Rýhanııat • 04 Shilde, 2019

Qaı múdde joǵary?

147 retkórsetildi

Jýyqta «Atameken» telearnasynda «Qazaqstanǵa qandaı ózgerister qajet?» degen qyzyqty taqyrypta arna júrgizýshisi Erbolat Muhamedjan Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekovpen jáne saıasattanýshy Saıasat Nurbekpen suhbat qurdy. Bul suhbat bizge unady. Biraz jaıttar aıtyldy. Sodan túıgenimiz, el ishinde qoǵamdy demokratııa­landyrý baǵytynda úlken ózgeristerdiń qajet ekendigi boldy.

Bizdi, ásirese suhbattasý barysynda qoz­ǵal­ǵan myna bir másele oılandyryp tastady. Sóz arasynda bilimdi de jigerli inimiz Saıasat Nurbek «Damyǵan Batys elderine qarasańyz, jeke adamnyń múddesin joǵary qoıady. О́ıt­keni jeke adamǵa jaıly bolsa, búkil qoǵamǵa da jaıly. Al bizde ulttyq múdde degen bar. Ult­­tyq múdde deımiz de kóp isti teris jasaımyz. Al ony jeke adamdardan bul durys pa, bu­­rys pa dep eshkim surap jatpaıdy» degen oı qozǵady. 

Qarap otyrsaq, Saıasattyń qozǵap turǵany óte oryndy másele. Proletarıat dıktatýrasy, ıaǵnı buqara halyq ústemdik qurýǵa negizdelgen Keńes Odaǵynyń ózinde bárin de bolashaq qamyna, sosıalızm murattaryna baǵyndyra otyryp, adamdarǵa jaıly qoǵam qurý, onyń erkindigin qamtamasyz etý kóp eskerilmegen edi. Aqyry turmysta Batys memleketterimen báse­­kege tótep bere almaǵan Keńes Odaǵy qu­lady. Qarapaıym halyqtyń ózi onyń artyq­shy­lyq­tary men kemshilikterin durystap uǵa almaı qaldy. 

Endi mine, adamdar úshin jaıly memleket qurý máselesi taǵy aldymyzdan shyǵyp otyr. Damyǵan Batys memleketterinde oqyp, bilim alyp kelgen kózi ashyq jastardyń ózi osy máseleni birinshi kezekke qoıatyn sekil­di. О́rkenıet órge basqan, demokratııalyq úderis­ter álem elderinde qanat jaıǵan qazirgi zaman­da biz sekildi jeriniń asty-ústi tabıǵı qazy­naǵa toly elde adam óziniń 70-80 jyldyq qysqa ǵumy­rynda jany men turmysyna jaıly ómirge qol jetkize almasa, munyń ózi óte aıanyshty da ǵoı. 
Keıinirek osy másele týraly Erbolat Muhamedjanmen áńgimeleskenimde: «Aǵa, osy ulttyq múdde degenimiz ne? Ashyp aıtyńyzshy. Eger jeke adamǵa jaıly bolmasa, halyqqa jaıly bolmasa, ol ulttyq múdde degenimiz tym kúńgirt túsinik bolyp shyqpaı ma?!» degen sózdi aıtyp qaldy.

Meniń túsinigimde, ulttyq múdde degenimiz bul – astananyń salynýy. Basynda bul ıdeıanyń jeke adamǵa da, kópshilikke unaı qoımaǵandyǵy anyq. О́ıtkeni saz balshyqqa batyp jatqan Aqmolanyń ornyna jańa astana salý degenimiz, bul – qıyndyqtarmen betpe-bet kelý ǵoı. Soǵan qaramastan jańa elorda salyndy. Kóz súısinetin ádemi qalaǵa aınaldy. Endi eshkimge jaman emes sekildi. Sóıtip bul ıdeıa ulttyq múddeni oılaýdyń jarqyn kórinisine aınalyp otyr.

Ekinshiden, eldiń ishine myńdaǵan shaqyrym­darǵa sozylǵan jańa temirjoldar tartylýda. Avtobandar salynýda. Biz ázirge olardyń qyzyǵyn áli kóre qoımasaq ta, osylardyń bári salynyp bitkende, búkil elimizge de, jeke adamdarǵa da jaıly bolyp shyqpaı ma? Osylardy qazir salyp almaı turyp jaıly turmysqa qalaı qol jetkizbekpiz? Árıne, Batys elderiniń ómiri jaıly, turmysy joǵary. О́ıtkeni olarda bári salynǵan. Olar salatyn úıin salyp, ishin qajetti jıhazdarmen toltyryp, endi solardy tek jaqsarta berý qamynda júrgen adamdarǵa uqsaıdy. Al bizde ázirge barlyq alań ashyq qoı.

Sondyqtan men bizdiń elimizde jeke múd­dege qaraǵanda ulttyq múdde áli de bolsa, joǵary turýy kerek dep esepteımin. Bizde sheshilmegen másele áli shashetekten. Til máselesin alaıyq, jer astynda jatqan ulttyq baılyqty ıgerý, ony halyq úshin iske jaratý máselesin alaıyq, joǵaryda aıtylǵan jaı­lylyqty qalyptastyrý maqsatyndaǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq ınfraqurylymdar qalyp­tastyrý máselesin alaıyq, qoǵamdy demo­kratııalandyrý baǵytyndaǵy saıası ıns­tıtýttardyń jáne olardyń qurylymdary­nyń qalyptasý máselesin alaıyq. Mine, osyndaı óte ózekti máselelerdiń áli tolyq sheshimin tappaǵandyǵyna qaramastan, elimizde «Qazaqstan – qalyptasqan memleket» degen túsinik aıtyla bastady. Meniń oıymsha, bizge bulaı dep aıtýǵa áli erterek. Biz úsh júz jyl boıy halyq retinde ózimizdiń ulttyq múddemiz boıynsha jumys isteı almaı keldik. О́ıtkeni aman qalý jolynda arpalysqan zaman boldy, tizginimiz basqanyń qolyna tıdi. Tek sońǵy jıyrma bes jylda ǵana ulttyq múddemizge sáıkes biraz máselemizdi sheshtik. 

Endi tipti «halyqtar jahandaný yqpalynda jutylyp bara jatqan kúrdeli zamanda el múddesin erteń kim qorǵaıdy?» degen suraq taǵy da bas kóterip tur. О́ıtkeni el múd­desin, memleket tutastyǵyn birinshi kezekte qorǵaıtyn, memlekettiń myzǵymastyǵynyń berik kepili sanalatyn saıası kúsh – orta tap áli qalyptasyp, bel alǵan joq. Ony qalyptastyrýymyzdyń ózi – bizdiń ulttyq múddemiz bolyp tabylady. 

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Búgin, 17:59

Jaqsy ákim jalǵyz júredi

Tanym • Búgin, 17:02

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Búgin, 16:55

Uqsas jańalyqtar