Ádebıet • 04 Naýryz, 2019

Bı-aǵanyń Toqtary

1039 retkórsetildi

Qashanda neniń bolsyn bastalýyna áıteýir bir sebep bolady ǵoı. Mysaly, ári arqaly aqynymyz, ári qazaqy qarasózimizdiń has sheberi Ǵafý Qaıyrbekovtiń maqalalarynyń birinen (1992 jylǵy): «Toqtar Beıimbettiń ne janashyr týysy, ne kózkórgen zamandasy emes, tek jaratylysynda ǵalymǵa tán izdengishtik-zerttegishtik qasıet bar jazýshy eken. Sol qasıetin Beıimbet Maılınniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna birjola baǵyttaǵan adam... Toqtardyń aıryqsha eńbegi – Beıimbet Maılınniń qazaq baspasózin Keńestiń alǵashqy dáýirindegi on bes jyl (1922-1937) úzdiksiz damytýǵa sińirgen eńbegin saralap, jiliktep, sanap, qaldyrmaı zertteýi», degen tolǵanysty oqyp, eriksiz eleń ettim. Ázil-syqaq aýlynda ter tógip júrgendigimnen bolar, kúlki kóshimizdiń sonaý basyndaǵy Bı-aǵanyń – Beıimbet Maılınniń shyǵarmashylyǵy meni de qyzyqtyratyn. Ol týraly jazylǵan derekti dúnıelerdi oqýǵa qumartatynmyn, biraq oqta-tekte, onyń ózinde de 70 jasyn ataýdan bergi mereıtoılyq maqalalardan ózge irgeli eńbek tym az edi. Onyń bir sebebi «halyq jaýy» Bı-aǵanyń ómirde kim bolǵanyn aıtýǵa jıyrma jyl shamasy resmı tyıym salynǵany dep bilemin. Endi Ǵafekeńniń mynaý súıinishti maǵlumatynan keıin Toqtar Beıisqulovpen tanysyp, jazýshynyń áńgime-hıkaıalaryn oqyp, Bı-aǵa haqyndaǵy zertteý eńbekterine erekshe den qoıdym.

«B. Maılın – pýblısıst», «Qanat­ty qalamger», «Daryn daralyǵy», «Beıimbetti atqan kim?», «Qıly zaman azaby», «Beıimbet Maılın jáne ulttyq óner»... Mine, Bı-aǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnal­ǵan osy 6 kitapty oqyp shyqqan soń ádebıet aýlymyzda Toqańnyń ınemen qudyq qazǵanyna, kúrekpen taý qoparǵanyna ári qyzyqtym, ári tánti boldym. «Beıimbettiń ne janashyr týysy... emes». Ras eken. Toqtar Beıisqulov Taldyqorǵan óńirindegi Qar­lyǵash aýlynda týyp-ósipti. «Qa­zaq poe­zııa­synyń Qulageri» (Syr­baı Máý­­lenovtiń sózi) Ilııas Jan­súgirovpen jer­les­tigin eskerip, bir­de Toqańa: 

– Irgeńizde Ilııas aǵa turǵanda sonaý Qostanaı­daǵy Bı-aǵaǵa kóz tik­ke­nińiz qalaı? – dep ázil usyndym. Ol qıyq­sha kózin qysyńqyraı jymıdy da:

– Qudaı maǵan aqyndyq qasıetten az­dap úles bergende Ilekeńdi jaǵa­la­­ý­ym múmkin edi, – dedi (Ilekeń jaıyn­da ǵylymı ki­tap jazyp, baspa­ǵa ázirlep qoıǵa­nyn bertinde ǵana aıtty).

– Solaı deńiz?.. Endeshe, ázil-sy­qaq­shy bolmasańyz da, Bı-aǵany jaǵa­lap ketkenińiz nelikten? Bizdiń kúl­ki kósemimiz haqynda qanshama maqa­­la jazdyńyz, «Beıimbet Maı­lın – synshyl pýblısıst» degen taqyrypta dıssertasııa qorǵap, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin aldyńyz. Sonda, áp degende Bı-aǵaǵa qyzyqqanyńyz qalaı?

Toqań maǵan taǵy da jymııa qara­dy da:

– Oqyǵan soń túk qaldyrmaı oqı­yn dep, ózi­miz­diń ýnıversıtettiń jýrfagyn bitir­gennen keıin, 5-6 jyldan soń Máskeý baryp, Joǵary partııa mektebiniń jýrnalshylar fakýltetine tústim. Durys isteppin. Sabaqtardyń baǵdarlamalary baı. Dáris oqıtyndar – nebir ataqty jýrnalshy-ǵalymdar... Ýaqyt zymyrap, oqý támamdalar tus ta jetip qaldy. Kýrs jumysyna kirisý kerek. Qalamy jer men kóktiń arasyn kóktep tastaǵan jýrnalshylardyń ómiri men shyǵarmashylyǵynan jazýy­myz kerek. Berilgen tizimge qarasam: kileń orys jýrnalshylarynyń aty-jóni, odaqtas respýblıkalar­dan yrymǵa bireý joq. Qatty tańǵal­dym: – Bul qalaı? Odaqtas on tórt respýb­­lıkada Keńes ókimeti orna­ǵan­­nan bergi elý jylda jýrnal, jýr­nal­shylar bolmaǵan ba? – deımin. Tańdanysymdy birge oqyǵan basqa ult ókilderine aıtyp edim, olar: «Oı, ondaı áńgimeni qaıtemiz, bergen taqyryptaryna jazyp, tezirek bitirip keteıikshi!» deıdi. Ýáıdá!.. Fakýltet dekanyna baryp jolyǵyp: «Qazaqstannan kelgen soń kýrs jumysymdy qazaq jýrnalshylarynyń shyǵar­ma­shy­ly­ǵy týraly jazýym kerek!» dedim. Ol ári tartty, men beri tarttym. 

– Jaıaý kókpar jasaǵan ekensizder ǵoı?

– Iá, sóıttik. Aqyrynda dekan: «Káne, aıtshy, kimiń bar? Qandaı ataqty jýrnalshylaryń bar?» dep qadala ketti. Kemsitý syńaıdaǵy ondaı suraq bolaryn ishim sezgen de, jaýabymdy daıyndap barǵanmyn: «Qazaqta belgili jýrnalshylar jet­ki­­­lik­ti. Mysaly, Beıimbet Maı­lın degen jýrnalshy boldy. Res­pýb­lı­kamyzdyń búkil ómirin qam­typ, san alýan taqyrypta jazǵan pýb­lı­sıs­tıkalyq maqa­lalary, ocherk­teri, povesteri, feletondary shyqpaǵan gazet-jýrnal joq bizde. Ol kisi, eger 1938 jyly «halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen atylyp ketpese, búginde búkil odaqqa málim jýrnalshy bolar edi. Nebári 44 jasynda qazaǵa ushyrady!» dedim. Dekan biraz oılanyp otyrdy da: «Kelistik. Jaz. Kóreıik», dedi. Sóıtip «Beıimbet Maılın – jýrnalshy-pýblısıst» degen taqyrypta jazdym. Bala kezim­de aýyldaǵy úlken kisilerdiń keı­bi­reýiniń: «Beıimbettiń áńgimesi», «Beıimbettiń óleńi» dep aıtqandaryn estigenmin. Jıyn-toıda emes, ekeý-úsheýi bas qosa qalǵan ońashada aıtatyn. Saqtanady eken ǵoı.

– Kýrs jumysyńyzdy qazaq tilin­de jazsańyz...

– Jo-ǵa! Oryssha jazýǵa týra kel­di. Onda orys tilinen basqa til joq qoı?! 

–Bı-aǵanyń shyǵarmalarynan mysal keltirmeske bolmaǵan shyǵar, ony qaıttińiz, ózińiz aýdardyńyz ba?

– Iá, ózim aýdardym. Bı-aǵanyń keı­bir syqaq óleńderi, áńgimeleri esim­de bar-dy. Árıne, ol múlde jetki­lik­siz, sodan soń izdenip Almatyǵa kel­dim, arhıvterdi aqtardym. 

Iá, Bı-aǵanyń shyǵarmalary el ishine erte taraǵan. Keń dalany kezip ket­ken «symsyz telefony» minsiz jumys istegen qazekem tańdy tańǵa jal­ǵaǵan aıtystardy, sheshilmesteı shıe­lenisti jer daýy men jesir da­ýyn jiliktegen, er qunyn kesimdegen shymyr sheshendik sózderdi, álsizge já­­­bir jasaǵan ádiletsizderdi ájýa­­la­ǵan ýsoıqy óleńderdi qosym­sha ótkirleı túsip taratyp jatqanyn­daı, adamnyń eńbegin qanaýdy toqta­týdyń bastalǵany dep kelgen jańa zaman­nyń jyrshysy Bı-aǵanyń pro­za­lyq, poezııa­lyq, dramatýrgııalyq dúnıeleri 1938 jylǵa deıin barlyq gazet-jornalymyzda jıi shyǵyp, kózi qaraqty qazaqtyń aıyzyn qandyrdy. Árbir otbasymyzdyń meımany tárizdenip ketken Myrqymbaıyn aıt­­pa­­ǵanda, sirá «Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz» óleńi jyr­lan­ba­ǵan aýyl sahnasy joq shyǵar!

«Gúldense aýyl – gúldenemiz

bárimiz,

Aýyl – dene, biz – qozǵatar 

janymyz.

Kel, eńbekshi, qol ustasyp, 

bir týǵa 

Jınalaıyq, qalmaı 

jasy-kárimiz!»

Bı-aǵanyń budan 89 jyl buryn jazylǵan bul óleńi búgin de qundy, búgin de jańa emes pe?! 

Ádebı shyǵarma oılylyǵymen shyraıly da ómirsheń. Bı-aǵanyń qaı týyndysy bolsyn osy qasıetimen baǵaly, búginde bizde basym bolyp turǵan syrtqy sulýlyq degennen ada. Toqańyń oqyrmandyq sezimin baýrap alǵan, qalamgerlik yntasyn kúsheıtken qýaty osy bolar. Kýrstyq jumysy jaqsy baǵalanyp, oqýyn tııanaqtap kelisimen Beıimbet Maılın álemine birjola bet túzedi. Izdenis jemisi mol da nárli. Ázirshe shyǵarǵan 18 kitabynyń altaýy (joǵaryda atadym) Bı-aǵa haqynda! Ińgálap kelgen jaryq dúnıede 44 jyl bolyp, elin, halqyn súıe qalam terbep, aqyrynda zulym toptyń toryna tap bolyp, adamı, azamattyq adaldyǵyn dáleldeýge murshasy kelmeı qaza tapqan qaıran Bı-aǵa týraly qara sózben jazylǵan dastannyń alty taraýy dersiń! Bı-aǵanyń ázil-syqaqshy, romanshy, dramatýrg ekenin bilýshi edim, endi onyń qazaq kórkem kınosynyń, qazaq teatrynyń shańy­­raǵyn kótergenderimizdiń qa­­ta­r­­ynda turǵanyna, qysqasy: hal­qy­­­myzdyń barsha óneriniń naǵyz janashyry, qamqorshysy bolǵanyna qanyqtym. 

B.Maılın shyǵarmalarynyń jańa 15 tomy qolymyzda. «Jańa» dep otyrǵanym: qurastyrýshy Toqtar Beıisqulov klassık qalamgerimizdiń burynda jaryq kórgen týyndylaryn muraǵatjaıdan barynsha tabylǵan túpnusqalarymen salys­tyryp, «saıasatqa saq» redaktorlar qysqartyp jibergen shýmaqtaryn qal­pyna keltirip, sondaı-aq oqyr­man qaýymǵa kezinde usynyp úlger­me­gen ondaǵan óleń, áńgime, hıkaıa, maqala, feletonyn taýyp qosqan. 

Qazaq ádebıeti men ádebı zertteý ǵylymynda abaıtaný, muhtartaný bar. Bul salada jolynda júk qaldyr­maǵan narymyz – Qaıym Muha­medhanov. Sákentaný men sábıt­ta­ný­dy Tursynbek Kákishev negizdedi. Beıimbettanýdaǵy sarbaz da, sardar da Toqtar Beıisqulov boldy!

Bı-aǵanyń Toqtary san qyrly qalamger edi. Qazaqy qarasózdiń zergeri Muhtar Áýezovten bastap, talǵam-talaby taýdaı ádebı synshy Saǵat Áshimbaevpen aıaqtap, birneshe aqyn-jazýshymyzdyń shyǵar­ma­la­ryn, qoǵam qaıratkerlerimizdiń qyzmet­terin zertteý eńbekterine arqaý etken. Ocherk, kórkemsóz, áńgime, hıkaıat jınaqtarynyń da avtory. Al «Jeltoqsan yzǵary» zertteý-tolǵaýy – óz aldyna bir tóbe. Ol kitap – M. Gorbachevtiń qaıta qurý, jarııalylyq, ádildik bolady degen kóbik sózine senip qalǵan, biraq onyń qýlyǵyn túsinip úlgerip, respýblıkamyzdyń basshylyǵyn elden jasyryp jańartýyna ashyq qarsy shyǵyp, demokratııany batyl talap etken jastarymyzdyń 1986 jyldyń 17-18-jeltoqsan kúnderi sol gorbachevtik dúleı kúshtiń soq­­qy­syna qalaı tap bolǵany jónin­de­gi janaıqaıy!.. Tarıhı jeltoqsan taqyryby áli ıgerilip bolǵan joq, Toqańnyń myna atalǵan týyndysy – onyń bir bóligi.

Toqańnyń jáne bir qyry jazý­shy-ǵalymdyq eńbekterinen de anyq ańǵarylatyn qoǵamdyq qaıratkerligi, qashanda ıgi isterge uıytqy bolyp, qajet etkenge adal qamqorshy bolyp júrgeni. Onyń bul qasıetin ádil baǵalaı aıtylǵan lebiz, jazylǵan maqa­la az emes. Al azamattyq, qaı­rat­­kerlik isiniń bir mysaly: 2006 jyldyń kúzinde Qarlyǵash aýlynda eńseli bir eskertkishti ashys­qany!.. Gıtlershil fashısterdiń basqynshylyǵyna qarsy soǵysqa bul aýyldan da ondaǵan bozdaq attanǵan bolatyn. Olardyń 91-i otbasyna orala almady. Toqtar sol jaýynger jerlesteriniń arýaǵyn áspettep, tıisti qujattardy jınap, zerttep, anyqtady. Eskertkish ornatýdy qolǵa alyp, qarjy kózin izdep, óz janynan da qosyp, izgi maqsatyna jetti! Jarqyrap turǵan eskertkishtiń betinde ósken uıasyna qaıtyp kele almaǵan qarlyǵashtardyń – 91 maıdangerdiń aty-jónderi óshpeske qashap jazýly!

Resmı derekti keltire otyrsam, Toqań KSRO men Qazaqstannyń eń joǵa­ry dárejeli gramotalarymen, medaldarymen marapattaldy. Qazaq­­stannyń Áleýmettik ǵylym­dar aka­de­mııasynyń qurmetti múshe­si, Gýmanıtarlyq ǵylymdar aka­demııasynyń akademıgi, Jol qaty­nas­tary ýnıversıtetiniń professory boldy.

Kózi tirisinde Toqtar Beıis­qu­lov­­ty ókindirgen, keıinde onyń iz­ba­­sarlary – bizdiń de bıik-bıik oryn­daǵylarmen upaı teńestire almaı júrgen bir átteńimiz bar. Ol – Qostanaı qalasynda Beıimbet Maı­lınniń murajaıy bolýy, esker­tkish qoıylýy qajet deýshi jurt­shylyqtyń oryndy talaby úkimet, oblys, qala basshylaryna aýyzsha da, baspasóz arqyly da neshe­me dúrkin jetkizilse de, olar­­dyń eshqaısysynyń selt etpe­geni. Bı-aǵanyń janqıysqan dos­tary Sáken Seıfýllın men Ilııas Jansúgirovtiń Astana men Tal­dy­qor­ǵan qalalarynda ádebı mura­jaı­lary ashylǵaly, beınebir ádebı ortalyq mektep ispettenip, kópshi­lik­tiń, ásirese jastarymyzdyń rýhanı nárli ordasyna aınalǵaly 25 jyl. Al Qostanaı oblysy men Qostanaı qalasynyń ákimderi budan múlde habarsyz tárizdi.

Ekinshi bir átteńim: Qazaqstan Jýrnalshylar odaǵy, Jýrnalshylar akademııasy, Baspasóz klýby jylda jýrnalshylyq óner jaıynda úlken-kishili jıyn-jınalys ótkizedi. Halyqaralyq medıa-forým – óz aldyna. Alaıda, solardyń belgili bir merzimdi májilisteriniń kún ­­tártibinde Qazaqstandaǵy jýr­­nal­shylyq qyzmet, keshegi-bú­gin­gi kórnekti jýrnalshylar eń­be­gi týraly másele bolmaıdy. Toq­tar Beıisqulovty eshqaısysy esker­me­di. Basshylardyń birde-biri Toqańnyń Beıimbet Maılınniń búkil ómiri, shyǵarmashylyq qýaty, jýrnalshylyq batyldyǵy men sheber­ligi haqynda ádebıet nemese til ınstıtýttary atqarýǵa tıis qyr­ýar jumysty bir ózi júzege asyr­ǵa­nyn bilmeıdi eken. Birde Toqańa sony aıtqanymda Toqań aqyryn kúldi de:

– E, qaıtesiń sony. «Qazaq tili, qazaq tili!» deımiz, bıyl Almatyda ótkizilgen medıa-forýmnyń sıqyn kórdiń ǵoı, orys tilin emýdi qoıar túrleri joq, – dedi. 

Birer kúnnen keıin telefon shalyp, qajyrly qalamdasymnyń tatym­dy tirligine árqashan rıza kóńil­men:

–Toqa! Búginde «70 – jigit jasy» dep júrmiz ǵoı, el-jur­ty­ń­yz aldy­myz­daǵy qańtarda 80 jyl­dy­ǵyń­yz­dy – jigit aǵasy jasyń­yzdy toılar, al men qalam­das­ta­ryńyz­dan buryn qut­tyqtap, tup-týra 99 jasańyz desem she? – dedim. Ol:

– Qarsy bolmaıyn, júzge bireýi jet­peı tursa da, – dedi ádetinshe aqyryn kúlip.

– Bireýdiń árisi ne, berisi ne? «Júz» degende erniń shúriship, úniń úzdigip qalady, al «to-o-oqsa-a-an to-o-oǵy-y-yz» dep «ándetkende» aıy­zyń qanady-aq, shirkin-aı! – dedim. 

– Shynynda, – dep Toqań raqat­ta­na kúldi. 

Ǵalym qalamger aǵanyń sol kúl­ki­­sin saǵy­nyp júrgenime altynshy jyl... 

Ǵabbas QABYShULY

Sońǵy jańalyqtar

Uǵyna bilgenge – ult taǵdyry

Saıasat • Búgin, 06:57

Kóńilge medet bolǵan maqala

Rýhanııat • Búgin, 06:56

54 adam jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 06:39

Qıyndyqpen birge jeńildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:32

«Birlik joq jerde – tirlik joq»

Qoǵam • Búgin, 06:26

El bolyp eńseremiz

Saıasat • Búgin, 06:20

Jańa aýrýhana 12 kúnde salynady

Elorda • Búgin, 06:17

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 06:14

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:33

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar