13 Aqpan, 2019

Shyǵys otarlyq tańbadan qashan arylady?

222 retkórsetildi

Sosıalızm áli «saırap» tur

О́tken jyly oblysta 51 Lenın, 21 Kırov, 68 Sovet­skaıa, 47 Oktıabrskaıa, 29 Kom­somolskaıa, 15 Sovhoznaıa, 13 Kol­hoznaıa kóshesi bolǵan edi. Byl­tyr oblystyq tilderdi da­mytý jónindegi basqarma óńir­degi ıdeologııalyq turǵydan es­kirgen ataýlarǵa saraptama ja­sap, aımaqtaǵy 7765 kósheniń 439-ynyń, 1076 ákimshilik-aýmaq­t­yq birliktiń 48-iniń jáne 11 mekteptiń ataýy osy sanatqa jatatyndyǵyn anyqtaǵan-dy. So­nyń ishinde О́skemende ıdeo­logııalyq turǵydan eskirgen 30 kóshe, Rıdder qalasynda 8 kóshe, Altaı (burynǵy Zyrıan) aýdanynda 68 kóshe, al bir ǵana Glýbokoe aýdanynda Lenın, Komsomol, Sovhoznaıa sııaqty kó­­shelerdiń sany 91 ekendigin aıtqan edi. Bir jylda ne ózgerdi? О́zgeristiń eń úlkeni – Elbasy Jarlyǵymen Zyrıan aýdany men Zyrıan qalasynyń ataýy Altaı dep ataldy. О́skemende de seń qozǵalyp, byltyr Karl Marks dańǵylyna Qaz daýys­ty Qazybek bıdiń, Voroshılov kóshesine Shákárimniń, Or­d­je­­nıkıdze kóshesine Sa­­ǵadat Nur­maǵambetovtiń, Revolıý­sıonnaıa kóshesine Qalıhan Ysqaqtyń, Dzerjınskıı kó­shesine Ámire Qashaýbaevtyń, Oktıabrskaıa kóshesine Muha­medjan Tynyshpaevtyń, Pı­ter­ kommýnarlary kóshesine Lev­ Tolstoıdyń, Kırov kóshe­si­ne Anton Chehovtyń, Krýp­­s­kaıa kóshesine Evgenıı Brý­sı­lovskııdiń, eki Sovetskaıa kó­­­she­siniń birine Aleksandr Za­­taevıchtiń, ekinshisine Adolf Iаnýsh­kevıchtiń esimderi berildi. Bu­dan bólek Lenınogor kóshesi Temirjolshylar, Komsomolskaıa kóshesi Jastar dep ataldy.­ Semeı­d­egi Lenın kóshesi Máńgi­lik el atandy. Munyń bári res­pýb­lıkalyq onomastıkalyq ko­mıs­sııanyń oń batasyn alyp, qujat júzinde bekitilgen kó­she­ler. 

«2017-2018 jyldary­ oblys­taǵy ıdeologııalyq turǵy­dan eskirgen ataýlarǵa basa nazar aýdardyq. Eldi mekenderge, ny­­­sandarǵa, kóshelerge adam esim­derin berýge shekteý qoıyp, ta­nymal tulǵalarǵa, ulttyq salt-dástúrlerimizge qatysty ataý­lar qoıýǵa mán berdik. 2018 jyly joǵaryda atalǵan ıdeo­logııalyq turǵydan eskirgen 439 kósheniń 200-den astamy, al ákim­shilik-aýmaqtyq birliktiń 48-iniń 9-ynyń, 11 mekteptiń 6-aýynyń ataýy ózgertildi», deı­di oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqar­manyń ono­mas­tıkalyq ju­mys jáne taldaý bóliminiń basshysy Roza Tólemisova. Tıisti jumystar júrgizilgennen keıin ıdeologııalyq turǵydan eskirgen kóshelerdiń birshama azaıǵanyn baıqaımyz. Qazir oblysta 32-Lenın, 14-Kırov, 46-Sovetskaıa, 22-Oktıabrskaıa, 13-Komsomolskaıa kóshesi qalyp otyr.

38 aýyl túgelimen oryssha atalady

Bólim basshysy bul tarapta, ásirese Kýrchatov qalasy men Besqaraǵaı, Borodýlıha, Shemo­naıha, Altaı aýdandary birshama jaqsy jumys istegenderin aıtady. Máselen, Kýrchatov ıdeolo­gııalyq turǵydan eskirgen 4 kósheni (Sovhoznaıa – Kóktem, Pıonerskaıa – Dostyq, Kom­­­so­mol­skaıa – Samal, Krasnoar­meıskaıa – Beıbit atom) ý-shýsyz lezde ózgertip tastapty. Keńestik ataýlardy aýystyrýǵa kelgende kejegesi keıin tartyp otyrǵan aýdandardy aıtpasqa bolmas. Roza Tólemisovanyń sózine sensek, ıdeologııalyq turǵydan es­kirgen ataýlardy aýystyrý jumystaryna О́skemenniń irge­sindegi Glýbokoe aýdany men Rıd­­­der qalasy nemquraılylyq ta­nytyp otyr. «Glýbokoe aýda­­nynda Táýelsizdiktiń 28 jylynda bar-joǵy 4-aq aýyldyq okrýg­tiń (Kýıbyshev – Bystrýha, Kırov – Ertis, Frýnze – Tarhan, Kalının – Berezovka) ataýy aýysty. Glýbokoe aýdanynda Lenın, Komsomol, Sovhoznaıa sııaqty kóshelerdiń sany 91-di qurasa, byltyr sonyń tek 20-sy ǵana jańa ataýǵa ıe boldy. Onyń kópshiligi aýyldardaǵy kó­sheler. Aýdan ortalyǵy – Glý­bokoe kentinde tek 1 kóshe, ıaǵnı Le­­nın kóshesi Jibek joly dep ózger­tildi. Oraıy kelgende aıta ke­teıin, Glýbokoe aýdanynda áli 8 Le­nın, 5 Kalının, 8 Oktıabrskaıa kóshesi bar. De­mek, ıdeologııalyq turǵydan es­kirgen kósheler sany áli de 60-tan asyp jyǵylady. Taǵy bir dúnıeni aıtqym keledi, byltyr Shemonaıha aýdanynyń bir aýylynyń turǵyndary kó­she ataýyn aýystyrýǵa qarsy shyqty. Nege? О́ıtkeni jergilikti ákimdik halyq arasynda úgit-na­sıhat, túsindirý jumystaryn du­rys júrgizbeıdi. Jumys durys júr­gizilmegendikten halyq ishin­de túsinispeýshilik týyndaıdy», – deıdi til janashyry. 

Al Rıdder qalasynda ıdeo­logııalyq turǵydan eskirgen 8 kóshe anyqtalǵanymen, jergilikti bılik sonyń tórteýine jańa ataý berý jóninde usynys bergenimen (Krasnoarmeıskaıa - Rýdnaıa, 1-shi Stahanovshylar – Birlik, 2-shi Stahanovshylar – Granıtnaıa, 3-shi Stahanovshylar – Komıntern) respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııa tek bireýin – Birlik ata­ýyn ǵana bekitipti. Altaı atan­ǵan burynǵy Zyrıan aýdanynda kóshe ataýlaryn (Altaı qala­syndaǵy Sovetskaıa kóshesi – Táýelsizdik, Lenın – Astana, Kommýnıstıcheskaıa – Tólegen Toqtarov, Voroshılov – Trýd, Proletarskaıa – Sportıvnaıa, Lenınogorskaıa – Vıshnevaıa, Jańa Buqtyrma aýylyndaǵy Lenın – Kóktem bolyp ózgerdi) aýystyrýda alǵa jyljý baıqal­ǵanymen, aýyldyq okrýg, aýyl ataýlary myzǵymaı tur. Altaı qalasynyń qaq ortasynda Lenın eskertkishiniń qasqaıyp turǵany talaı aıtylyp, jazylsa da, «baıa­ǵy jartas – sol jartas» kúıinde qa­lyp keledi. 

Toponımıkaǵa qoǵamdyq tyńdaý kerek emes!

Ideologııalyq turǵydan es­kirgen, qaıtalanatyn, maǵy­nasy joq jer-sý ataýlary, eldi mekender men kóshelerdiń kóp­t­igi negizinen ózge ult ókilderi kóp­ qonystanǵan aýdandarda­ baı­qalady. «Azattyqtyń al­tyn kúrek jeli esken» (Q.Jumadilov) 30 jyl muǵdarynda birde-bir aýylynyń aty aýyspaǵan aýdan­dar da bar. Bir ǵana Glý­bokoe aýdanyndaǵy aýyl­dyq okrýgterdiń ishindegi 38 eldi mekenniń barlyǵy – áli de oryssha. Praporshıkovo, Ýva­rovo, Kojohova, Progress, Pe­re­valnoe, Predgornoe, Novo­mı­haılovka, Volchıha, Sekı­sovka, Vınnoe, Ýshanovo dep jal­ǵasa beredi. Bul aýyldardyń atyn Táýelsiz memleket talabyna saı aýystyrý jóninde atalǵan eldi meken tur­ǵyndarynan usynys túsipti degendi estimedik. Usynys de­mekshi, bizdiń bilýimizshe, ob­lys­­taǵy qala-aýdan attaryn aýystyrǵan jaǵdaıda respýb­lıkalyq onomastıkalyq komıs­sııaǵa kelisýge jiberiledi. Al óńir­diń aýdandarynyń ishindegi aýyldardyń, ondaǵy kóshelerdiń attaryn aýystyrýdy oblystyq onomastıkalyq komıssııa, ıaǵnı jergilikti jerde sheshedi. Árıne, áýelgi kezekte turǵyndardan tikeleı usynys túskende. Demek, Predgornoe, Volchıha, Sekısovka, Vınnoe, Ýshanovo sekildi aýyl­dardyń (mysal retinde aıtyp otyr­myz) turǵyndary nemese sondaǵy aqsaqaldar aýdan áki­mine «bizdiń aýyldy osylaı dep ózger­tseńizder» dep hat jazýy kerek. Bir ókinishtisi, «kaıa», «oe», «ka» jazýymen aıaqtalatyn aýyl turǵyndarynyń bir sát «osy biz qaı elde turyp jatyr­myz? Biz osy eldiń nanyn jep, sýyn iship júrgen joqpyz ba? Jergilikti halyqqa degen qu­r­metimiz qaıda?» dep jan-jaǵyna oı kózimen qarap, qolyna qalam alyp, ózderi turyp jatqan, ataýy Táýelsiz memleket ıdeolo­gııasyna sáıkes kelmeıtin aýyl­darynyń atyn ózgerteıik dep usynys hat jazǵany týraly sırek estımiz. Odan góri kóshe ataý­laryn aýystyrýǵa baı­lanysty ótetin qoǵamdyq tyń­daýlarda jaý shapqandaı tútigip, qarsy shy­ǵatyn sátterin kóp kóremiz.

Osy rette jazýshy, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Shyǵys Qazaqstan oblystyq fı­lıa­lynyń dırektory Álibek Qańtarbaevtyń myna bir usy­ny­synyń jany bar sekildi. «Ataýlardy aýystyrýda bir aýyr prosess bar. «Qoǵamdyq tyń­daý» degendi kim oılap tap­qanyn bilmeımin. Ol degenińiz – sol jerge jınalǵan halyqty, tipti Qazaqstannyń halqyn bir-birimen qyzyl keńirdek qylyp daýlastyryp qoıý. Bul bolmaıdy, erteń oıynnan ot shyǵyp ketedi. Osy «qoǵamdyq tyńdaýdy» ono­mastıkalyq zańnyń babynan múlde alyp tastaý kerek», – deıdi til janashyry. 

Bul máseleniń tek Shyǵys Qazaqstan emes, aýdandary, aýyldary, kósheleri keńestik ataýlardan áli de tolyq aryla almaı kele jatqan Pavlodar, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı ob­lys­ta­ry úshin de mańyzdy eken­­digin eshkim joqqa shyǵara qoı­mas. Kóshe, eldi meken ataýlaryn aýystyrý úshin turǵyndar pi­kirin eskerip, qoǵamdyq tyńdaý ótkizýdiń otarlyq tańbasyndaı bolǵan jer-sý ataýlaryn óz­gertý prosesine keri áserin tıgi­zip, tejep kele jatqanyn zııa­ly qaýym ókilderi, til janashyr­lary kópten beri kóterip kele­di. «Bizdiń zańdarymyzda turǵyn­dardyń pikirin eskerýge erekshe basymdyq berilgen. Jurttyń pikirin eskergen de durys shyǵar. Biraq toponımıka máselesi – jer-sý ataýlaryn aýystyrý birinshi kezekte memlekettik saıa­sat, ulttyq ıdeologııa aıasynda júrgizilýi qajet» dep sanaıdy olar. Bálkim, aldaǵy ýaqytta elimizde onomastıka týraly arnaıy zań qabyldansa bul másele oń sheshimin tabar dep senemiz.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde indet juqtyrǵandar sany 500-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:19

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar