joly da sóıttik. Áýe­jaıǵa erte kelip, bıletimizdi tir­keýge barsaq áli bir saǵattaı ýaqyt bar eken. Syrtqa shyǵyp jan-jaǵyma qarasam anadaı jerden tanys beıne kóz aldyma kórine ket­ti. Batysqa qarap óleń oqyp turǵan sııaqty. Anyqtap qarasam Muqaǵalı aǵa eken. Janyna ja­qyndap kelip:

– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dep, qos qolymdy usyndym.

– Ýaǵaleıkúmassalam!

– Biz stýdent edik. Sizdi syrttaı jaqsy tanıtyn bolǵasyn sálemdesip jatqanymyz ǵoı.

– Bárekeldi, balalar, qaıda oqı­syń­dar?

– KazGÝ-diń jýrnalıstıkasynda.

– Onda ózimiz ekensińder ǵoı.

– Myna Kúlásh qaryndasyńyz, – dep tanystyra berip edim.

– Aqyn Kúlásh pa, qaryndasym­dy bilemin ǵoı? – dep Muqaǵalı tańǵalys bildirdi.

– Iá, – dedim men.

– Baqytty bolyńdar! Aqyndy aıalaı bil!

Almaty men Qyzylorda arasyna shaǵyn ǵana «IаK-40» samoleti ushatyn. Muqaǵalı aǵam samoletke mingen boıda Kúláshqa qarata: – Qaıyrbek ekeýmiz birge otyramyz, – dedi. Kúlásh qarsy bol­syn ba, birden kóne qaldy. Sóıtip Mu­qań ekeýmiz ushaqtyń orta tusyna kelip jaıǵastyq. 

Áshik-kúshik degenshe Almatyǵa da kelip qondyq. Ketkenimizge eki-úsh ap­ta bolǵan edi, Almaty­ny saǵynyp qalyppyz. Jataq­ha­naǵa jetkenshe jan-jaǵy­myz­ǵa qarap, talaı kórip júrgen jerleri­mizdiń ózine asa meıirimmen kóz ti­gemiz. Ásirese Muqań shal­qyp-tasyp keledi. «Alataý, assalaý­ma­ǵaleıkúm!» degen óleńin oqı jóneldi. Biz únsiz tyń­dap kelemiz. 

Ol kezde búgingideı kósheler mashına­ǵa lyq toly emes. Lezde-aq taksı ustap dittegen jataq­ha­namyzǵa kelip jettik.

Mashınadan túsken boıda Mu­qa­ǵalı aǵam:

– Kúlásh, Qaıyrbek búgin menimen birge bolady – dedi.

– Sizge qalaısha joq dep aıtam, aǵa, – dedi Kúlásh bııazy ǵana únmen.

Ol kezde Muqaǵalı aǵamyz In­terna­sıo­nalnaıa kóshesinde tu­rady eken. Áýejaıdan mingen tak­sıimiz sol úıge áke­lip tastady. Lashyn jeńgem esikti ashyp, úıge kirgizdi.

– Lashyn, qonaq keldi, qarsy al!

Men jeńgemmen amandasyp, qonaq bólmege qaraı bettedim. Úıde Lashyn jeńgemniń inisi (ás­kerı formada) bar eken. Muqań ol kisimen de tanystyrdy. Qazir esimi esimde qalmapty. Birazdan soń La­shyn jeńgem ashanaǵa shaıǵa shaqyrdy.

Shaı iship bolǵan soń Muqaǵalı aǵam­nyń qaınysy jumysyna ket­ti. Ekeýmizge erkindik tıip, uzaq áń­gimelestik. Muqań jan adamdy ja­tyrqamaıtyn, óte aq­kóńil adam edi. Áıtpesem, sol kúni ǵana ta­nys­qan meni syralǵy syrlasyndaı etip, kórgen boıda úıine alyp kele me? Baıaǵy bala kezinen bastap, osy ýaqyt­qa deıingi ómiri týraly qysqasha baıan­dap berdi dese de bolady. Men jas­pyn, Mu­qańnyń aıtqanynyń bárine bas shulǵı beremin. Sezimtal kisi osy shyn tyńdap otyr ma degendeı anda-san­da maǵan da qarap qoıady. О́stip tún­niń biraz ýaǵyna deıin otyryppyz. Qaıtaıyn dep ruqsat surasam, jibermeı qoıdy. Amal joq, qonýǵa týra keldi, Lashyn jeńgem Muqaǵalı ekeýmizge bir bólmege jerge tósek salyp berdi.

Erteńine erte turyp, tátti uıqyda jatqan Muqaǵalı aǵamdy oıatpaı, úı­den tym-tyrys shyǵyp kettim. О́ıt­keni olarǵa ketkenimdi sezdirsem, áń­gi­me­mizdiń taǵy da uzaqqa sozylaty­nyn bildim. Keshe keshkilik áńgime-dú­ken quryp otyrǵanymyzda Muqaǵalı aǵammen budan bylaı qaı jerde qalaı kezdesetinimizdi kelisip qoıǵanbyz.

Basqany qaıdam, biz oqýǵa túsken jyl­dardaǵy stýdentter shetinen sabaq oqyǵysh bolatyn. Ol kezde Ortalyq kitap­hanaǵa tańerteńgi saǵat 8.00-de baryp kezek almasań, onda otyryp sabaqqa da­ıyn­dalý múmkin emes. Stýdent bolsaq ta kishkentaıymyz bar. Sondyqtan ki­taphanaǵa uıqyny qan­dyryp, shaı-sýymyzdy iship, asyqpaı baratynbyz. Men kó­bine Gogol men Kommýnıstik prospektisi (qazirgi Abylaıhan) qıy­lys­qan jerde ornalasqan A.P.Chehov kitap­hanasyna baratynmyn. Terezeleri úlken, kóshe betten daıyndyq ústinde otyrǵan stýdentter túgel kórinedi. Men Muqaǵalı aǵaǵa izdeseńiz osy jerden tabasyz degenmin. 

Birde túske taıaý tereze jaqqa qara­sam tanys júzdi shyramyttym. Anyqtap qarasam, Muqaǵalı aǵam eken. Dereý kitap, dápterlerimdi jıystyryp, or­nym­nyń bos emes ekenin sezdirip, syrtqa shyq­tym.

– Batyr, saǵan keldik, – dedi aǵam.

– Mynaý Toqash Berdııarov degen aqyn aǵań.

Men qýana amandasyp, aǵala­rym­dy jaqyn mańda ornalasqan syrahana bar edi, soǵan bastadym. Muqaǵalı men Toqash ekeýi qatar júrse qyzyq kó­ri­ne­di eken, biri uzyn, biri qysqa. Bi­raq To­qash­tyń minezi shataq. Eki judy­­ryǵyn túıip, aýzyn burtıtyp tistene qa­raǵanda boıyńdy erik­siz qorqynysh bıleıdi. Muqa­ǵa­lı qaıtys bolǵannan keıin de Toqańmen anda-sanda kezdesip turdyq. Biraq maǵan eshqashan oǵash qy­lyǵyn kórsetken emes. Talaı márte úıine aparyp,­ áń­gi­melesetinbiz. Uly Otan soǵysyna qatysqan kisi. Endi baı­qadym Toqań sol kezdegi oppozısııa eken ǵoı. О́ıtkeni bastyqtardy unat­paýshy edi. Keıbir basshylar óktem sóı­lese tisin syqyrlatyp, judyryǵyn bir-birine uryp, ózin ózi ustaı almaı­tyn. Keıde qyzyp alǵan kezderi hatshylardyń (Qa­zaq­stan Jazýshylar odaǵynda) esi­gin ashyp: – Otyrsyń ba, otyra ber, ompıyp! – dep esigin qaıta jaýyp kete­tin. О́zim osyndaı qy­lyqtaryna kýá bol­ǵanym bar. О́te talantty, oqyrmany kóp aqyn bolatyn.

Sóıtip stýdenttik ómir ótip jat­­ty. Mu­qa­­ǵalı aǵamen de sáti tús­­ken kezderi kez­desip, áńgi­me tıe­gin aǵytamyz. Ol kez­de ja­la­­­­­qyny da, qalamaqyny da eki bólip beretin. Sonda bir aıdyń ishin­de tórt ret aqsha alatyn edik-aý. Bul biz sııaqty jas sha­ńyraq úshin de óte tıimdi boldy. Kóp taryqpaıtyn bol­dyq. Bú­kil gazet-jýrnaldar redaksııa­sy ortalyqtandyrylǵan «Dáýir» bas­pasyna qaraıtyn. Bir kúni kezekti jal­aqym­dy alýǵa úshinshi qa­batqa kóte­rilsem, Muqaǵalı aǵam qarsy aldymnan jo­lyǵyp qaldy. Qolynda Danteniń kitaby. Meni kórip qýanyp: «Kórimdik», dedi de qolyma kitapty ustata saldy. Dan­teniń «Qudiretti komedııasy» eken. Mu­qańnyń aýdarmasymen shy­ǵypty. «Sıgnalnyı» ekzemplıar deıdi. О́te súıkimdi kitapty Muqań ekeýmizden basqa áli eshkim kóre qoımapty.

– Aǵa, men qýanyshymdy bil­di­reıin, – dedim. Birden túsine qoıǵan aqyn aǵa ke­lise ketti. Sóı­tip baspahananyń al­­dyn­daǵy eski kók bazarǵa baryp, ońa­­shalaý jerge jaı­ǵasyp, kitaptyń tu­saýyn kestik.

О́tken-ketkender biz ekeýmizge ańta­rylyp qarap qalady. Shamasy Muqaǵalı aǵamdy jaqsy tanıtyn bolýlary kerek. Shilde aıynyń ishi bolatyn. Kún shyjyp tur. 

Qashan kelseń de Almatynyń kók bazary yǵy-jyǵy sapyrylys­qan halyq qoı. Jańbyr-jańbyr­dyń arasymen degendeı, sol nópir adam­dardyń ishinen ıyq tiresip, aǵa­myz ekeýmiz jol boıyna zorǵa shyq­tyq. Taksı ustap, aǵamdy úıine aparyp saldym.

О́stip júrip stýdenttik kúnder de óte shyqty. Ýnıversıtettiń soń­ǵy kýr­syn­da oqyp júrip «Le­nınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetine jumysqa ornalasqanmyn. Bul oqıǵa men úshin ómirimdegi eń bir belesti kezeń boldy. О́ıtkeni ol kezde oǵan jumysqa or­na­­laspaq túgil, kishi­girim maqalańdy shy­ǵarý qıyn bolatyn. Ga­zettiń bedeli oqyr­mandar arasynda óte joǵary edi. Ár nómiri 300 000 tırajben shyǵa­tyn gazetti kishkentaı baladan eńkeıgen qart­qa deıin oqıtyn. Alǵashqy eki-úsh aı tájirıbe jınaqtaýym úshin qıyndaý soq­ty. Degenmen jas kezińde shyndap kirisseń, alynbaıtyn asý joq qoı. Men de ózime bekitilgen bólim jumysyn tez arada meńgerip aldym. 

«Lenınshil jas» gazetiniń qa­byr­ǵasynda júrip, kóptegen aqyn-ja­­zý­shy­lar­men, óner, mádenıet qaıratkerleri­men tanystym.

Al jastar gazeti Muqaǵalı aǵam­­nyń da súıikti basylymy eken. Jańa­dan jazǵan týyndylarynyń kóbisi osy gazettiń betinde jarııa­lanyp, oqyr­mandar baǵasyn ala­­tyn kórinedi. Mu­qa­ǵalı aǵa ekeý­mizdiń aǵaly-inilideı bol­ǵan syı­lastyǵymyz jastar gazetinde de jalǵasyn tapty. Stýdenttik ómir­den keıingi alǵashqy jumysym bolǵan soń ba, bul jer maǵan óte qyzyq kórindi. Aınalam óńkeı jas­tar jáne esimderin tek gazetten kórip júrgen qyz-jigitter. Osyn­daı ortaǵa túskenime ózimdi ishteı baqytty sezindim.

Seıdahmet Berdiqulov – gazet redaktory, belgili jazýshy jáne sport jýrnalısi. Sol kezdegi ult­jandy aza­mat­tardyń biri. Ju­mysqa jańadan qa­byldanǵan kez kelgen adam tájirıbe jı­naqtaý úshin eń aldymen sekretarıat bó­liminen ótedi. Ony gazet tili­men aıt­qanda «shtab» deıdi. Bólimniń negizgi mindeti: redaksııadaǵy bir­nesh­e bólimderden daıyndalyp túsken mate­rıaldardyń basyn birik­tirip, kórkemdik sapasyn jo­ǵary etip gazet betine ornalastyrý.

Sóıtip alǵashqy kúnnen jaqsy eń­bek etip kózge tússeń, bul bó­limde kóp otyrmaı basqa bólimge aýystyrýy múmkin. Árıne ol bastyqqa baılanysty.

Bir kúni korıdorǵa shyǵyp shylym shegip tursam, redaktordyń kabınetinen Muqaǵalı aǵam shyǵyp kele jatyr. Men qarsy júrip, aǵammen amandasyp edim: – Oı, sen qaıdan júrsiń? – dep tańǵalyp qaldy. Men osynda jumysqa ornalasqanymdy aıtyp edim, ká­dimgideı qýanyp arqamnan qaqty.

– Qutty bolsyn, bul jerge ekiniń biriniń qoly jetpeıdi, durystap iste! – dep janashyrlyq ta­nytty. Sóıtti de jyldam basyp tómen túsip ketti. Shamasy, tómen­de bireýler kútip turdy-aý deımin.

Araǵa eki-úsh kún ótkennen keıin sek­­­­­­retarıat bólimine Seı­dahmet aǵa­­­nyń ózi kelip, biraz áń­gimelesip ket­ti. Mu­­qa­ǵalı týraly da qyzyqty oqıǵa­laryn aıtty. Keterinde: «Mynaý Muqa­ǵalı aǵa­laryńnyń eń «svejıı» poemasy, jaqsylap berersińder!» dep tapsyr­dy jigitterge. Sóıtsek, Mu­qaǵalı aǵa­myz­dyń «Aqqýlar uıyq­taǵanda» at­ty poemasy eken. Kezektesip ózimiz oqyp shyqtyq. Oqyp tamsanǵanymyz áli kúnge deıin esimizde. Keshiktirmeı poe­many jaqsylap turyp kórkemdik dárejesine kóńil aýdaryp, bir betke berdik. Erteńine redaktorymyz da, oqyrmandarymyz da dán rıza bolǵandaı. Bir aptadan soń redaksııa qorjynyna poe­ma týraly oqyrmandar hattary kele bastady. Bul poema kópke deıin ádebıetshiler arasynda qýatty ekpinmen jazylǵandyǵy týraly aıtylyp júrdi.

Kelesi bir kezdeskenimde Muqaǵalı aǵanyń qolyn qysyp, tamasha jazylǵan poemasymen qut­tyqtadym. Bul shyǵar­madan ujym­nyń ul-qyzdary jaqsy áser al­ǵandyǵyn, kezekti lezdemede bıik deń­geıde maqtalǵanyn aıtyp edim, aǵam qatty rıza bolyp, qýanyp qaldy.

Baspalar úıiniń joǵarǵy ja­ǵynda 28 panfılovshylar par­ki bar. Aǵam sol jaqqa qaraı bara­ıyq degen soń sońyna ilestim. Ońa­shalaý oryndyqqa otyryp áde­bıet týraly áńgimelestik. О́te saýat­ty aıtqan áńgimeleriniń bári­ kókeıge qo­nymdy ekenin ań­ǵar­dym. Arasynda ózi týraly­ da aıtyp, aınalasyndaǵy árip­­tes qalamdastarynyń keıbireýleri munyń poezııasyn kóre almaıtyn­dyǵyn, qol­darynan kelse aıaqtan shalǵysy ke­le­tindikterin aıtyp, biraz muńaıyp ta alǵandaı boldy. Shynynda da sol tus­ta Muqaǵalı poezııasynyń sharyqtap tur­ǵan kezi bolatyn. Biraq halyq joǵary ba­ǵalaǵanmen bılik basyndaǵylar tarapynan baǵalaý kemshin soǵyp jatty. Ýaqtyly kitaby shyqpady, qyz­­mette de birde bolyp, birde bol­maı, turmysy júdeýleý kúı keshti. Rýhy asqaq aqyn aǵa­myz bu­lardyń birde-bireýine moıy­maı, borkemik bolyp jasymaı, kún­delikti tirshiligin keship jatty. Árıne bul jaǵdaılardyń bar­lyǵy álemdik masshtabta oılaı­tyn kúrdeli bolmys úshin ońaı tıgen joq.

Muqaǵalı aǵa ómiriniń sońǵy jyldary jıi-jıi syrqattanyp júrdi. Kez­desken kezde buryn­ǵy­daı kóńil kúıi joq. Kóz janarynda aıyq­pas muń bar sııaq­ty. Sony men de sezip ishteı aǵama de­gen aıaý­shylyq bildiretinmin. Áń­­gime-dúken qurǵan kezimizde  sal­maqty sóz­der aıtyp, týǵan jeri Qa­rasazdy, Shal­kóde jaılaýyn jıi-jıi esine alyp oty­rýshy edi. Qazaq ádebıetimen qosa álem­dik ádebıetke de óte júırik bolatyn. Muqaǵalı aǵamen qanshama ret kez­deskenim esimde joq, biraq árbir kez­desýim men úshin taǵylymy mol mektep edi.

Birde Muqaǵalı aǵammen kóńil­di kezin­de kezdesip qaldym. Aman­dasyp, jón su­ras­qannan keıin: 

– Búgin úlken bir sharýanyń núktesin qoıdym. Sen bilesiń be? Bizdiń Jetisý óńi­rinde, onyń ishinde Narynqol aýdanyn­da, ıaǵnı óz sózimen aıt­qan­da: «Eli – Alban, Jeri – Qarqara, Jaılaýy – Asy, Me­keni – Almatynyń basy» bolǵan sulý jerlerdi meken etken Raıymbek babam týraly poe­ma jazyp bitirdim. Menińshe, ja­man shyqpaǵan tárizdi, – dedi shabyttana sóı­lep. Sol sátte aqyn aǵammen birge men de qat­ty qýandym. 

Keıinirek bilgenimde Muqaǵalı aǵam Jońǵar shapqynshylyǵynda qaıta­lanbas erlik jasaǵan batyr babasy­ Raıym­­bek týraly tarıhı poema jazǵan. Bul poe­manyń atyn «Raıymbek! Raıym­bek» dep qoıypty. 

Bir ókinishtisi, aqyn bul poema­synyń­ kózi tirisinde jaryqqa shyq­qa­nyn kó­­re almady. Qaıtys bol­ǵannan keıin­ ǵana «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde jaryq kórdi. Ba­sy­lym­nyń sol kezdegi redaktory, ult­jandy azamat, kórnekti jazýshy Seı­dahmet Ber­diqulovtyń tabanynyń bú­ri bar­lyǵynyń arqasynda ǵana júz­myńdaǵan oqyrmandaryna jarııa­ boldy. О́ıtkeni, Keńes dáýiri kezin­de ata-­baba rýhyn ulyqtaýǵa, jeke batyr tul­ǵa­larǵa shyǵarma arnaýǵa tyıym salynǵan edi. Soǵan qa­ramastan bul poemany jarııalaý Seıdahmet aǵanyń úlken erligi bolatyn.

Muqaǵalı Maqataevtyń bul poe­ma­sy qazaq ádebıetine qosyl­ǵan úlken ol­ja edi. Aqıyq aqyn óziniń qysqa ǵa­na ǵumyry ishinde jeti júzden astam óleń, ártúrli taqyryptarǵa on alty poe­ma jaz­ǵan eken. Al onnan astam shetel klassık aqyndarynyń óleńderin tár­­jimalap qazaq oqyrmandaryna jet­kizgenin eskersek, ádebıettegi eńbegi eselene túspek. Árıne bul qyryq bes jyl ǵana ómir súrgen aqyn úshin az eń­bek emes.

1976 jyldyń naýryz aıynyń sońǵy kúnderi qazaq halqy úshin qaraly kún boldy. Sol kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tómengi qabatynyń foıesinde aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevty Al­maty halqy aqtyq saparǵa shyǵaryp saldy. Aqynyn jer qoınyna qımaı egilip jylaǵan halyqta esep joq. Qaı­tys bolǵan kúnnen bastap Keńsaıǵa jer­leý rásimine deıin basy-qasynda júr­gen Muqaǵalı aǵanyń ádebıettegi ákesi sanalǵan Ábdildá Tájibaev barlyq sharýany óz qolyna alǵan edi. Sóıtip sol kúnnen bastap Muqaǵalı aqynnyń ekinshi ómiri bastaldy.

Muqaǵalı aǵa ómirden ótkeli onyń – elý jyldyq, alpys jyl­dyq, jetpis jyldyq, seksen jyl­dyq mereıtoılaryn búkil Qa­zaq eli bolyp atap ótti. Men de osy toılarǵa túgel qatysyp, bú­kil is-sha­ralaryna kýá boldym.­ Al odan basqa kúndelikti ómirimizde ótip jatqan kezdesýler men keshterimiz qanshama? Qazaq halqy jer betin­de ómir súrip jatsa, Muqaǵalı aqyn­nyń rýhy asqaqtaı beretini sózsiz.

13.04.1976 jyl

Qaıyrbek Asanov,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar