Qoǵam • 12 Qyrkúıek, 2019

Myltyqsyz maıdan

135 retkórsetildi

Búgingi tańda «baıyrǵy adamı qundylyqtar joıylyp bara jatyr» degendi árkim aıtady. Bul óte oryndy pikir. Qandaı bir halyq zamanǵa saı ósip-órkendep, álem qaýymdastyǵy aldynda óziniń ulttyq bet-beınesin saqtap qalý úshin san ǵasyrdan beri úzilmeı kele jatqan baıyrǵy qundylyqtary: salty men dástúri, tili men dini, eshkimge uqsamaıtyn turmystyq hám rýhanı qarym-qatynas erekshelikteri úlken ról atqarady. Tótesin aıtqanda, rýhanı-mádenı qundylyqtaryn saqtaı almaǵan ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr.

Dál qazir dúnıe júzi halyqtary arasynda aqyl-oı, ǵylym-bilim, bılik-bedel talasy júrip jatyr. Abaısha aıtqanda, malǵa emes, mıǵa talas bastaldy. Bul «soǵysta» kim myqty sol jeńedi de, onyń ómir súrý salty basqalarǵa úlgi retinde usynylyp, jeńilgen jaqtyń qundylyǵy mansuqtalady. Bul prosesti qazirgi áleýmettanýshylar «myltyqsyz maıdan» dep atap júr. Iаǵnı, qaraý-jaraq qoldanbaı-aq bir ultty nemese bir memleketti joq etý degen sóz. Ony iske asyrý joly qandaı?!

Bul suraqqa jaýapty biz – 2002 jyly jaryq kórgen reseılik jazýshy V.Karpovtyń «Generalıssımýs» kitabynan tabamyz. Bul týyndyda 1950-jyldary AQSh-tyń barlaý uıymdaryn basqarǵan Allen Dallestiń doktrınasy jarııalanypty. Onda bylaı delingen: «Soǵys aıaqtaldy, ómir óziniń beıbit arnasyna tústi. Endi biz adam balasyn mıǵulaǵa aınaldyryp jiberýimiz qajet. Ásirese bul jumysty Keńes Odaǵynan bastaý kerek. Adamnyń mıy men sanasy aýytqýshylyqqa beıim. Sondyqtan ondaǵy halyqqa ózderiniń baıyrǵy qundylyqtaryn mansuq etetin, bylyq-shylyqty kórkem túrde tyqpalaý qajet. Muny iske asyrý úshin olardyń ishinen odaqtas tabamyz da, onyń qulaǵyna ótkendegi tragedııalyq oqıǵalardy yzyńdaımyz da otyramyz. Ádebıet pen ónerdi baıyrǵy dástúrinen aıyryp, halyq jadynan oryn alǵan úlgilerdi olardyń mıynan shyǵaryp tastaımyz. Sodan keıin ádebıet te, kıno da, teatr da adam balasynyń haıýanǵa tán sezimin oıatatyn dúnıelerdi úzdiksiz nasıhattaıtyn bolady. Osyndaı shyǵarmalar jazǵan avtorlardy kókke kóterip dáripteý isin engizemiz... Rasynda tóńireginde ne bolyp jatqanynan habardar azǵana adamnyń bolýy múmkin. Olardy mazaqqa, kúlkige aınaldyratyn ádis-tásilderdi oılap tabamyz...».

Joǵarydaǵy doktrınadan nendeı qorytyndy túıemiz? Birinshiden, qashanda zaman men adam ara qatynasy óte mańyzdy. Adamdy tárbıeleý arqyly zamandy túzeýge bolady. Iаǵnı, A.Dallestiń jospary adamdy azdyrý arqyly zamandy, qoǵamdy buzýǵa negizdelgen. Áıgili shyǵystanýshy-oıshyl N.Rerıhtiń tilimen aıtsaq: «Adamzat aýrasy negizinen ol mekendegen jer planetasynyń aýrasyna aınalady». Iаǵnı, zaman men adam aýrasy tutas qubylys. Atamyz qazaq: «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» deıdi. Elý jyl degenimiz – bir urpaqtyń tolyq almasý kezeńi. Júz jylda zaman ózgerip, jańa qundylyqtar paıda bolady. Osyndaı kezeńde kim óziniń baıyrǵy qundylyǵyn saqtaı alady, sonyń urpaǵy azbaıdy, ózi tozbaıdy. Saqtaı almaǵandar A.Dalles doktrınasynyń qurban­dyǵyna aınalady.

Ekinshiden, qazirgi qazaq qoǵamy kóp ultty. Bul erekshelikti eskermese bolmaı­dy. Osy oraıda elimizde ómir súrip jatqan ulttardyń birtekti, teń dárejede damýy­na tolyqtaı múmkindik týǵyzbaıynsha, mem­le­kettik aýranyń tutastyǵyn saqtaı almaı­myz. О́ıtkeni óziniń baıyrǵy qundy­ly­ǵy­nan ajyrap qalǵan ulttyń basqaǵa jany ashy­maıdy. Osydan baryp ultaralyq kelisim buzylady. Iаǵnı, elimizde ómir súrip jatqan barlyq etnostyń kemeldenýi arqyly memlekettik tutastyq saqtalady.

Úshinshiden, adamı birliktiń týy – ıman­dy­lyq, adamgershilik, minezdegi kórkemdik pen ómirdegi sabyrlyq máselesi asa saýatty túrde qoǵamǵa tolyq kirigýine umtylǵan abzal. Imany bar adam ultyn, memleketin, halqyn syılaıdy. Onyń beıbit ǵumyr keshýine múddeli bolady.

Tórtinshiden, óziniń baıyrǵy qundy­ly­ǵynan aırylǵan halyqtyń rýhanııaty – mádenı geodanızmge ushyraıdy. Bul degenimiz – óziniń qundylyǵyn qor, basqanyń qoqsyǵyn zor tutý degen sóz. Eń qıyny bundaı keleńsizdikke kóp jaǵdaıda eldiń saıa­sı elıtasy ushyraıdy. Ataqty saıasatker Zbıgnev Bjezınskıı ejelgi Rım ımperııasy sııaqty alyp memleketterdiń qulaýyna sebep bolǵan dúnıe osy depti. Tipti alyp el Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sebep bolǵan dúnıeniń biri – mádenı geodanızm ekenin árkim bile bermeıdi.

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar