Qoǵam • 19 Shilde, 2019

Ǵasyr burynǵy oqýlyqtardaǵy ǵaqlııa

178 retkórsetildi

«Bu dúnıeden túrli danysh­pandar, sheshender, sheberler, batyrlar, aqyndar kóp ótken. Osyndaı adamdar ózimizdiń qazaq­tyń arasynda da az bolmaǵan. О́z jurtyna jumys qylyp, eńbegi sińgen adamdardy qadirleý – eldik­tiń belgisi», depti sanaly ǵu­myryn ult qyzmetine ar­naǵan Alash arysy Halel Dos­muhameduly.

Jaqsylardy umytpaı júrý­di úlgi etken qabyrǵaly qaı­rat­kerdiń artynda qalǵan mura­sy ushan-teńiz. Sonyń bárin jı­naqtap «Arys» baspasy úsh tomdyǵyn qalyń jurtqa usynǵan eken. Oǵan uıytqy bolǵan, aıtýlylar murasyna janashyrlyq tanytyp júrgen belgili ǵalym, professor Ǵarıfolla Ánes.

Úsh tomdy paraqtap otyr­ǵanda, qazaqty qaıtsem shań­ǵa qaptyrmaı, tozańǵa kóm­beı, ózge­den kem etpeı alǵa jeteleımin degen sergek sanadan týǵan tuǵyry myqty, aıtary mol eńbek ekenine eriksiz ılanasyń. «Til – jurttyń jany. О́z tilin ózi bilmeıtin el bolmaıdy. Tilinen aıyrylǵan jurt – joıylǵan jurt», dep til tirligin, urpaq taǵdyryn, jurt kelesheginiń kemeldigin kósh ilgeri oılaǵan asyl azamat ádebıet jaýharlaryn da saralap, onyń ókilderin daralap, tán sulýlyǵy men jan sulýlyǵyn ǵylymmen ushtastyryp, janýarlar dúnıesin jan-jaqty baıandaǵan bul úsh kitaptyń kótergen júgi qorǵasyndaı sal­maqty. Jan jáne tán saýlyǵy týraly oqýlyqtarynan úırener úlgi az emes.

Eske sala keteıik, ótken ǵa­syr­dyń basynda ult zııalylary ultty biriktiretin bilim, sol bilim arqyly urpaqty zamanǵa qaraı saýatty etip shyǵarý paryz, sondyqtan da olardy oqý quraldarynan taryqtyrmaımyz dep bul iske jumyla kiriskeni tarıhta málim. Mundaı uly ju­mysty atqarǵandardyń qata­ryn­da aıtýly alyptarymyz az bolmaǵan. «Men pedagogıka maı­danynda báıge alyp júrgen adam emespin», deı otyryp ult muǵalimine nıet tazalyǵymen usynǵan Maǵjan Jumabaevtyń «Pedagogıkasy», Ahmet Baı­tur­synulynyń «Til quraly», Júsip­bek Aımaýytulynyń «Psı­­hologııasy», Mirjaqyp Dýlat­­ulynyń «Qıraǵat kitaby» men «Esep quraly», Qanysh Sát­baevtyń «Algebrasy» eske túsedi. Bul kitaptardyń deni áli kúnge óz qundylyǵyn joıǵan joq. Ásirese onda ulttyq til men ulttyq mentalıtet erekshe kóri­nis tapqanyn sanamyzdan shyǵar­masaq eken.

Halel Dosmuhamedulynyń úsh tomdyǵynyń birinshi kita­by­na tarıh, ádebıet, til týraly maqalalarymen qatar, aýdarmalary toptastyrylypty. Qazaqtyń eli men jerin kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý jolynda janyn da, qanyn da aıamaǵan Isataı, Mahambet, Jalańtós batyrlardyń erligi, ult sózin ustaǵan Murat aqyn, Shernııaz sheshen jaıly jazbalardy oqýǵa bolady. Jan sulýlyǵy men tán sulý­lyǵyn tarata aıtyp, «deni saýdyń – jany saý», degen qanat­ty sózden oı tarata kelip, aýrý túrlerin, oǵan qoldanatyn dári­ler, ásirese oqýshy balalar­dy qulaq, muryn, kóz, ózge de syr­qat­tardan saqtandyrýǵa qatys­ty baılamdary ulttyq qaǵıdat­tarmen qabysyp jatady. Sol sekildi, búgin qolǵa alyp jatqan latyn álipbıine kóshý máselesin de tereńinen qozǵap, «Túrik halyqtaryna arab hárifterin tastap, latyn hárfin alý kerek degen sóz kópten beri bar...», deı kelip, dál búgin bul isti júzege asyrmasaq ta, keıin qolǵa alý kerektigin ómir ózi alǵa tartatynyn tilge tıek etedi. Al termın máselesine kelgende: «Qazaq tiline kiretin jat sóz bolsa, qazaqtyn tumaǵyn qıyp, jalpaq qazaq sózi bolyp kirsin», degen túıinin búgingi til joqshylary esten shyǵarmasa deımiz.

Ekinshi tomdaǵy tuńǵysh ret jaryq kórip otyrǵan kólem­di eńbekteri «Adamnyń tán tir­ligi», «Tabıǵat taný» degen eki oqý­lyqtan turady. Birin­shi­sinde, adam anatomııasy týra­ly jan-jaqty maǵlumat berse, ekinshisinde tabıǵat álemine tereńdep baryp, san túrli quby­lys­tardy zer­delepti. Qabyl­danǵan pán sóz­derin de jarys­tyra jarııalapty. Úshinshi tom janýarlar álemine arnal­ǵan. Baı­taq qazaq jerindegi al­ýan túrli balyqtar men túr­li ján­dikter, qustar men jabaıy ań­dar, iri qara men qoı-eshki, jyl­­­qy – bárin de sóz etedi. Bul tom­dy oqyp otyrǵanda Halel Dos­mu­ha­medulynyń ǵulama ǵa­lym ekenine, ár taqyrypty alǵan­da sózben ǵana aıtyp qoı­maı, sýretti dáıektermen qabys­tyrýy bilimdarlyǵyn kórsetedi. My­saly, ár jan-janýardyń basynan bastap qara tuıaǵyna deıin syz­ba­syn jasap, súıek pen býyn at­taryn uǵynyqty etip berýi, tip­ti tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Osy oqýlyqtardy búgingi mektep baǵdarlamasyna qosymsha qu­ral retinde usynsaq utylmas edik. О́ıt­keni kitaptaǵy ulttyq sóz baı­lyǵyn erekshe ataýǵa turarlyq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • Keshe

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Keshe

Kúlki kerýeni № 25

Rýhanııat • Keshe

Qoldaý ǵylymǵa qajet

Qoǵam • Keshe

Apta úzdigi atandy

Hokkeı • Keshe

Uqsas jańalyqtar