Bilim • 22 Aqpan, 2019

Quralaı Ahmet: Shet elde oqýǵa yntasy bar kez kelgen adam «bolashaqtyq» bola alady

1019 retkórsetildi

«Bolashaq» – qazaq jastaryna senim syılaǵan biregeı baǵdarlama. Osyǵan deıin 10 myńnan asa stýdent atalǵan memlekettik baǵdarlama aıasynda álemniń beldi ári bedeldi oqý oryndarynda bilim aldy. Osy oraıda el úmitin arqalap, shekara asqan «Bolashaq» stıpendıatymen suqbattasqan edik. 

«Tek baıdyń balalary qol jetkizetin múmkindik dep oılaǵanym ras»

- Quralaı, «Bolashaqqa» qalaı keldiń? Áńgimeni osydan bastasaq...

- Shynymdy aıtsam, Ulybrıtanııaǵa barýdy 2-synypta armandaǵan edim. Mektepte aǵylshyn tili páni tereńdetilgen synypta oqydym. Aptasyna alty ret bolatyn. Muǵalimderimizdiń aǵylshynsha sóılegeni, aǵylshynsha aýdıopodkasttar, kitabymyzdaǵy túrli ıllıýstrasııalar aǵylshyndar álemine degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatty. Sol kezde lıngafon kabınetiniń artqy jaǵynda ilýli turatyn Ulybrıtanııanyń úlken kartasyna qarap, «bir kórsem ǵoı» degen bala arman boldy. Keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde «Qazaq tili men ádebıeti» mamandyǵynda oqydym. Bitirgennen keıin «WikiBilim» qoǵamdyq qorynda redaktor bolyp jumysqa turdym. «Ýıkıpedııa», «Qazaq tiliniń ámbebap sózdigi», «kitap.kz» sııaqty iri jobalardyń júzege asýyna atsalystym. Osynda júrgende basshylarym men áriptesterim shet elde oqýǵa shabyt berdi. Kóbi shette bilim alǵan, birazy «Bolashaq» baǵdarlamasymen taǵylymdamadan ótip kelip jatty. Osylaısha, men de «Bolashaqqa» attandym.

 - Oǵan qol jetkizý úshin qansha ýaqyt jumsadyń jáne qalaı eńbektendiń?

- Jańa aıtyp ketkendeı, aǵylshynymnyń "irgetasy" jaqsy qalandy. Biraq tildi qoldanbasań, umytyla beredi. Sol úshin túrli qosymshalar arqyly jattyǵýlar jasap, aǵylshynsha kıno kórip, qaıtalap júrdim. «Bolashaqqa» tapsyrýdy qolǵa alǵanda, birinshi kezeń aǵylshyn tilinen testke 5 aıdaı daıyndaldym: til kýrsyna úsh aı (grammatıka, leksıka, sıntaksıs), IELTS taktıkalaryn úırený úshin 2 aı ketti. Ekinshi kezeń qazaq tilinen test: qazaq tilinde sóıleı alatyn, túsine alatyn kez kelgen adam óte alady dep oılaımyn. О́kinishke qaraı, bul kezeńnen qulaǵandardyń ishinde qazaqtar da boldy. Úshinshi kezeń psıhologııalyq test jáne IQ testke de ýaqyt joǵaltpadym. Sheshýshi kezeń – táýelsiz saraptamalyq komıssııa múshelerimen áńgimelesý. Qazaqstan tarıhy men Qazaqstan Konstıtýsııasyn bir qaıtalap shyqtym. Bolashaq oqýyń, maqsatyń men josparlaryń týraly oılaryń aıqyn bolý kerek. Bastysy – osy stıpendııa ıegeri atanýǵa ózińniń laıyq ekenińdi dáleldeý jáne ózińe senimdi bolý.

– «Bolashaq» týraly sen aıqyndaǵan 5 ańyz ben aqıqat qandaı boldy?

- Buryn bul tek baıdyń balalary qoly jetkizetin múmkindik dep oılaǵanym ras. Keıin ózimdeı qarapaıym jandardyń, tanystarymnyń stıpendııa ıegeri atanyp, oqyp jatqanyn kórgende oıym ózgerdi. Shet elde oqýǵa yntasy, jigeri bar kez kelgen adam «bolashaqtyq» bola alady.

Konkýrstan ótip, tizimge enseńiz boldy dep oılasańyz, qatelesesiz. «Bolashaqtyq» atanǵannan keıingi qujat jınaý kezeńi taǵy bir ret test tapsyrǵanmen birdeı shyǵar. Quny oqý aqshasynyń belgili bir paıyzyn jabatyndaı úıińizdi kepildikke qoıýyńyz kerek, odan bólek te jınaıtyn qujattar kóp.

Baǵdarlama konkýrsynan bir ret qulap, kóńili qaıtyp qalatyndar bar. Baǵyńyzdy taǵy da synap kórýden qoryqpańyz, 5-6 ret tapsyryp, túsken tanystarym bar.

Elde oqyǵan aǵylshyn tiliń, ıaǵnı kitap tili shet elge barǵanda birshama ýaqyt jaramaı qalýy múmkin. Alǵashynda jergilikti halyq pen muǵalimderdiń tili podkasttardan tyńdaǵan aǵylshyn tilindeı túsinikti bolmaıdy. Qulaǵyń úırengenshe birshama ýaqyt kerek. Sol úshin «Bolashaq» baǵdarlamasy akademııalyq oqýdyń aldynda til bilý deńgeıińizge qaraı shet elde úsh nemese alty aı aǵylshyn tilińizdi jetildirýge múmkindik beredi.

Kópshilik Eýropada halyqtyń jaǵdaıy keremet, ertegideı ómir súrip jatyr dep oılaıdy. Men oqyp jatqan Ulybrıtanııada da jumyssyzdar, ury-qarylar, úısizder, qaıyrshylar bar. Kóp emes, árıne. Oqýshylardyń arasynda buzaqylyq ta bolyp turady. Koventrı qalasynda til kýrsyn oqyp júrgende muǵalimderimiz qaýipti aýdandardy atap, onda barmaýdy eskertkeni esimde. Týrıst retinde bir apta, on kúnge barsańyz, kóp baıqaı bermeısiz.

- Qazirgi oqýyń týraly aıtsań...

- Qazir Ulybrıtanııanyń Glazgoý qalasyndaǵy Stratklaıd ýnıversıtetinde «Medıa jáne kommýnıkasııa» (Media and Sommunication) mamandyǵy boıynsha magıstratýra oqyp jatyrmyn. Irgetasy 1796 jyly qalanǵan bul oqý orny «Bolashaq» baǵdarlamasynyń tizimine byltyr ǵana engen eken. Iаǵnı munda oqyp jatqan alǵashqy «bolashaqtyq» stýdentterdiń birimin. Sonymen qatar, bul oqý orny – medıa jáne kommýnıkasııa salasy boıynsha Ulybrıtanııadaǵy top ondyqqa kiretin ýnıversıtetterdiń biri. Oqımyn degen adamǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kitaphanalary emtıhan kezinde 24 saǵat jumys isteıdi. Ári ondaǵy barlyq kitaptyń elektrondy nusqasyn kitaphana saıtynan taba alasyz, bul degenimiz kitaphanaǵa barmaı-aq kez kelgen jerde kompıýterińiz arqyly tapsyrmańyzdy oryndaı beresiz degen sóz. Muǵalimderi de kez kelgen jaǵdaıda barynsha kómektesip, baǵyt-baǵdar berýge daıyn turady.

 - О́ziń elimizdegi beldi oqý ornyn bitirdiń. Qazir Eýropada bilim alyp jatyrsyń. Eki eldiń ýnıversıtetin salystyryp aıtsań...

- Bul jaqta da bizdegideı kredıttik júıemen oqytady. Bizde berilgen tapsyrmany oqyp kelip, túsinigimizdi aıtyp baǵalanatyn edik qoı. Munda synı turǵydan qarap, taldaýǵa asa mán beredi. Iаǵnı belgili bir teorııanyń artyqshylyqtary men kemshilikterin saralaı otyryp, qorytyndy shyǵarý. Muǵalimderimiz: «Belgili teoretıkterdiń aıtqan sózderin synap, taldaýǵa qoryqpańdar», deıdi. Sondyqtan munda synı turǵydan qaraý joǵary baǵalanady. Sonymen qatar, bir akademııalyq esseni jazý (tapsyrma kóbine akademııalyq esse jazý túrinde kelse, arasynda sabaq ústinde prezentasııa tanystyrý, dıskýssııa túrinde bolady) úshin 10-20 kitap, maqalalardy oqýǵa týra keledi jáne olarǵa mindetti túrde silteme beresiz. Tapsyrmalardy belgilengen ýaqytqa deıin jazyp, ýnıversıtet saıtyna júkteısiz. Esse tapsyrý prosesi elektrondy júzege asady. Esseńizdi júktemesten buryn ýnıversıtet saıtyndaǵy plagıattan mindetti túrde ótkizesiz. Sıtatalarǵa durys silteme jasamasańyz, plagıattan ótpeı qalý qaýpi de bar.

Sondaı-aq munda qaǵazbastylyqqa salynǵan muǵalim kórmedim. Barlyǵy elektrondy, oqý jospary, materıaldar, baǵalaý – barlyǵy ýnıver saıtynda júzege asady. Stýdenttermen de poshtamen hat almasyp jumys isteı beredi. «Jınalysqa barý kerek, tynysh otyra turyńdar», «Komıssııa kele jatyr, qujattardy retteý kerek» dep júrgen muǵalim kórmedim.

Taǵy bir baıqaǵanym, sabaq sebepsizden ótilmeı qalsa, ýnıversıtet ákimshiligi sol fakýltetke kólemdi aıyppul salady.

Sabaqtan sebepsiz qalýǵa da bolmaıdy, ásirese sheteldik stýdentterge. О́ıtkeni stýdentke vızany oqý úshin bergendikten, onyń sabaqqa qatysqany baqylanady. Bul erejeni saqtamaǵan jaǵdaıda elden shyǵarylasyz.

- Bitirgennen keıingi josparyńmen bólisseń. Elge ne alyp kelgiń keledi?

- Árbir «bolashaqtyq» stýdenttiń oqý bitirgennen keıingi jospary – elge qyzmet etý ǵoı. Qazir oqýymnyń jartysyn ǵana bitirdim, áli de oqıtynym, alatynym kóp. Bos ýaqytyń kóp bola bermeıdi. Tapsyrmańdy ýaqytynda oryndap, plagıattan ótkizgende bir janyń shyqsa, eki aptadan soń baǵasy shyqqanǵa deıin janymyzdy shúberekke túıip júremiz. Álbette, bizge kerek degen dúnıelerdi ózime túrtip qoıyp júrmin. Biraq dál qazirgi basty maqsatym – oqýymdy abyroımen aıaqtap, elge aman-esen oralý.

- Bolashaqta ózińdeı «Bolashaqker» bolýdy qalaıtyn jandarǵa qandaı keńes beresiń? Senen 7 keńes (LifeHack) bolsyn.

- Eń birinshi, aǵylshyn tilin jaqsy meńgerýińiz kerek. Kúndelikti qoldanatyn aǵylshyn tilin bilý bir basqa da, ýnıversıtette professordyń siz bilmeıtin taqyryp boıynsha dárisin túsiný múlde basqa dúnıe. Sondyqtan tildi jetik meńgerýmen qatar, mamandyǵyńyzǵa qatysty termınderdi de bilgenińiz ózińizge jaqsy.

Teorııa & praktıka. Oqýǵa tapsyrmas buryn ózińizge aldymen ne kerek ekenin bilip alyńyz: teorııa nemese praktıka. Magıstratýrada praktıkalyq sabaqtar siz oılaǵandaı kóp emes, kóbine teorııalyq bilimmen shektelesiz. Sondyqtan teorııalyq bilimim jetkilikti, tájirıbe kerek deseńiz, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly óz salańyzdaǵy shet eldiń iri kompanııalarynda taǵlymdamadan ótýge múmkindik bar.

Durys mamandyq tańdaý. Oqýyn aıaqtap kelgen keıbir bolashaqtyq stýdentter oqyǵan mamandyqtary boıynsha bizdiń elde jumys taba almaı qalady. Sondyqtan tańdaıtyn mamandyǵyńyz «Elge kelgende osy mamandyq boıynsha jumys isteı alamyn ba? Ne alyp kele alamyn? Bizge kerek pe?» degen suraqtarǵa jaýap bere alatyndaı bolý kerek.

Ýnıversıtetti mamandyǵyńa sáıkes tańdaý. Mysaly, keıbir joǵary oqý oryndar belgili bir mamandyq boıynsha bilim berý jaǵynan top ýnıversıtetterden de myqty bolýy múmkin.

Ýnıversıtetti mamandyǵy jaqsy eken dep te tańdaý salýǵa bolmaıdy. Keıbir kýrstardyń modýlderin siz elde oqyp ketken bolýyńyz múmkin. Sondyqtan oqıtyn modýlderińizge de asa mán bergen jón.

Suqbattasqan

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde indet juqtyrǵandar sany 500-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar