Rýhanııat • 23 Shilde, 2019

Tektilik fenomeni

870 retkórsetildi

Qazaq tanymynda asa qudiretti, óte qadirli «tektilik» deıtin uǵym bar. Mysaly, ataqty jyraý Aqtamberdi: «Elden eldi aralap, Tektiden tekti saralap Synǵa tolsa sııaǵy, Álbeti shamnyń shyraǵy, Muhıttan súzip shyǵarǵan, Qymbatty gaýhar baǵasy...» dep tektiliktiń qasıeti týraly tolǵasa, Sypyra jyraý: «Baı balasy baıǵa uqsar, Baılaýly turǵan taıǵa uqsar. Bı balasy bıge uqsar, Alty qanat úıge uqsar, Han balasy hanǵa uqsar, Bıik-bıik shyńǵa uqsar. Qul balasy qulǵa uqsar, Mal taptaǵan gúlge uqsar» dep tektiliktiń ne ekenin túıindepti.

Árıne, jyraýlar bilmeı aıtpaıdy. О́ıtkeni tektilik degenimiz – adam boıyndaǵy asyl qasıetter parasattylyq úlgisi retinde urpaqtan-urpaqqa úzilmeı beriletin sabaq­tas­tyq. Eger bul dástúr úzilgen-buzylǵan jaǵdaıda sol etnos qurıdy. Mysaly, ótken ǵasyrlardaǵy otarshylyq kezeńi halqy­myzdy osy tektilik qasıetinen aıyrý­ǵa aıryqsha kúsh saldy. Keńes­tik kezeńde baılardy tárkileý, oqyǵan ult zııaly­larynyń kózin joıý áreketi buǵan dálel. Sonymen qatar otarlaýshylar «Halyq úshin eń keremet zań – onyń dástúri» dep ejelgi qytaı ilimgeri Konfýsıı aıtqandaı, júz­degen ǵasyr boıymyzǵa atanyń qany, ananyń sútimen daryp, súıekke bitken asyl tekti­lik qasıetimizden aıyrdy.

Sol jyldardyń zarly zapyrany jaıly aıtylǵan myna bir joqtaýda:

Aspannan túsken jasyn-dy,

Jasynǵa tiktim basymdy.

Teńizden marjan súzgendeı,

Terip bir aldy-aý asyldy, – depti. Rasynda, keńestik kolonızatorlar bizdi baǵa jetpes asylymyzdan aıyrdy.

Tarıhshy-etnolog ǵalym Jambyl Artyqbaevtyń sózimen aıtsaq, tektilerdi baýdaı túsirgen alapat azapty jyldardan keıin bul másele óz betimen ketti. Iаǵnı, eldi azdy­ratyn teksiz áreketter, órkenıet úlgi­si retinde usynyldy. «Tektiden tekti týady, tektilik jolyn qýady», «Teksizdi tórge shyǵarma» deıtin qazaqtyń kóne ustanymy jaıyna qaldy. 

Tarıhshy-áleýmettanýshy Jańabek Jaqsy­ǵalıev, tektilik fenomenin saqtaýdyń negi­zinde – uzaq ýaqyt súzgiden ótken asyl dástúr, tereń oı, ǵasyrlyq ómir tájirıbesi, gene­tıkalyq ilim sińgen danalyq kózqaras jıyn­tyǵy bar, bul qasıet – urpaqtan-urpaq­qa qan arqyly, qatań tárbıe arqyly darıdy depti.

Sol sııaqty qazaq qoǵamynyń baıyrǵy basqarý júıesi men genologııalyq tutastyǵy jaıly kezinde zertteý jasaǵan marqum ǵalym-zańger Naǵashybaı Shaıkenov, qoǵam­dy berik turaqtandyrýshy kúsh evolıýsııalyq sabaqtastyq deıdi. Iаǵnı, bul degenmiz – bılik muralaýdyń tektilik tehnologııasy.

Bul úrdisti jer betinde damytqan hám qatań ustaǵan – kóshpeliler qoǵamy. Iаkı, bizdiń ata-babalarymyz. Mysaly, bizdiń dáýirdiń 575-581 jyldary Túrki qaǵanatyn bılegen Taspar (Tobo) dúnıeden ótken tusta, ulys basqarý jarǵysy boıynsha úlken balasy Dalobıan taqqa otyrýy tıis edi. Biraq ordanyń bı-bekteri buǵan kelispeı basqa áıelinen týǵan Anlony taqqa otyrǵyzdy. Joly bola tura taqsyz qalǵan Dalobıanǵa taǵylǵan aıyp, onyń sheshesiniń teksiz jer­den shyqqandyǵy. Sol sııaqty mońǵol ústir­tinde uly kóshpendiler ımperııasyn qur­ǵan Shyńǵystyń kezinde onymen úzeńgi qaǵystyryp, tipti qajet bolsa Shalkıiz jyraý aıtqandaı, «tepsinip kelgende tebinginiń astynan ala balta sýyrysyp, teń atanyń ulyndaı» myqtylyq tanyta alatyn Jamýqa sheshen degen noıan boldy. Kóptegen tarıhshylar bul adam Temújınnen artyq bolmasa, bir mysqal kem emes edi deıdi. Biraq Jamýqa eshqashan han bolmaıdy. Sebebi Temújınniń túp atasy Bodanshardan Qabysh batyr týady. Qabyshtan – Menen, odan Qashı kúlik, odan Qaıdý, odan Baıshońqyr, odan Tumbynaı sheshen, osy Tumbynaıdan qaǵannyń uly atasy Qabyl han, Qabyldan Bartan batyr týady. Bartan batyr Esýkeı bahadúrdiń ákesi. Osy Esýkeıden – Temújın. Bizdiń aıtpaǵymyz ertede joǵarydaǵy Bodanshar qol bastap baryp, qońsy otyrǵan jadyran-jarshyt taıpasyn shaýyp, oljaǵa túsken sulý áıeldi qatyndyqqa alypty. Sóıtse bul beıbaqtyń aıaǵy aýyr eken. Odan er bala týa­dy. Borjyǵyndar (taıpa ataýy) balanyń atyn Týǵadaı dep qoıyp, ony týǵan ulda­ryn­daı sińirip ketedi. Joǵarydaǵy ataqty Jamýqa osy Týǵadaıdyń jetinshi urpaǵy. Qys­qasy qansha batyr bolsa da jetinshi atasy jat bolǵandyqtan oǵan qaǵandyq oryn máńgi­likke buıyrmady.

Sózimizdi túıindep aıtsaq, adam balasy tektiligin saqtaýdyń arqasynda óziniń ulttyq qasıetin jáne ulys birligin joǵaltpaǵan. О́ıtkeni tektilik fenomeni – ulttyń boıyndaǵy qorǵanys qabileti.

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Keshe

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Keshe

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Keshe

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Keshe

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar