Qoǵam • 17 Qyrkúıek, 2019

Án men dám

30 retkórsetildi

О́mirde kóp nársege onsha mán bermeýden, shań-tozańdaı usaqqa, júıesiz bos sózge balap, elemeı, selqos qaraýymyzdyń saldarynan nárli, qunarly topyraǵymyzdan ajyrap, ejelgi salt-dástúrimizden, ádet-ǵurpymyzdan qol úzip qala jazdap tur­ǵanymyz ókinishti, árıne. Muny aıtyp otyr­ǵan sebebimiz, dámhanalar men meıramhanalardy, sýpermarketter men kópshilik sho­ǵyrlanatyn basqa da saýda úılerin kó­bine sheteldik jylaýyq, ýaıymshyl ánsy­maqtardyń jaýlap alǵanyn kórgende, ózi­ńizdi beınebir bóten elde júrgendeı sezinesiń.

О́z qundylyǵyńdy baǵalap, baryńdy alǵa sala almaý qandaı qorlyq edi. Qazaqta «Qulan óz qaǵynan ózi jerimes» degen baǵasy altynnan qymbat támsil bar. Boz dalany mekendegen sol qulan qurly bolmaǵanymyz ba sonda?! Muhtar Áýezov: «...Qazaqtyń qasıeti, uıaty tek qana kúıinde qaldy» degen eken. Álgi oryndarda shirkin, qazaqtyń sol injý-marjan kúıleri nege samaldaı jelpip, sanaǵa sáýle shashyp turmaıdy? Qazynanyń qaınary – halyq ánderi qaıda qaldy? Nur ushqynyn tutatatyn shuǵylaly, shýaqty estradalyq ánder qazaqsha baıaý esip babymen shyrqalsa, qandaı ǵanıbet! Álde bulardy tek sahnadan ǵana tyńdaý kerek degen qatyp qalǵan zań bar ma? Armanǵa túrtki bolǵan astananyń rýhanı óńine qan júgirtetin ulttyq rýhtyń kúshi babalardan qalǵan qyrýar qymbat muramyzda ekenin jıyndarda ǵana sóz etip, al shyn máninde júzege asyra almaı jatqanymyz – qazaq degen atymyzǵa syn.

Álgi bir dámhanada oryndalǵan reptiń mátinine qaradaı qanyń qaınaıdy. «Iа prıedý ranshe, ıa vozmý taksı, ıa vozmý svety», «Tak chto plany ýbıraı, ıa tak hotel skazat, ty je znaesh ı sama» deı me, al qaıyrmasy múlde kisi shoshyrlyq. Aıta almaımyz. Gazettiń betinen uıat. Beıádep buldyr mátin. Halyq sanasyn zombılaýdyń munan asqan túri bar ma? Ondaı ózgeniń dúbára, dúdámal dúnıeleriniń ornyna bul jerlerde, shirkin, «Ińkár jan», «Aı qarańǵy, tań jaryq», «Aıbozym», «Aınam-aý» syndy halyq ánderi shyrqalsa, asaý tolqyndy betke alyp ushqan qyran qustaı baýyry jazylǵan kópshilik te buǵan ilese es jııar ma edi. Sol sııaqty qazirgi zamanǵy jańa ánder­den Qudaıǵa shúkir eshkimnen kem emespiz, óneri men óresi bıik ánshiler de, toptar da bar­shylyq degendeı. «Aqqýym», «Baqyt áni», «Aýylym», «Aýylǵa baram» tárizdi el arasyna keń taraǵan estradalyq ánder dámhanadaǵy jurttyń eńsesin kótermese, aǵzasyna zııan keltirmesi anyq.

«Astana qalasynyń bıligine bir suraǵym bar: qoǵamdyq oryndarda qazaq mýzykasy nege joq? Kelýshilerdiń 80-90%-y qazaqtar, birde-bir qazaq áni joq!» depti Muhtar Taıjan áleýmettik jelidegi jazbasynda. Kókirek kózin ýdaı ashytatyn ashy shyndyq osy. Tereń úńile tússeń, qazirgi jastarymyzdyń betin qasaqana basqa jaqqa burǵyzyp, máńgúrt etý úshin jasalǵan amal-aý degen kúdiktiń kúlbiltesi jylt etedi. Sońǵy ýaqytta essiz, esirik áýen­der qaptap ketti. Mamandar tárbıege keri áserin tıgizetin mundaı dańǵaza ánder adam­dy este saqtaý qabiletinen aıyryp, ne istep, ne qoıǵanyna jaýap bere almaı qala­tyn meńireý kúıge shaldyqtyratynyn, meıirimdilik pen izgilikti azaıta túsetinin aıtady. Osy kúni qaladaǵy oryssha oqyǵan jastarǵa namys, ulttyq salt-dástúr, til týraly birnárse aıta bastasań, betińe ojyraıyp qarap turady. Dál solardyń qazaqtyń kúıi men ánin tyńdap óskenine kúmánimiz bar. О́ziniń tól ónerin mensinbeıtin, tilin uqpaǵan kisini máńgúrt demeı, ne deısiń. Ánniń mazmunyna, tiline mán bermeıtin neshe túrli tele-shoý jobalar arqyly qaı eldiń ánin nasıhattap jat­qanymyz taǵy belgisiz. Qoǵamdyq ta­maq­taný oryndarynda aǵylshynsha, oryssha ánderge basymdyq berilip, al kerisinshe ult­tyń boıaýy qanyq, qazaqtyń qońyr úndi ánde­riniń tasada tunshyǵyp qalyp qoıý sebebi sodan.

Aıtpaǵymyz, «áı, deıtin aja, qoı, deıtin qoja joqtyqtan» shekten shyǵyp ketken mun­daı keleńsiz jaıttardy ári qaraı betimen jiberý – qaýipti. Uıǵyr dámhanasynda – uı­ǵyr­sha, ózbek ashanasynda – ózbekshe, túrik­tiń kafesinde túrikshe mýzyka shyrqalyp turady. Bul – qanǵa sińgen dástúr. Adaldyq. Al bizdegi dámhanalardyń mańdaıshasyndaǵy ataýy ǵana qazaqsha bolmasa, qalǵan jerinen qazaqtyń jany sezilmeıdi. Zaman talaby joǵary órlegen saıyn ulttyq mádenıet te tasyǵan ózendeı kemerine syımaı, shalqyp-tasyp ilgeri damýy tıis emes pe?

Rýhanı asyl murany urpaqtan-urpaqqa kóz qarashyǵyndaı saqtap jetkizgen babalar jan dúnıesi taýdaı eńselenip, aınadaı jarqyrady; osynaý ulan-baıtaq dalanyń topyraǵynda dúnıege kelgeni úshin, osynaý en baılyqpen et-júregi etene jaqyn bolyp jaratylǵany úshin. Nege endi biz sol qolda bar altynnyń qadirin baǵalaı almaı otyrmyz? Bul ǵasyrlarǵa sozylǵan rýhanı bodandyq pen kiriptarlyqtan áli de birjola aryla qoı­maǵandyǵymyzdyń belgisi me, álde ult retinde uıysa almaı otyrmyz ba? Budan artyq soraqylyq bolar ma?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Uǵyna bilgenge – ult taǵdyry

Saıasat • Búgin, 06:57

Kóńilge medet bolǵan maqala

Rýhanııat • Búgin, 06:56

54 adam jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 06:39

Qıyndyqpen birge jeńildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:32

«Birlik joq jerde – tirlik joq»

Qoǵam • Búgin, 06:26

El bolyp eńseremiz

Saıasat • Búgin, 06:20

Jańa aýrýhana 12 kúnde salynady

Elorda • Búgin, 06:17

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 06:14

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:33

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar