Prezıdent • 09 Qyrkúıek, 2019

Syndarly pikir alańy

208 retkórsetildi

Kópshiliktiń kókeıinde júrgen, kóńilin kúpti etken kúrdeli máseleler kóteriletin, halyqtyń ozyq ıdeıalary men usynystaryn bir arnaǵa toǵystyratyn alań – Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi. Áýelden bılik pen qoǵam arasyndaǵy dıalogty damytýǵa den qoıǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bul bastamasy azamattyq qoǵam qalyptastyrýdyń naqty bir qadamy. Elordadaǵy Táýelsizdik saraıynda 6 qyrkúıek kúni Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen qalyń buqaranyń nazaryn aýdarǵan Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysy ótti.

 

 

El tarıhyndaǵy jańa kezeń bele­si aza­mattyq qoǵamnyń irgesin berik or­­na­týmen tyǵyz baılanysty. Osy­ǵan basa mán berip otyrǵan Mem­leket bas­­shysy Qasym-Jomart Toqaev ja­qyn­da jarııalaǵan halyqqa Jol­daýyn «Syndarly qoǵamdyq dıa­log – Qa­zaq­stannyń turaqtylyǵy men ór­kendeýiniń negizi» dep atady. Prezı­dent alqaly jıyn­nyń basynda óz Jol­daýynda halyq­tyń talap-tilegi eske­rilgenin, el­diń aldaǵy damý baǵdaryn aıqyndaǵan bas­ty qujatta kórsetilgen bastamalar­dy osy Ulttyq keńes sheń­berinde pysyqtaýǵa jáne damytýǵa bolatynyn aıtty.

– Elimiz úshin osyndaı syndarly pikir almasý alańy óte qajet. Búkil qoǵam bizdiń jumysymyzdy jiti ba­qylap otyr. Bárimiz ózekti máselelerdi keńinen talqylap, naqty usynystardy ázir­leýimiz kerek. Prezıdent retinde tıis­ti sheshimder qabyldar kezde sol usynystardy qaperde ustaımyn. Ulttyq keńestegi jumys baǵytymyz birqatar oń faktorǵa negizdelgen. Birinshiden, pikir alýandyǵy. Bul keńeste ártúrli áleýmettik jáne kásibı toptar, sonymen qatar ekonomıkalyq, saıası kózqarastar men ustanymdardyń keń aýqymdy spek­tory shoǵyrlanǵan. Ekinshiden, qoǵam­dyq dıalogty ınstıtýttaý. Bizdiń ju­myla jumys isteýimiz úshin barlyq jaǵ­daı jasalǵan. Úshinshiden, Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalaǵan jańǵyrý úderisin «bir el, bir halyq» bolyp jalǵastyrý, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy otan­das­tarymyzdyń el bolashaǵyna beıjaı qaramaıtynyn, ashyq túrde óz pikirlerin aıta bastaǵanyn oń ózgeriske balap, munyń azamattyq qoǵam úshin qalypty jaǵdaı ekenin aıtty. Osy tusta óziniń ulyqtaý rásiminde «Ár alýan pikir – bir­tutas ult. Shyn máninde, balamasyz, bastamasyz jáne belsendiliksiz damý bolmaıdy. Osy úsh kıt ilgerileýdi qamtamasyz etedi» dep aıtqan sózin negizge alýymyz qajettigin eske saldy.

– Azamattyq belsendilik, el taǵ­dyryna degen jaýapkershilik, turmys sapasyn jaqsartýǵa degen umtylys halqy­myzdy alǵa jeteleıdi. Osy usta­nym­dardy basshylyqqa alyp, elimiz­diń damýyna tyń serpin berý – mańyzdy min­det. Kez kelgen memlekettiń óz túıt­kili bolady. Alǵa ilgerileý úshin qorda­lanǵan máselelerdi ýaqtyly sheshý kerek. Qazirgi saıası, áleýmettik, ekonomı­kalyq jáne qoǵamdyq damýdyń sıpaty aıtarlyqtaı ózgerdi. Bıylǵy saılaý naýqany sony anyq kórsetti. El óńirinde bolyp jatqan mańyzdy ózgeristerge qubylmaly álemniń de yqpaly zor ekenin túsinýimiz qajet. Ulttyq keńestiń basynda aldaǵy jumystyń óte mańyzdy tustaryna toqtalyp keteıin. Bizdiń kúsh-jigerimiz damýǵa baǵyttalýy tıis, degen Prezıdent óziniń qashanda shekteýli bolýǵa qarsy ekenin aıtty.

– Biz­ge ná­tıjeli jumys qashanda kerek. Son­dyqtan ózimniń Joldaýymda Qazaq­stannyń saıa­sı reformalarynyń birden qaryshtap alǵa ketpeıtinin, aqylǵa salyp, birtindep jú­zege asyrylatynyn, damýǵa jáne je­misti jumysqa baǵyttalatynyn atap ót­tim. Keıde keıbir urandar men ún­deý­ler óte tartymdy kórinedi, biraq olar­dyń avtorlarynyń el aldynda eshqan­daı jaýapkershiligi joq. Reforma úshin re­for­ma – bul daǵdarysqa bastaı­tyn jol ári memleketti basqarýdy joǵal­týǵa ákele­di. Eshqaısymyzdyń muny qala­maı­tyn­dy­ǵymyzǵa senimdimin. Damý dáıekti ári úde­meli bolýy tıis. Sonda ǵana biz ózi­miz­diń memlekettilikti saqtaýǵa jáne nyǵaı­týǵa baǵyttalǵan azamattyq ári saıası bo­ry­shymyzdy oryndaımyz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy jastar máselesine de mán berip, jastardyń dúnıetanymy qarqyndy ózgerip jatqanyn, olardyń úlken tehnologııalyq jáne saıası ózgerister dáýirinde óz oryndaryn tabýy mańyzdy ekenin atap ótti. Prezıdent belsendi jáne aldyna maqsat qoıa alatyn jastardyń osyndaı kúrdeli zamanda aıaqtarynan nyq turyp ketýine múmkindik berýge erekshe yqylas tanytyp otyr. Sondyqtan olarǵa bir kásiptiń kózin tabýy úshin jaǵdaı jasalýda. Az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalar úshin joǵary oqý oryndarynda oqýǵa granttar bólinip keledi. Buǵan qosa memlekettik basqarý isinde jastardyń biligin kóterý úshin kadrlyq rezerv tizimi ázirlenip jatyr.

 

Jer sheteldikterge satylmaıdy

Qasym-Jomart Toqaev memleketimiz úshin mańyzdy ári kókeıkesti máseleler jóninde biryńǵaı túsiniktiń mańyzdy ekenin aıtty, sondaı-aq óndiristerdi kóshirýge qatysty qaýesetterge túsinikteme bere otyryp, jerdiń sheteldik azamattarǵa satylmaıtynyn taǵy da atap ótti.

– Táýelsizdik pen memlekettilik – bul qasterli qundylyqtarymyz. Bılik pen qoǵam eń aldymen táýelsizdikti qorǵap, memlekettilikti nyǵaıtýǵa qyzmet etedi. Sońǵy ýaqytta jer sheteldikterge satylady eken nemese kórshi eldiń 55 eski zaýyty kóshiriledi, myńdaǵan sheteldik ju­mys­ker tartylady eken degen sııaqty túrli qaýeset áńgimeler tarap júr. Halqymyz mundaı dańǵaza áńgimelerge ermeýi qajet. О́zderiniń kózdegen maqsattaryna jetý úshin jurttyń patrıottyq sezimderin óz múddeleri úshin paıdalana biletin adamdar osyndaı alyp-qashpa áńgimelerdi shyǵaryp júr. Bıliktiń mindeti – qoǵammen dıalog júrgizý arqyly memlekettik saıasattyń maqsatyn túsindirý. Men jerdi eshkimge bermeıtinimizdi taǵy da shegelep aıtqym keledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Prezıdent sheteldik ınvestısııalar tek qajetti salalarǵa ǵana tartylatynyn, onsyz damýshy memleketter ómir súre almaıtynyn aıtyp, mysal retinde Japonııa, Malaızııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa jáne taǵy basqa elder ın­vestısııalardyń arqasynda jetistikke qol jetkizgenin keltirdi.

– Kóptegen saıasatker men dıplomat, sarapshylardyń teris boljamyna qara­mastan, Qazaqstan memleket retinde or­nyqty. Oǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz jáne búkil halqymyz zor eńbek sińirdi. Qazir biz el táýelsizdiginiń 30 jyldyq mejesine jaqyndap kelemiz. Osy mańyzdy beleste táýelsizdigimizdiń bas­ty qundylyqtaryn naqty reformalar arqyly bekemdeýimiz kerek. Ulttyq kelisimniń taǵy bir mańyzdy sharty – ozyq damý úderisterine ashyq bolý. Teris jahandyq úrdisterge qaramastan, biz ashyq memleket bolyp qalamyz. Qazaqstan úzdik standarttar men ozyq tehnologııalardy ıgerý úshin búkil álemge, halyqaralyq yntymaqtastyqqa árdaıym ashyq bolady. Qazaqstan qaqtyǵysqa túsýdi emes – bitimgershilikti, kemsitýshilikti emes – ózara qurmet pen syılastyqty berik us­ta­nady. Bizdiń genetıkalyq kodymyz­da túıini tarqatylmaıtyn túıtkil degen uǵym joq. Jaýlasý men daýlasý hal­qy­myzdyń ómir saltyna tán emes. Biz árdaıym kúrdeli máseleni mámilege kelý ar­qyly sheship kelemiz. Qazirgi syrtqy ıdeo­logııada «halyq jaýy», «besinshi ko­lon­na», «yqpal etý agentteri» sııaqty tú­sin­ik joq. Bul biz úshin jat nárse. Biz óz aza­mattarymyzdyń adaldyǵy men pat­rıot­tyǵyna nyq senemiz. Ulttyq tu­tas­tyq­tyń taǵy bir negizi – damýdyń de­mo­kra­tııalyq úlgisine beıildilik. Biz, eń al­dy­men, memlekettiligimizdi nyǵaıtý mıs­sııa­syn basshylyqqa alyp, ózimizge utym­dy ustanymda qalýǵa tıispiz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, aldaǵy re­for­malar, eń aldymen saıası júıe azamat­tardyń múddesin qorǵaı alatyndaı sıpatta júrgizilýi tıis. Basty maqsat ózgerissiz qalady, ol – memlekettiń turaqtylyǵy. Mem­­lekettiń barlyq salasy men qoǵamdy mo­der­nızasııalaý – strategııalyq damý ne­giz­derine saı, azamattyq qoǵamnyń pikirin taldaý arqyly júzege asyrylady. Ke­leli keńeste aıqyndalǵan naqty usynys­tar mańyzdy reformalarǵa negiz bolady.

– Qazaqstan damýdyń asa mańyzdy ke­zeńine qadam basty. El bolashaǵy osy kezeńnen abyroımen ótýimizge baılanysty. Saılaýaldy baǵdarlamamda memleketti damytý strategııalyq ustanymdarymdy aıqyndadym. Aldaǵy bes jylǵa arnalǵan negizgi baǵyttaryn atap kórsettim. Al­dymyzda turǵan mindetter kúrdeli, biraq bárin de sheshýge bolady. Meniń bar­lyq tapsyrmalarymdy iske asyrý jos­pary bekitildi. Eski problemalarǵa jańasha sheshim kerek. Qoǵamnan keletin ozyq usynystar men ıdeıalar sózsiz qoldanylady. Alǵashqy usynystar Ulttyq keńestiń uıymdastyrýshylyq otyrystarynda aıtylǵanyn keńes­shilerimnen bilip otyrmyn. Men olardy jiti zerttedim. Ulttyq keńestiń ju­mysy qoǵamdyq ke­ńes­terdi jańa beles­ke shyǵarýy tıis degen usynyspen keli­semin. Azamattyq qo­ǵam ókilderin ulttyq kompanııalardyń, áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardyń, ortalyq memlekettik organdardyń baqylaý keńesterine engizý jónindegi usynysty qoldaımyn. Bul ashyq bolýǵa, sonyń ishin­de, qoǵamdyq nazardan tys qalǵan kvazı­memlekettik sektordyń ashyq bolýyna múmkindik beredi. Ulttyq keńestiń múshe­leri «Ashyq ákimdik» tájirıbesin jap­paı taratýdy usynyp otyr. Shyn mánin­de, bizge basqarý mádenıetiniń jańa stan­dartyna kóshý kerek. «Ashyq ákimdik» jer­gilikti bıliktiń qoǵam úshin qoljetimdi bo­lýy­na múmkindik beredi, halyq pen mem­le­kettik qyzmetshiler arasyndaǵy kedergini joıady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent saıası júıeni jańǵyrtýdy jáne kiristerdiń ádil bólinýin qamtamasyz etýi tıis áleýmettik saıasatty qaıta qa­raý isin jalǵastyrý qajettigin aıtty. So­nymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Ult­tyq keńestiń jumys tobynyń aıasynda Qa­zaqstan halqyna arnalǵan Joldaýda aıtylǵan bastamalardy egjeı-tegjeıli pysyqtaýdy usyndy.

Zeınetaqy qoryndaǵy qarajatty tıimdi paıdalaný usynyldy

Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysynda qaralǵan máseleler negizinen úsh baǵyt boıynsha baıandalyp, ár toptan eki keńes múshesi aıtar usynystar men pikirlerdiń túıinin jetkizdi. Onyń ishinde saıası-áleýmettik, áleýmettik-gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq toptar ár salaǵa qatysty tyń máselelerge jiti toqtalyp, sheshý joldaryn jipke tizdi. Aldymen eldegi ekonomıkalyq máselelerdiń ózekti tustaryna toqtalǵan «Talap» qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń dırektory, ekonomıst Raqym Oshaqbaev Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan zeınetaqy qoryna qosymsha 5 paıyz jarna engizý máselesin 2023 jylǵa shegerý týrasyndaǵy sheshimi asa ózekti ekenin jetkizip, atalǵan qordyń búgingi jumysy nátıje bermeı otyrǵanyn synǵa aldy. Qoldanystaǵy úsh deńgeıli zeınetaqy júıesiniń tıimsizdigin aıta kelip, halyq qorǵa senim artýdan qalǵanyn, oǵan negiz de joq emes ekenin aıtty.

− Biz úsh deńgeı boıynsha esep jarııa­laımyz, shyndyǵynda ondaǵy aqshanyń 92 paıyzy bıýdjetten keledi. Mindetti jınaqtaýshy bólikti alaıyq, bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy onyń naqty tabysy nebári 0,09% qu­raı­dy. Bul sıfr basqasyn bilmeımin, meni qatty tańǵaldyrdy. Tómen rentabel­dilik, qaýiptiń údeýi, óz kezeginde salym­shy­­lardyń osy zeınetaqy júıesine degen seniminiń tómendeýine alyp keledi, – dedi R.Oshaqbaev. Onyń aıtýynsha, jylyna ju­mys isteıtin 8 mln azamattyń 2,5 mıllıony 12 aıda 12 ret turaqty túrde zeınetaqy jarnasyn aýdarady, onda da olardyń 63 paıyzynyń kórsetken jalaqysy eń tómengi jalaqy mólsherinen de kem.

– Jınaq kólemi de tómen dep oılaı­myn. Mysaly, bizdegi 6,6 mıllıon adam­nyń jınaǵy 1 mln teńgege deıingi aralyqty qamtıdy. Al 282 myńnan astam adamnyń jınaǵy – 5 mıllıon teńgege jeteǵabyl. Iаǵnı, 21 jyl ishinde mindetti qarjylandyrý elementi sol kúıi shyndap jumysqa kirispegen sekildi. Sondyqtan biz osy sandarǵa nazar aýdartqymyz keledi, – dedi sarapshy. Onyń sózinshe, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen bi­rigip, jumys tobyn quryp, qaı júıe jaq­sy jumys isteı alatynyn synap-kórý ar­qyly jańa múmkindikterge umtylýǵa tıis.

− Osy arada myna nársege: «BJZQ» AQ-tyń ashylyp ketken aranyna basa nazar aýdarta ketkim keledi. «Tábeti» jaqsy-aq. Olar jumys istegen bir jyldyń ishinde zeınetaqy aktıvterin basqarmasa da, ony basqardyq dep 45 mıllıard teńge komıssııa sypyryp alǵan. Bul komıssııasynyń jalpy jıyntyǵy 60 mlrd teńgeni quraıdy. Al ákimshilik shyǵyndarǵa dep jyl bo­ıyna 20 mlrd teńge jumsaǵan. Bul jerde qandaı ákimshilik shyǵyndar týrasynda áńgime bolyp turǵany túsiniksiz, − degen R.Oshaqbaev zeınetaqy qoryndaǵy aqshany bir áleýmettik saqtandyrý qoryna biriktirý týraly usynys bildirdi. Sonymen qatar respýblıkadaǵy jalpy salyqtyq jáne basqa da aýyrtpalyqty 34%-dan 20-25%-ǵa deıin azaıtý kerektigin tilge tıek etti. Sóıtip, bıýdjet kirisin arttyrýǵa arnalǵan usynystaryn bildirdi. Ekonomıst búgingi teńgeniń ahýalyna qatysty oıyn bildirip, «ınflıasııalyq targetteý» jáne «erkin ózgermeli aıyrbas baǵamy» dep atalatyn elge kúmándi monetarlyq eksperıment bastalǵanyna 4 jyl bolǵanyn, bul ýaqyt aralyǵynda teńge baǵamy 2 ese qunsyzdanyp, dollarǵa shaqqandaǵy 400-ge jaqyndap qalǵanyn aıtty. Halyqtyń 70 paıyzy devalvasııa bolady degen pikirde ekenin nazarǵa aldy. Munyń sońy teńgege degen senimniń ýaqyt ótken saıyn seıilýine ákelmes. Ulttyq bank pen Úkimet teńge baǵamynyń qolaıly rejimin en­gi­zýge kirispes buryn qazaqstandyq ekono­mıs­terdiń de usynysy men oı-pikirin nazar­ǵa alý qajettigin aıtty.

Eldegi ekonomıkalyq máselelerge qatysty taqyrypty tarqatqan ekonomıst Muhtar Taıjan ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin Qazaqstan qaryz alǵan elderdiń tizimin jasaýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin bul bastama bola­shaqta mańyzdy bolmaq. Sonymen qatar el­diń ekonomıkalyq turǵyda tejelýi mem­lekettiń tikeleı aralasýy saldarynan kúr­delenip otyr. Aldymen elde kvazı­memlekettik nemese memlekettik sektordy jappaı azaıtý qajet.

− Álbette, bul óte kúrdeli úrdis. Kvazı­memlekettik kompanııalar óz-ózin qys­qartýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan bul prosesti qoǵamdyq belsendiler, Ulttyq keńes músheleri baqylaýǵa alýy tıis dep sanaımyn. Ekonomıkamyzda jasandy monopolııanyń salmaǵy basym. Qaı salany alsaq ta, qajet emes monopolııalar bar. Olardyń baǵany ustap turýy saldarynan ınflıasııa joǵary bolady. Shaǵyn bızneske jáne fırmalarǵa oryn bolmaıdy. Jumyssyzdyq kóbeıedi, − dedi keńes múshesi. Sonymen qatar paıdaǵa aspaı bos jatqan jerlerdi tıimdi paıdalaný sharalaryn usyndy.

 

Usynystardyń basty baǵyty – eldegi saıası úderisterdi demokratııalandyrý

Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ju­mysyn júıeli úılestirý, qordalanǵan má­selelerdi jan-jaqty qarastyrý maq­satynda keńes ishinen qurylǵan ekinshi jumys toby saıası jańǵyrý dep ataldy. Saıa­sı reformalardy keńinen talqylaıtyn bul topqa belgili saıasattanýshylar, zań­ger­ler, sarapshylar – jalpy sany 16 azamat kirdi.

Atalǵan jumys tobynyń atynan sóz sóı­legen eki kisiniń biri – qoǵam qaırat­keri, saıasattanýshy Aıdos Sarym. Ol top músheleri alǵashqy kúnnen keńes ju­mysyna qyzý kiriskenin, Almaty jáne Nur-Sultan qalalaryndaǵy qoǵam belsendilerimen kezdesý ótkizip, solardyń oı-pikirlerin eskere otyryp jáne osy kezge deıin baspasózde aıtylǵan, túrli alańdarda qozǵalǵan kóptegen máseleni qujat etip jınap, túptep, hatshylyqqa tapsyrǵanyn málimdedi.

– Elimizdegi saıası reforma degen taqy­ryp aıtýǵa ońaı bolǵanymen, is júzinde kúrdeli ekeni anyq. Qazaqtyń qyzyl tiline salsaq, eki kúnde saıası reforma, úsh aptada saıası jumaq ornatýǵa bolatyn sııaqty. Biraq aqıqatyna kelsek, top ishinde talqy bolyp, keıbir máselelerdi daýys berý arqyly sheshýge de týra keldi. Iаǵnı, qazir ortaǵa salatyn dúnıeler – tobymyzdyń ortaq mámilesi, kompromıstik usynystar. Úmit pen kúdiktiń arasyn jalǵap, kópshiliktiń kóńilinen shyǵý, alańdaǵan jurttyń oılaǵanyn dóp basyp, ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı, qıynnan qıystyryp, ult pen memlekettiń dańǵyl jolyn izdep, altyn ortany tabý el muraty men bolashaǵyn túsingen, oılaǵan árbir azamattyń boryshy dep sanaımyz. Jalpy osy kezge deıin saıası reforma, saıası modernızasııa degen tirkesterdiń san márte soraqy, usqynsyz, ustynsyz baǵytqa qurylyp, burmalanǵanyn da kórdik. Qoǵam qalaı árkelki bolsa, bılik ishi de solaı birkelki emes ekenin de jaqsy túsinemiz. Qoǵamnyń dúıim kópshiligi ózgeris bolsa eken dep otyrsa, bılik ishinde osy kúnimiz – altyn ǵasyr, eshteńe ózgermese eken deı­tin­der de joq emes. Bizdiń jumys – osy eki kózqarastyń teketireske túspeı, eldi shaı­qaltpaı, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn tabý, osyny qoǵamǵa usyný, – dedi Aı­dos Sarym.

Saıası jańǵyrý atty jumys tobynyń ókili saıasatqa qatysty degen barlyq zań­dy qarap, olardyń sany 22 ekenine kóz jetkizgenderin aıtty. Alaıda ol osy kezge deıingi barsha daý-damaı, saıası úderister solardyń negizgi erejesin anyqtaıtyn bes-alty zańnyń tóńireginde topshylanǵanyn da joqqa shyǵarmady. Usynystardyń basty baǵyty – eldegi saıası úderisterdi demokratııalandyrý, zańnamany ult múddesine saı yryqtandyryp, lıberalızasııalaý, bılik tarmaqtary arasyndaǵy qarym-qatynastardyń teńsizdigin joıý, qoǵam tynysyn ashyp, halyq pen bıliktiń arasyn jamaý.

Atalǵan toptyń toqtalǵan basty bes zańy mynalar: «Qazaqstan Respýb­lı­kasynda beıbit jınalystar, mıtıngiler, sherýler, pıketter jáne demonstrasııalar uıymdastyrý men ótkizý tártibi týraly» 1995 jyldyń 17 naýryzyndaǵy zańy; 2002 jyldyń jazynda qabyldanyp, san márte jamalǵan «Saıası partııalar týraly» zań; 1999 jyly qabyldanyp, qyryq jamalǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zań; Baǵynan sory kóp, talaı-talaı daýdyń ózegi bolǵan, 1995 jyly qabyldanyp, sońynan myń qubylǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zań; «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti men onyń depýtattary týraly» zań. Sonymen qatar bul top qoǵamdyq orta men sanada «Jergilikti ózin ózi basqarý týraly», «Sot reformasy jáne penıtensıarlyq júıelerdi reformalar týraly» arnaıy tujyrymdamalar birinshi kezekte qabyldanýy tıis dep sanaıdy.

– Joǵaryda atalǵan zańdar qaı baǵytta ózgerýi tıis degen suraq týyndaıdy. Bizdiń pikirimizshe, bul zańdar túbegeıli túrde qaıta qaralyp, zaman talabyna, jurt suranysyna saı qaıta jazylyp, ashyq talqylanyp, jańadan qabyldanýy kerek. Mıtıngiler týraly zań, eń aldymen azamattardyń óz oıyn aıtý-tanytý quqyqtaryn sózsiz qamtamasyz etý, beıbit sherýlerdiń túri, syn-sıpatyn zań aıasynda anyqtaý, qatysýshy árbir taraptyń quqyqtary men tynys-tirshiligin aıqyndaıtyn, jıyndardyń negizinen habarlandyrý tártibimen ótkizilýin qamtamasyz etetin, elimizdiń halyqaralyq mindettemelerine saı bolýy tıis dep otyrmyz. Saıası partııalar týraly zańnama el azamattarynyń saıası múddesine saı partııalarǵa birigip, óz jumysyn erkin júrgizý quqyna saı, olardy qurý men memlekettik tirkeýge qatysty shekteýler men senzderdi júıeli túrde azaıtý baǵytynda qabyldanýy tıis. Elimizdegi «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańnama «buqaralyq aqparat quraly» deıtin uǵymdy durys anyqtaý, jalǵan aqparat uǵymyn dekrımınılızasııalaý, daý-damaılardy sotqa jetkizbeı sheshý turǵysynda qabyldanýy tıis dep sanaımyz. Qazaqstannyń saılaý kodeksi de saılaý saıyn synǵa alynyp keledi. Bizdiń oıymyzsha, aldaǵy ýaqytta bul zańnama Parlament pen máslıhattardy saılaýdyń aralas júıesine kóshýdi, partııalardyń Májiliske ótý tabaldyryǵyn tómendetý, aýdan deńgeıine deıingi ákimderdi halyqtyń tikeleı saılaýy júıesine kó­shýdi qamtamasyz etetin ózgeristermen toly­ǵýy tıis. Munyń barlyǵy da, árıne bir kúnde bola qoımas, biraq osynyń saty­lyq, merzimdik satysy, júıesi men jeli­sin jasaqtaý, jazyp shyǵýǵa ábden bola­dy. Parlament depýtattary týraly zań­nama parlamenttiń atqarýshy bılik­ten táýelsizdigin qamtamasyz etýi, parla­menttik oppozısııanyń qyzmetine múm­kindik berýi, parlament qyzmetiniń ashyq­tyǵy men jaýapkershiligin arttyrý týrasynda qaıta qaralýy turǵysynda ózgerýi kerek dep sanaımyz, – dedi saıasattanýshy.

Sonymen qatar Aıdos Sarym qoǵamdyq pikirdi zertteı kele, Keńes músheleriniń arasynda zertteý júrgize otyra, mynadaı usynystardy qosa usynǵandy jón sanapty: Qazaqstan Respýblıkasy Halyqaralyq azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly paktiniń Ekinshi fakýltatıvtik hattamasyn quptap, «ólim jazasy» degen uǵymnan bas tartýy kerek. Zańnamaǵa «О́lim jazasy» degen uǵym ornyna «ǵumyrlyq bas bostandyǵynan aıyrý» uǵymy enýi tıis. Taǵy bir másele, elimizdiń zańnamasyndaǵy 174 bap qaıta qaralyp, «áleýmettik, taptyq jik salý» degen sııaqty uǵymdarǵa jańa kózqaras qajet.

Saıası jańǵyrý tobynan sóz alǵan taǵy Keńes múshesi – qoǵam qaıratkeri, «Qazaq­stannyń Azamattyq alıansy» zańdy tulǵalar birlestiginiń prezıdenti Asylbek Qojahmetov. Ol Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurý búgingi kúnniń talaby ekenin, bul bastama elimizdiń damýyna ózindik úlesin qosatynyn atap ótti.

– Azamattyq qoǵam partııalarǵa qara­ǵanda bılikke umtylmaıdy. Azamattyq qoǵam bıliktiń jumysyna baqylaý jasaı alatyn bolsa, halyqtyń belsendiligi, ózin ózi basqarýǵa degen umtylysy artar edi. Qoǵamdyq keńestiń jumysyndaǵy negizgi máselelerdiń biri – azamattyq qo­ǵamdy damytýǵa járdemdesý. Shyn máninde, bul baǵyt bizdiń ulttyq keńestiń ataýynda belgilenip tur. Azamattyq qoǵam men qo­ǵamdyq keńester – birin-biri to­lyq­tyryp turýǵa negizdelgen qury­lymdar. Sol ýa­qytta qazaqstandyq qoǵam álde­qaıda bel­sendi bola túsedi. Máselen, qa­zir­gi ýaqytta mınıstrlikter men oblys­tyq, aýdandyq ákimdikter janynda 226 qo­ǵamdyq keńes jumys isteıdi. Onyń 75%-y – azamattyq qoǵam ókilderi. О́kinishtisi, mı­nıstrlikter men ákimdikterde qurylǵan qoǵamdyq keńester qyzmetiniń mazmuny olarǵa júktelgen mindetterge saı kele bermeıdi. Qoǵamdyq keńester óz áleýetin barynsha iske asyra almaı jatyr, – dedi ol.

Asylbek Qojahmetov óz sózinde Ulttyq keńes qoǵamdyq keńesterdi shoǵyrlan­dyrýshy ári yntalandyrýshy qurylym bolǵandyqtan, onyń qurylymyn áli de damyta túsý kerek degen pikir bildirdi. Osy rette qoǵam qaıratkeri óńirdiń áleýmettik hal-ahýalyn bilip otyrý úshin Ulttyq keńeske qoǵamdyq saraptamalar qajet ekenin aıtyp, aımaqtyń jáne salalyq qoǵamdyq keńesterdiń ókilderin Ulttyq keńestiń jumysyna jáne jumysshy toptaryna tartý kerektigin aıtty.

 

Aldaǵy 25 jylda bilim alýǵa nıettiler sany azaımaq

Elimizdegi bilim berý jáne eńbek nary­ǵyna qatysty ótkir usynystaryn ortaǵa salǵan saıasattanýshy, «BTS Digital» bilim berý ortalyǵynyń basshysy Saıa­sat Nur­bek bilim jáne jumyspen qamty­lýǵa qa­tysty máseleler sozylmaly ıns­tıtýt­tyq problemaǵa aınalǵanyn aıtady. Onyń só­zinshe, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Eńbek mınıstrligi adam kapıtalyn da­my­týda birlesip jumys isteı almaı otyr.

– Birinshiden, bilimge degen suranystyń synı salmaǵy joq. Eldegi IJО́-niń qul­dy­raýyna, tıimsiz jumys oryndarynyń saq­talýyna qaramastan, áleýmettik jumyspen qamtý júıesi qalyptasty dep júrmiz. Bul salalardaǵy taǵy bir túıtkildi má­sele bilim berý júıesinde ekonomıka úshin kadrlar daıarlanbaıdy. Oǵan dálel, jumys berýshilerdiń aıtýynsha, bitirgen túlekterdiń 91 paıyzynyń praktıkalyq bilimi men daǵdysy joq, al dıplom ıegerleriniń jartysyna jýyǵy mamandyq boıynsha jumys istemeıdi, − dedi saıasattanýshy. Onyń aıtýynsha, 25 jyldan keıin bizde kóptegen adamdar bilim alýdy toqtatady, al biliktilikti arttyrý formaldy sıpatqa ıe bolmaq. Bizde joǵary ıntellektýaldy mamandardyń jalaqysy men kólik júrgizýshileriniń jalaqysy salystyrmaly túrde birdeı dep aıtýǵa bolady. Bul rette adamnyń damýy men belgili bir deńgeıge jetýi úshin qajetti orta áli kúnge deıin júıeli qalyptaspaǵan. Onyń sózinshe, bizde eńbektengen jurttyń kedeılik qalyptan aryla almaı otyrǵany áli báseńdegen emes. Eger júrgizýshi men dárigerdiń jalaqysyn alsa, olardyń arasyndaǵy alshaqtyq 20%-dan aspaıdy. AQSh-ta bul 261%, Germanııada – 174%, Brazılııada – 172%. Osylaısha bizde joǵary bilikti mamandyqtarǵa yntalandyrý baı­qalmaıtynyn kórýge bolady. Nátı­jesinde qarasy qalyń halyq qaýipsiz, turaqtylyqty, biraq tıimsiz jalaqysy mardymsyz jumysty tańdaıdy.

Áleýmettik salanyń ishinde medısına máselesi asa ózekti. S.Nurbektiń sózinshe, medısınalyq saqtandyrý boıynsha tıisti túsindirý jumystary júrgizilmeı keledi.

− Júıesiz atqarylǵan jumystarǵa qaramastan, keler jyldyń basynda me­dı­sınalyq saqtandyrý júıesi engizilmek. Bul jerde jan-jaqty aqparattyq túsindirý jumystary júrgizilgen joq. Sıfrlandyrýdyń da berer paıdasy shamaly boldy. Munyń sońy halyq tarapynan túsinbeýshilikke alyp kelýi múmkin, – dedi saıasattanýshy. Salanyń kem-ketigin jipke tizý barysynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń aqparat ashyqtyǵy da synǵa ilikti. S.Nurbektiń pikiri medısına salasyndaǵy ózekti máseleler mınıstrlik tóńireginde ǵana talqylanyp, ózekti sheshimder qabyldaýda qoǵam, negizgi medısınalyq járdem alýshy halyq beı-jaı qalady degenge saıady. Sonymen qatar ol óz sózinde joǵary, bilikti bilimi bar talantty, ıntellektýaldy adamǵa neniń durys, neniń burys ekenin aıyra bilý úshin tıisti aqparat, qarjylyq saýattylyq jetpese, onyń joǵaryda atalǵan qarym-qabileti tıisti deńgeıde ómir súrip, ózin ózi qamtamasyz etýine múmkindik bermeıdi. Iаǵnı, adamnyń qalyptasýy, ósýi onyń saýattylyǵyna táýeldi bolyp otyr. Bul álemdik tájirbıede dáleldengen úderis ekenin nazarǵa aldy.

Jıynda sóz alǵan qoǵam qaıratkeri, «Qazaq úni» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń prezıdenti Qazybek Isa qo­ǵamdaǵy eń ózekti taqyryp – Memlekettik til máselesin kóterdi.

− Memleket basshysynyń Joldaýynda qazaq tiliniń mártebesi jaıynda qadap turyp aıtqan bolatyn. Onda: «Qazaq tili memleket til dárejesine deıin kóterilip keledi. Endi onyń ultaralyq qatynas tiline aınalatyn ýaqyty keledi. Bul úshin barlyǵymyz jumyla áreket etýimiz kerek», degen bolatyn. Memleket basshysynyń memlekettik tilge basa nazar aýdarýy eldiń erekshe yqylasyna ıe bolyp, ult zııalylary óz úlesin qosýda, − dedi Q.Isa. Onyń aıtýynsha, qazaq tiliniń ultaralyq qatynas tiline aınalýy úshin barlyq jerde memlekettik tildi mindetteıtin mem­le­ket­tik til týraly zań qabyldanýy kerek. Ol úshin Ata Zańda memlekettik til óz már­­te­besin jeke dara ıelenýge múmkindik bere­tin 7-shi baptyń 2-shi tarmaǵy alynýy tıis.

 

Elimizdiń basty baılyǵy – adam

Jıynda saıası-áleýmettik, gýmanı­tar­lyq jáne ekonomıkalyq máselelermen qatar ózge de el nazarynda júrgen, ońtaıly sheshim tabýdy qajet etetin ótkir problemalar aıtyldy. Keleli keńeste sóz surap, ortaǵa oı tastaǵandar da tabyldy. Olar – advokat, «Quqyq qorǵaýshylar» qoǵamdyq qorynyń teń quryltaıshysy Aıman Omarova, Qazaqstan kınomatografıster odaǵynyń tóraǵasy, rejısser Ermek Tur­synov, qoǵam qaıratkeri Seıdahmet Qut­tyqadam, «Rakýrs» ekonomıkalyq taldaý ortalyǵynyń dırektory Oraz Jandosov.

Ulttyq keńestiń músheleri qoǵamdaǵy qalys qalǵan jaıttardy atap, el bıligi es­kerýsiz qaldyrmaýy tıis tustarǵa basym­dyq berdi. Onyń ishinde advokat, «Quqyq qor­ǵaýshylar» qoǵamdyq qorynyń teń qu­ryl­taıshysy Aıman Omarova sot júıe­sine ózgerister qajet ekenin erekshe atap ótti.

− Elimizdiń basty baılyǵy – adam. Adam quqyqtaryn qorǵaý memlekettiń mindeti. Sondyqtan quqyq qorǵaý júıe­sinde birizdilik qalyptastyrý úshin birqatar zańǵa ózgerister engizý kerek dep sanaımyn. Mysaly, «Bosqyndar» týraly degen zań boıynsha bosqyn mártebesi berilgen adamǵa Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda tysqary jerlerde júrip turýǵa arnalǵan. Bul bizde halyqaralyq standarttarǵa sáıkes emes. Tek formaldy túrde bar. Sol úshin túbegeıli reforma kerek, – dedi A.Omarova.

Onyń aıtýynsha, elimizde zorlyq-zombylyq áreketter órship tur. Búgingi kúni zorlanǵan 9 balanyń isin qarap jatqan advokat sol isterdiń bir-ekeýin mysalǵa keltirdi. Sonymen qatar zańdaǵy 130-shy bapty (jala jabý) tolyqtaı dekrımınalızasııalaý kerektigin aıtty. Kóp jaǵdaıda bul bappen isti bolǵandardyń basym kópshiligi jýrnalıster ekenin atap, atalǵan bapty tolyq qylmystyq sıpattan aryltý kerektigin jetkizdi.

О́z kezeginde rejısser Ermek Tursynov mádenıetke degen kózqarasty túbegeıli ózgertý qajet ekenin, mádenıetti sporttan bólek mınıstrlik etý kerek ekenin basa aıtty. Osy tusta ol Dımash Qudaıbergen men Erjan Maksımniń jetistikterin mı­nıs­trlik óz jumystarynyń nátıjesi sııaq­ty etip kórsetetinin aıtyp, synǵa aldy.

– Sońǵy jyldary elimizde bazarlar, saýda ortalyqtary, meımanhanalar jáne meshitter kóptep salyndy. Bul adamdardyń tapqan tabysyn toıǵa shashady, sosyn Qudaı úıine baryp, Allaǵa shúkirshilik etedi degendi ańǵartady. Biz uzaq ýaqyt boıy «aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat» degen ustanymmen ómir súrdik. Qazir bári kerisinshe, birinshi – saıa­sat, sosyn – ekonomıka. Biraq men eń aldymen mádenıet bolý kerek dep sanaımyn. Bul qarjy, áleýmettik, saıası mádenıet, sport mádenıeti degen sııaqty jalǵasa beredi. Men muny adamgershilik turǵysyn aıtyp otyrmyn, – dedi rejısser.

Ermek Tursynov kitap oqyp, durys tárbıe kórip óskender tenderden qarjy jymqyrmaıtynyna, zorlyq-zombylyqqa boı usynbaıtynyna, qaryzǵa batpaıtynyna senimdi. Sondaı-aq ol balalardyń durys bilim almaıtynyna alańdap, tárbıe quralyna aınalǵan telearnalardyń bári saýyq-saıran baǵdarlamalaryna tolyp ketkenine qynjylys bildirdi.

Odan keıin «Rakýrs» ekonomıkalyq taldaý ortalyǵynyń dırektory Oraz Jandosov Ulttyq bank sheteldik kompa­nııa­daǵy qarjy aktıvterin qymbat baǵa­laýǵa tapsyrys beretinin aıtyp, bank sek­toryn baǵalaý nátıjelerin jarııalaý usyndy.

− Baıqaǵanymyzdaı, bank sektorynda jyl saıyn memlekettik bıýdjetten úlken shyǵyn ákeletin kezekti problemalardy kórip otyrmyz. Muny tezirek toqtatý kerek. Ulttyq bank qazir aktıvterdiń qym­bat baǵasyna durys tapsyrys berdi, shetel­dik fırma ony aldaǵy birneshe aıda aıaqtaıdy» – dedi ol. Onyń aıtýynsha, Qar­jylyq qadaǵalaý agenttigin ulttyq bank­ten bólek vedomstvo túrinde qaıta qurý durys sheshim bolmaq.

Keńes músheleri qozǵaǵan qordalanǵan másele men kókeıge qonymdy usynystardy baıyppen tyńdap bolǵan soń Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń alǵashqy otyrysyn qorytyndylady.

– Ulttyq keńes músheleriniń ıntel­lektýaldyq deńgeıi óte joǵary. Sondyqtan búgin óte tıimdi, qyzyqty usynystardy tyńdadyq. Jalpy, bul usynystardy men qoldaımyn. Keleshekte amandyq bolsa, bárimiz bir ujym bolyp, iske asyramyz dep oılaımyn. Biz úshin eń qundy maqsat-mindet, uǵym – bul elimiz, memlekettilik. Bárimiz Otanymyzdy súıemiz. Biraq jaı urandar tastamaı, naqty qadamdar jasaýy­myz kerek. Osynda aıtylǵan pikirlerdiń kóbimen kelisýge bolady. Olardy bir qujatqa jınap, saraptama jasap, tez arada iske asyrýymyz kerek. Aldaǵy ýaqytta osy ortada basqa da azamattardyń sózine qulaq túremiz, – dedi Prezıdent.

Sóz sońynda Memleket basshysy árbir sala boıynsha jeke jospar daıyndalatynyn, belgilengen maqsattar óte aýqymdy, kúrdeli ekenin aıtyp, Keńes múshelerine alǵysyn jetkizdi.

 

Orynbek О́TEMURAT,

Erkejan AITQAZY

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Keshe

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar