Qazaqstan • 08 Aqpan, 2019

Úlken saıasattyń shyrmaýyndaǵy araldar

356 retkórsetildi

Jýyrda Reseı Federasııasy men Japonııa arasyndaǵy 1945 jyly aıaqtalǵan II Dúnıejúzilik soǵystan bergi 73 jylǵa sozylǵan teke-tireske núkte qoıylatyn sekildi bolyp, barlyq álem bir eleńdep qaldy. Reseı óziniń Sahalın aýmaǵynyń quramyna qosyp alǵan Japonııanyń shaǵyn-shaǵyn tórt araly: Itýrýp, Kýnashır, Shıkotan jáne Habomaıdi qaıtaryp, eki el beıbit kelisimge qol qoıatyndaı kóringen.

Biraq birneshe aı boıy júrgizilgen dıplomatııalyq jumystar esh nátıjege jetpeı, másele sheshilmegen kúıinde qaldy. О́zderi «soltústik aýmaǵymyz» dep ataıtyn bul máseleniń sheshilýine, ásirese Japonııa jaǵy múddeli. Álemniń úshinshi ekonomıkasy bolyp otyrǵan el osy jerlerge zárý bolmasa da, eldiń ishindegi patrıottyq rýhty kóterýde onyń mańyzy zor bolar edi. Máskeýdegi eki eldiń basshylarynyń kezdesýine 100-den astam japon jýrnalısiniń alqynyp jetkeni de sol bolatyn. Bári de óz BAQ-tary arqyly qýanyshty habardy eline alǵashqy bolyp jetkizbekke saılanyp kelgen. Olarǵa úmit otyn jaqqan – Reseı Federasııasynyń Prezıdenti V.Pýtın men Japonııanyń Premer-mınıstri S.Abeniń bul oqıǵadan biraz buryn Sıngapýr men Býenos-Aıreste bolǵan kezedesýlerinde beıbit kelisim máselesiniń qyzý talqylanǵany edi. Onyń ústine Sıngapýrda beıbit kelisimge eshqandaı shartsyz qol qoıýdy aldymen V.Pýtınniń ózi usynǵan. Al beıbit kelisimge qol qoıylsa, eki eldiń ara­syndaǵy ekonomıkalyq áriptestik búgin­giden de qyzý qarqynmen júrip, bir jaǵy resýrstarǵa baı, ekinshi jaǵynda teh­no­logııanyń eń joǵary jetistigi bolǵan kórshi elder ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqtyń kórigin qyzdyrar edi. Biraq úmit aqtalmady. Nege? Bul suraqqa jaýap bermes buryn osy araldardyń tarıhyna qysqasha sholý jasap ótelik. 

Kýrıl araldary Reseıdiń Kamchatka túbeginen shyǵyp, japonnyń Hokkaıdo aralyna deıin doǵalana ornalasyp, sozylyp jatqan shaǵyn qurlyqtar. Bul araldardy orystar men japondardan buryn aın degen az sandy halyq mekendegen. Olardyń tilinde «kýrý» degen adam degen sóz eken, soǵan maldanǵan orys saıahatshylary araldardy ózderine «kýrıl» dep tirkepti. Onyń ústine bul araldardaǵy to­lyq óshpegen výlkandardyń ústinen tútin shyǵyp jatady. Sóıtip, «kýrý» sózi orys­tyń «kýrılimen» úndesip ketken. 1855 jy­ly Sımod qalasynda Japonııa men Re­seı arasynda jasalǵan kelisim boıyn­sha olar japonnyń ıeliginde dep moıyn­dalǵan. 

1945 jyly II Dúnıejúzilik soǵys aıaq­talarda KSRO odaqtastarymen kelisip, japon áskerlerine shabýyl jasady. Bu­ǵan deıin, 1941 jyldyń 13 sáýirinde Más­keýde KSRO men Japonııa ózara 5 jyl beıtarap bolý jóninde paktige qol qoı­ǵan. Japon jaǵy sózinde turyp, odaq­tasy Germanııanyń qysymyna qara­maı, KSRO-ǵa shyǵystan basyp kir­medi. Sonyń arqasynda osy aımaqtaǵy áske­rı daıyndyǵy joǵary 40 dıvızııa batystaǵy maıdanǵa jetkizildi. Al Stalın osy pakt boıynsha óziniń mindetin oryn­damaı, jeńilgeli jatqan eldi jen­tekteýge qulshyna kiristi. Odaqtas­tarymen bolǵan Iаlta konferensııasynda ol Japonııamen soǵys aıaqtalǵan soń Sahalınniń ońtústigin qaıtarýǵa ke­lis­ken. Biraq KSRO Sahalınniń ońtústigin ǵana alyp qoımaı, joǵaryda atalǵan Kýrıl araldaryna da qol salady.

KSRO-ǵa Japonııamen qyrǵı qabaq qatynas tıimdi emes edi, sondyqtan 1956 jyly Máskeýde N.Hrýshev pen Ja­po­nııanyń sol kezdegi Premer-mınıs­tri I.Hatoıama «Osy deklarasııaǵa qol qo­ıylǵan kúnnen bastap KSRO men Ja­ponııa arasyndaǵy soǵys jaǵ­daıy aıaqtalyp, ózara beıbitshilik, tatý­kór­shilik jáne dostyq qatynastar qalpyna keltiriledi» delingen Birlesken dekla­rasııa qabyldady. Bul qujat boıynsha KSRO Habomaı men Shıkotan araldaryn Japonııaǵa berýge kelisip, óziniń bul araldardy zańsyz ıelengenin moıyndaǵandaı boldy. Biraq japon jaǵy Itýrýp pen Kýnashırdi de qosa bermegen soń beıbit kelisimshartqa qol qoıýdan bas tartyp, deklarasııa málimdeme kúıinde qaldy. 

Sodan beri bul jaǵdaı eki eldiń arasyndaǵy qyzý talqylanatyn másele retinde jalǵasyp keledi. Japonııanyń qazirgi Premer-Mınıstri Sındzo Abe úshin bul másele tııanaqtalsa mem­le­kettik qana emes, jeke múddesiniń she­shilýine de yqpal etýi ǵajap emes. 1954 jy­ly týǵan ol 2006-2007 jyldary Ja­po­nııanyń eń jas, 57-inshi premeri bolyp saılanǵan, biraq óz kabınetindegi bir mınıstriniń sybaılas jemqorlyqqa qatystylyǵy áshkerelenip, ol ózine ózi qol jumsaǵan soń premerlikten ketken. Biraq 2012 jyly onyń lıberaldyq-demokratııalyq partııasy jeńiske jetip, parlamentte kópshilik daýysqa ıe bolǵan soń qaıtadan Premer bolyp saılandy. Al byltyrǵy saılaýda jeńiske jetý úshin oǵan qosymsha kúsh kerek boldy. Sondyqtan eldiń búıirine shanshýdaı qadalyp júrgen «Soltústik aýmaqtyń» túıinin sheshýge ol qatty kiristi. Aqyry osy másele qosymsha yqpal etip, byltyrǵy 22 qyrkúıekte ol 2021 jylǵa deıin qaıtadan Premer-mınıstr bolyp saılandy. Bul máselede ol Batystaǵy áriptesteriniń Reseıdi tyǵyryqqa tiregen qyspaqtaryn tıimdi paıdalanǵany sózsiz. Olardyń sanksııalaryn qoldaǵanymen, Qıyr Shyǵys ekonomıkasyna ishinara ınvestısııa quıýǵa Japonııanyń múmkindigi bar. Sondyqtan osy aımaqta 8 baǵyt boıynsha jańa jobalardy iske asyrýǵa daıyn ekendigin Máskeýge jetkizdi. Bul týraly eki el basshylarynyń kezdesýinde aıtyldy. Buǵan Reseı jaǵy qatty múddeli. 

 Atalmysh tórt aralǵa japondar vızasyz kire alady, byltyr olardyń sany 100 myńnan asqan. Esesine reseılikter de Japonııa aýmaǵyna vızasyz kirip jatyr. Árıne, reseılik áleýmettik saýalnama qyzmetteriniń derekterine qaraǵanda halyqtyń 74 paıyzy araldardyń japon jaǵyna berilýine qarsy. Biraq oǵan kim qarap jatyr, Reseı bıligi buǵan deıin Qytaıǵa «Tarabarov», «Bolshoı» jáne Ýssýrıı aralynyń bólikterin kópshiliktiń pikirin suramaı-aq bergen. Qalasa bul joly da sóıtedi.

Daýda turǵan tórt araldyń jalpy kólemi 5017,5 sharshy shaqyrym. 17 mln sharshy shaqyrym jeri bar Reseıge bul túk emes. Biraq bul jerdegi másele – tórt araldy qaıtarýdyń Reseı qoıyp otyrǵan sharttaryna tireledi. Ashyq aıtylmasa da, túrli deńgeıdegi sarapshylar V.Pýtın Japonııany óziniń ejelgi áriptesterine, sonyń ishinde G7 klýby músheleriniń sheshimine qarsy qoıǵysy kelip, jarııalanǵan sanksııalardy barynsha jumsartýdy talap etken. Eger Japonııa tizgin úzip, Reseıdiń aıtqanymen júrse, onda japon kompanııalary amerıkalyq úılestirýshige úlken kólemde aıyppul tóleıtin bolady. Onyń ústine Amerıka naryǵynan aırylýy da múmkin. Bul jerde amerıkalyq sanksııalardyń eksterrıtorııalyq sıpatyn aıta ketý kerek. Amerıkanyń Qarjy mınıstrligi ózderiniń sanksııalaryn kez kelgen ulttyq kompanııa buzsa, aıyppul sala alady. Japonııanyń qolyn baılap otyrǵan osy máseleler, ony sheshý S.Abege ońaı emes. Japonııanyń halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń prezıdenti K.Sasae óz eliniń «Úlken jetiliktiń» pozısııasyna eshqashan da qar­sy shyqpaıtynyn aıtty. Bul Japo­nııa ısteblıshmenti negizgi bóliginiń usta­nymy.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Koronavırýs Kókshetaýǵa da keldi

Koronavırýs • Búgin, 18:24

Kógildir ekranda – jańa melodramma

Rýhanııat • Búgin, 18:04

Salyq salmaq salmaıdy

Qarjy • Búgin, 17:50

MÁMS boıynsha jeńildik merzimi uzartyldy

Medısına • Búgin, 17:45

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 17:30

Qazaq operatory Týrınde bas júlde aldy

Qazaqstan • Búgin, 17:29

Atyraý: Úsh adamnan koronavırýs tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 17:18

Kóktem - órttiń órshıtin shaǵy

Aımaqtar • Búgin, 16:32

Indeksasııa qalaı júrgiziledi?

Qarjy • Búgin, 16:23

Uqsas jańalyqtar