Aımaqtar • 13 Aqpan, 2019

Tarıhı jady saralanbaı, uly esimder naqtylanbaıdy

377 retkórsetildi

Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy basym baǵyttardy júzege asyrýǵa oraı «Uly dalanyń uly esimderi: zertteýdiń metodologııalyq ádisteri»  taqyrybynda dóńgelek ústel ótti.

Qyzý pikirtalas deńgeıinde ótken ǵalymdar basqosýynda QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erkin Sadyqov «Uly dalanyń uly esimderi» jobasy barysynda ǵylymı zertteýlerdi júzege asyrý, ádisnamalyq tásilderdi ázirleý, tulǵalar tizimin anyqtaý,  sondaı-aq oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn qurý, t.b. da mańyzdy sharalardyń júzege asatyndyǵyna toqtalyp, ǵalymdar qaýymyna sáttilik tiledi.  

«Uly dalanyń uly esimderi» jobasyn júzege asyrý  Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna júktelgen. Instıtýt dırektory Zııabek Qabyldınovtyń aıtýynsha,  uly tulǵalardy anyqtaý ońaı sharýa emes. Bul sharaǵa respýblıkanyń barlyq óńirlerinen ǵalymdar qatysýda. Uly esimder tizimin jasaýǵa tarıhshylar ǵana emes, ǵylymnyń barlyq salasynda eńbek etip júrgen mamandar kúsh salatyn bolady. Zertteýler júrgizilip, qorytyndysy mýltımedıalyq portalda jarııalanady. Al keler jyly osy tizimge oraı uly tulǵalar saıabaǵy Astana tórinde saltanat quratyn bolady.

Osy jobaǵa oraı pikirin bildirgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ábsattar Derbisáli «Tarıhymyzda kúni keshege deıin birneshe tulǵanyń ǵana aty atalyp kelse, QazKSR tarıhynda tórt-aq esimniń bolǵandyǵy belgili.  Keıinnen bul tizimge Ábý Nasyr ál-Farabı, Balasaǵun, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iassaýı, t.b. esimder qosyldy. Osy turǵydan alǵanda Elbasynyń maqalasy ǵalymdarǵa keń jol ashyp berdi deýge negiz bar» dep atap ótti. Ǵalymnyń aıtýynsha, kóne tarıhymyzdan bastap kúni búginge deıingi kezeńde belgili bolǵan esimder  ushan-teńiz. Zertteý eńbekterinde otyz ál-Farabıdiń esimin anyqtaǵan ǵalym Stambýldaǵy Sýleımanıe kitaphanasynda saqtalǵan tarıhı derekterge qatysty zertteýler jalǵasyn tabýy tıis dep atap ótti.  

 Al «Ulylyq» degen ne? Ol qaıdan bastalady? Fılosofııa ǵylymynyń doktory, professor Serik Nurmuratov ulylyq adamgershilik ustanymdardyń joǵarylyǵymen baılanysty dep atap ótti. Al tulǵalardy anyqtaýda naqty ólshem kerek. Ulttyq kod  ulttyq sabaqtastyqpen baılanysýy shart.  Osy sabaqtastyq saqtalǵanda ǵana eldiń bolashaǵy kemel bolatyny sózsiz. Tizimdi anyqtaýda qaıta-qaıta saralap, zerdelep otyrý asa mańyzdy.

Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek joba aıasynda ulylarymyzdyń tizimin qalaı anyqtaımyz, qandaı kezeńderdi qamtımyz degen suraqtarǵa jaýap izdeý barysynda mindetti túrde «dástúrli, klassıkalyq» uǵymdardy qaıtalamaýymyz kerektigin alǵa tartty.  О́ıtkeni, bizder kóne tarıhymyzdy da, keshegi tarıhymyzdy da jaqsy bilmeıtinimizdi moıyndaýǵa tıispiz. Ǵalymnyń aıtýynsha, Maǵjan Jumabaev, Ahmet Baıtursynov, Mustafa Shoqaı, t.b. arystarymyzdyń  KSRO-nyń myqty degen ǵalymdarynyń ustazy bolǵandyǵyna,  álemdik deńgeıdegi tulǵalar ekendigine endi ǵana kóz jetkizip jatqandaımyz. Olardyń eńbekteri sol kezeńdegi ǵylymda joǵary deńgeıde baǵalanǵan. Mine, sol eńbekterdi áli kúnge durys jınaqtaı almaı kelemiz.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Qalqaman Jumaǵulov Elbasy maqalasyna keńinen toqtalyp, ǵundar  máselesiniń áli de sheshilmegen tustary bar ekendigin atap ótti.  Ǵalymnyń pikirinshe, batystaǵy baı tarıhymyzdy taný úshin áli talaı zertteýler kerek. Tipten, zertteýshiler úshin latyn tilin meńgerý ýaqyt kúttirmeıtin keleli másele.

Al tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldi «Eki-úsh ǵasyr otarshyldyqta bolǵan elderdiń tarıhy daǵdarysqa ushyraıtyny anyq. Bizder qundylyqtarymyzdan, onyń ishinde uly tulǵalarymyzdyń atynan adasyp qalǵan elmiz. Osy oraıda Elbasynyń kóterip otyrǵan máselesi oryndy» degen pikirin bildirdi. Osy turǵyda birqatar oılaryn ortaǵa salǵan ǵalymnyń aıtýynsha,  tarıhı jadty retke keltirý, negizin túgendeý, baǵyt-baǵdaryn anyqtaý aldaǵy naqty mindet. Uly tulǵalardyń esimin anyqtaý sol qoǵamnyń maqsat-múddelerimen tikeleı baılanysty. Al kimde-kim otanǵa adal qyzmet etse, sol tulǵa ardaqtaýǵa laıyq ári oǵan  demokratııalyq negizde qaraý qajet.

«Qury tizimmen alysqa bara almaımyz» degen tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov «ulydan» basqa da «ataqty, áıgili, kórnekti, belgili» degen ólshemderdiń bar ekendigine toqtaldy. Olardyń qatarynda túrki halyqtaryna belgisiz, Qytaı, Reseı sııaqty elderge ǵana belgili tulǵalar bar. Mine, tizimdi anyqtaǵanda osyndaı jaıttarǵa nazar aýdarý qajet.  Alash ardaqtylarynyń ózinde uly tulǵalar, ataqtylary, t.b. bar. Sondyqtan «uly» degen sózdiń máni anyqtalýy shart.

Dóńgelek ústel barysynda túrli baǵyttaǵy pikirlerimen bólisken ǵalymdar negizgi taqyrypqa oraı arnaıy Qarar qabyldap, aldaǵy josparlar týraly oılaryn ortaǵa saldy.

Elvıra Serikqyzy,

«Eqemen Qazaqstan»

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde indet juqtyrǵandar sany 500-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar