Qazaqstan • 04 Naýryz, 2019

Rýh jaıly áńgime

965 retkórsetildi

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań aryqaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısańda bári bir, rýhy myqty qaýymynyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosperasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymynyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Osydan eki ǵasyr buryn taýlyqtardyń táýelsizdigi úshin patshalyq Reseı armııasymen aıanbaı aıqasqan ımam Shámildi 1859 jyly qolǵa túsirgen general Aleksandr Barıatınskıı: «Jartylaı ash-jalańash taýlyqtar  ózderińnen júz ese kúshti armııamen jeńilmeı jıyrma bes jyl qalaı soǵystyńdar?» dep suraǵanda, ol Shámil: «Eger bizdiń boıymyzda rýh bolmaǵanda, bulaı uzaq shydas bermegen bolar edik» degen eken.

О́tken ǵasyrdyń basynda Qap taýynan kisikıik (adam sııaqty maqulyq) izdegen ekspedısııa mashınasy Kıkýnı aýlynyń mańyna kelgende batpaqqa batady. Ony shyǵarý múmkin emes. Izkesýshilerdiń amaly taýsylyp, qaırańdap turǵanda taýdan balpań-balpań basqan alyp tulǵaly adam túsip kelip, quıǵa batyp jatqan mashınany balanyń oıynshyǵyndaı kóterip, qurǵaq jerge qoıady. Bul adam avar jurtynyń ataqty balýany, salmaǵy –  150 keli, boıy –  2.20 sm Ospan Ábdirahmanov eken. Ǵalymdar balýannan «munshalyq qýat-kúshti qaıdan aldyńyz?» suraıdy. Ábdirahmanov aıtady: «Boıyńyzda rýh bolmasa qara kúshpen eshteme isteı almaısyz» depti.

Sol sııaqty rýhy eldiń ulany Rasýl Gamzatov jazady: «Qanjardyń uıasy qyny, ottyń uıasy oshaǵy, er jigittiń uıasy otbasy. Oshaqtan shashyraǵan ot,  ol bıik taýdy sharpyp laýlasa: naǵyz qanjar qynynda jattaıdy, rýhy er úıinde jatpaıdy».

Taǵy taýlyq aqyn qumyq halqynyń jyrshysy Qazaq: «rýhsyz adam batyr bolýǵa laıyq emes» dese,  dargıns aqyny Omarla Batyraı óziniń óler aldynda aıtqan sońǵy ósıetinde: «Erjúrek halyqtan rýhsyz ul týmasa eken!» dep  duǵa tilegen.

Birshama jyldyń aldynda, eston jýrnalısi Marko Mıhkelson jaýynger general Djohar Dýdaevqa:  «Taý halqy bostandyǵy úshin soǵysqanyna 300 jyl boldy. Bunsha uzaq soǵysýynyń qupııasy nede?» dep suraǵanda general: «Kavkazdyqtardyń rýhy eshqashan olardyń qul bolýyna seıkes kelmeıdi» dese, erkin kúresten eki dúrkin Olımpıada jáne bir dúrkin álem chempıony reseılik balýan Máýlet Batyrov «Kavkazdyq balýandardyń basty erekshelegi qandaı?» dep qoıǵan tilshiniń suraǵyna: «Bizdiń jigitterde rýh basym» dep bir aýyz sózben jaýap bergen.

Biz bul ósıetnamalardan nendeı oı túıemiz?! Taýlyqtardyń ǵasyrlar boıy shyńdalǵan rýhyn ańǵaramyz. Rýh jolyndaǵy tárbıeni baıqaımyz. Qazaqtyń Kenesary sultany men kavkazdyń ımam Shámili dál bir mezgilde otarlaýshylarǵa qarsy kóterildi. Qap taýynda Shámil atqa qonǵanda, aq patshadan shen alǵan  bek-sultandar ataqty Qajy Murat, avar jurtynyń abyroıy Gamzat bek, Elisý sultany Danılder ıyqtaryndaǵy altyn zerli pagondy julyp tastap kóterilisshilerge qosyldy. Barlyǵy derlik Shámil aıtqan «opasyzdar jerdiń astynda jatsyn!» degen jalǵyz aýyz sózdiń yǵyna jyǵyldy. Nátjesinde kóterilisshiler sany 40 myńǵa jetip, 20 myń turaqty jasaq ustady.

Al, qazaqtyń bı-sultandary she?!   Kenesaryny qoldap azattyq úshin kúreske shyǵýdyń ornyna patshanyń soldattarymen birigip oǵan qarsy turdy. Aqmola okýrginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendın 1840 jyly 5 aqpanda Kenesaryǵa kórsetken qarsylyǵy úshin patshadan «polkovnık» shenin aldy. Arqanyń ataqty bıi Kishkentaıdyń Aqqoshqary Kene handy qoldaǵan qazaq aýyldaryn shapqany úshin Batys Sibir general-gýbernatorynan «Altyn shapan» syılyǵyn aldy. 1843 jyldyń tamyzynda sultandar A.Jantóreuly men B.Aıshýaquly kóterilisshilerge qarsy  jasaq jabdyqtady...

Biraq ımam Shámil de, Kenesary da jeńiske jetken joq. Tek ǵana azattyq úshin kúresken uly tulǵalar retinde ekeýi de tarıhta qaldy. Han Kene 1847 jyly 45 jasynda qyrǵyzdardyń qolynan mert boldy. Imam Shámil bolsa 1859 jyly orystardyń qolyna tústi. Ony óltirýge otarshylardyń  qoryqty. Kalýgada ol aýlasynda baý-baqshasy men meshiti bar, eń jaqsy úılerdiń birine qonystandy. Keıin ımamnyń otbasy da túgel osynda jetkiziledi. Aq patsha Shámilge 15 myń  rýbl pensııa taǵaıyndady. Ol 72 jasynda ekinshi ret  qajylyqqa baryp, Medına jerinde dúnıeden ótti. Al, Kenesarynyń súıegi qaıda qaldy? Basy qaıda jatyr? Izdeseń de tabylmaıdy?!

Qazaqtyń rýhy osy kezden bastap álsiredi. Oǵan negizgi sebep, otarlaýdyń zardaby bolsa, ekinshi taraptan Abaı atamyzdyń, «alys jaqyn qazaqtyń bári qańǵyp, aıamaı birin-biri júr ǵoı ańdyp...» degenindeı satqyndyq, ataqqa aldanbaqtyq nemese «máz bolady bolysyń, arqadan ulyq qaqqanǵa» demekshi maqtanshaqtyq sııaqty keseldiń ult ómirine jalpylasyp ketýinen taza rýhy laılandy.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Almaty: Búginge deıin indet 90 adamnan tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 12:19

Almatyǵa Qytaıdan gýmanıtarlyq kómek keldi

Koronavırýs • Búgin, 12:02

El ekologııaǵa alańdaıdy

Ekologııa • Búgin, 10:55

Jalǵan aqparat taratqandar jazalanady

Aımaqtar • Búgin, 10:42

Mańǵystaý oblysy karantınge jabylady

Aımaqtar • Búgin, 10:29

Muqtaj jandarǵa kómektesedi

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Sabyr-shydamnyń synalar shaǵy...

Qoǵam • Búgin, 08:04

Senimimizdi nyǵaıtqan naqty qadam

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Jastarǵa da qoldaý jasalady

Parlament • Búgin, 07:59

Toılarymyz alda!

Parlament • Búgin, 07:52

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 07:35

Syr dıqandary soıa ósirýge den qoıdy

Ekonomıka • Búgin, 07:34

Bankter qolushyn sozýǵa daıyn ba?

Ekonomıka • Búgin, 07:24

Tártip pen tazalyq

Qoǵam • Búgin, 07:22

Qazaq qaıda barady?

Rýhanııat • Búgin, 07:12

Uqsas jańalyqtar