11 Qazan, 2019

Gazet kórki – tilshiler

279 ret kórsetildi

«Eńbekshi qazaq» gazetiniń (1925 jyly) №407 sanynda jarııalanǵan Amanǵalı Segizbaıuly degen avtordyń bul maqalasy gazetke el ishinen hat jaza júrip, qosynǵa qosylǵan tilshilerdiń el jaǵdaıyn jazýǵa tóselýi tóńireginde sóz qozǵaıdy. 

El ishine sańlaý ornatyp, jańa jurtshylyqqa jol bastaıtyn baspasóz: gazet-jýrnal ekeninde sóz joq. Eldiń salt-sanasy, jurtshylyǵy, dúnıege kózqarasy gazet betinde aıqyndalyp otyrady. El taǵdyry, ótkendegi qatesi, keleshektiń kúńgirt túıini sheshilip, aldaǵy ómirge nysana belgileıtin áleýmet pikiri de – osy gazet. Sondyqtan gazettiń el ishinde bedeli artyp, elmen qoltyqtasýy ózine paryz.

Mine, «Eńbekshi qazaq» gazeti de óziniń tórt jyldyq ómirinde elge qanshalyq áser berip, el eńbekshilerin baýyryna tarta alǵandyǵyna dálel bolarlyq dáıektemesi bar ma – osyny oqýshylarynyń aldyna tartqaly otyr. 

«Eńbekshi qazaqtyń» arnalǵan eli, aralaǵan jurty qaı dárejede, mádenıettiń qaı satysynda turǵanyn shamalaǵan oqýshy tórt jyldyq ómirde taýdaı paıda keltirip, aspanǵa súıreı almadyń dep kinálaı da almas.

Jańa jurtshylyqqa endi bet alǵan, saıası sańlaýy joq dala eńbekshileri «Eńbekshi qazaq» gazetin óziniń qamqory ekenin bilip, tus-tustan atsalysa bastaǵanyn 4 jyldyq qýanyshty merekesinde ashyq aıta alady.

«Eńbekshi qazaq» el ishine jalshylar ústemdigin, jańa jurtshylyqtyń negizin ornatty dep aýyz toltyrý ersilik te bolar. О́ıtkeni jurt – synshy. Jaq­sy­syn da, jamanyn da kórip, kúndik ómirin boljap otyrǵan – sol jurt. Olaı bolsa, syndy kóp berýi kerek.

Jalǵyz-aq nadandyq qarańǵylyǵyna tunshyq­qan, mádenıet sáýlesi kómeski jetetin daladaǵy eń­bekshi eldiń óz aýzynan shyqqan únin, óziniń muń-zaryn jetkizip otyratyn sharýanyń qalam kómegi jetise bastaǵany «Eńbekshi qazaqty» edáýir úmittendiredi. Qalyń uıqyda qamaýda jatqan sary dala selt etip serpile bastaǵanyna osyny dálel dep ustap, kóńiline demeý qylady.

Alǵashqy shyqqanda jetide, aıynda áreń keletin el gazeti osy kezde tobymen, túıdegimen kelip jatqany elmen qoltyqtasa alǵanyna dálel bola alady. Kúndik ómirindegi ózgerisi, áleýmet tirshiligindegi talas pikirlerge moqal qalamy, shubalmaly sózimen tilshilerdiń jazysa bastaǵany – jalpy eldiń selt etkenin kórsetedi. Eldiń qaq ortasynda otyryp el kúızelip, el qýansa, birge bolǵan tilshilerdiń qalamy – el qalamy, el sózi. Sondyqtan «Eńbekshi qazaq» elmen aralasa aldy dep qaımyqpaı aıtýǵa bolady.

Sońǵy kezde «Eńbekshi qazaqtyń» mańaıyna toptalǵan, alysta jatsa da arnap sálem jazyp, basqarmanyń bir adamy bolýdy mindetine alǵan arnaýly tilshileri kóbeıdi. Basqarmamen alystan tildesip, atsalysqan qoǵamynyń sharýashylyq, mádenıettik isine qatysa bastaǵan birneshe senimdi tilshileri bar. Aq pen qarany aıyra almaıtyn, hat tanıtyny joqqa tán qazaqtyń qalamǵa ysylyp, jóndige bastaǵany – basqarmanyń shabytyn kóterip, keleshekten úmitin zoraıtady.

Gazettiń jany – jazýshy. Jazýshysy kem bolsa, gazet aqsaıdy. Bir adamnyń nemese 2-3 adamnyń ǵana qolynan shyqqan gazet jalpyǵa tegis unap ketýi qıyn. Sondyqtan áli de sheshilmegen másele, áleýmet aldynda talqyǵa salynbaı jatqan kóp áńgimeni ortaǵa salyp otyratyn iri maǵlumatty basshy azamattardyń qalam kómegine «Eńbekshi qazaq» áli de muqtaj. Júzdegen-júzdegen tilshileri, sharýa jazýshylary eldiń kem-ketigin, jaıyn aıtyp zarlap otyr; qoldarynan kelgen kómegin aıamaı otyr. Bul jóninen basqarmanyń tilshilerge ókpesi joq. Til­­shi­lerdiń sany da, sapasy da kún sanap artyp kele­di. Bir-birine jóndep hat jaza da bilmeıtin qazaq ke­deıiniń balasy qolyna qalam ustap, jazýǵa tóse­lýi –  qazaq syqyldy mádenıeti shaǵyn elge kóp olja.

El ishinde gazetke qumarlyq, syǵalap oqyp otyratyn gazet dostary da sanaly tilshilerdiń kómegi arqasynda kóbeıip keledi. Gazetim joǵaldy, pálen nómiri tımeı qaldy dep basqarmaǵa zarlaıtyn hattar da eldegi gazet oqyǵysy kelgen adamdardyń kóbeıgendigin kórsetedi. Bulardyń bárine sebep – álgi aıtqan tilshiler. Tilshi sózi – el sózi. Tilshi aıtty – el aıtty. 

«Eńbekshi qazaq» óziniń 4 jasynda eldi ózine qaratyp keledi. Qalamy túzý, adal degen senimdi tilshileri elge jaqyndasýdyń jolyn taýyp, jaqyndasyp jatyr. Áli de úmit kóp. «Eńbekshi qazaq» 4 jasqa kelgende tilshilerin júzdep sanasa, 5 jasynda myńdap sanaýdy nysana qylady.

Tilshilerdi baýlý, jol-joba kórsetip, salt-sanasyn ósirý jóninde basqarma eńbek etýdi moınyna alady. Gazettiń jany, úkimet pen el arasynda dáneker bolatyn tilshilerdiń qalamy gúldenip, eńbegi kórkeısin!

Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY

Sońǵy jańalyqtar

Mennıdiń taǵy bir márttigi

Kásipqoı boks • Keshe

Uqsas jańalyqtar