Ádebıet • 01 Qazan, 2019

Jazý ústelin saǵynatyn jazýshy

53 retkórsetildi

KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin 1981 jyly bitirdik. Qarashańyraqtyń ataǵy jer jaryp, dáýirlep turǵan sha­­ǵynda basqasyn bylaı qoıǵanda, álem­dik deńgeıdegi ǵalym О́mirbek Jol­dasbekov rektor, Temirbek Qojakeev de­­kanymyz. «Dekandardyń dekany, pahany» Qojakeevtiń temirdeı tártibiniń arqasynda adam bolǵanymyzdy ashyq aıtýymyz kerek. Bul endi Qojakeevtiń «bizge jýrnalıst kerek, aqyn-jazýshy bolamyn degender fılfakqa barsyn», asa zııaly, zıpa kisi Amandosovtyń «qyzdardan jýrnalıst shyqpaıdy» degen sóziniń de aspandap turǵan tusy. Ustaz aıtsa biz sekildi bozókpeler birdeńe túsinsin dep aıtqan shyǵar, bálkim, qaı­raýy bolar, bizdiń kýrstan aqyn da, jazýshy da, jýrnalıst ta shyqty. El­ge tanylǵandary da barshylyq. Eń bas­tysy, eki professordyń da qaý­pin seıiltip, senimin aqtady. Ásirese qyz­dar pysyq edi. Qaldygúl, Saltanat, Baqytkúlder stýdent kezinde birinen soń biri móldiretip áńgime, óleńder jazyp júrdi. Saltanat alǵashqy kýrsta-aq «Jalyn», «Lenınshil jas» sekildi respýblıkalyq basylymdardan jıi kó­rine bastady. Nesibeli keıingi jyldary áńgimeniń sheberi ekenin baıqatty.

Al jigitter she?! Olardyń ishinde de júırigi az emes edi. Sol tusta Samat As­­qarovtyń, Ǵabdýlǵazız Esenbaevtyń aqyn­dyǵy biraz ortany moıyndatyp tastaǵan bolatyn. Qaıyrjan Jumashev fantastıkaǵa bet bursa, marqum Juma­baı Ábilevtiń synshylyǵy, talantty adamdarǵa qamqor bolyp júretini de bir bólek áńgime. Deı turǵanmen de erte tanylyp, ortamyzdan oza shapqany sóz joq Sábıt Dúısenbıev boldy. Ol ár nárseniń basyn bir shalmaı, habar-oshar, maqala jazýǵa ýaqytyn óltirmeı ádebıetke áń­gimelerimen kelip kirdi. Ol tusta KazGÝ-diń jýrnalısteri tu­­ratyn 5-shi jataqhana kúndiz-tún us­tahanadaı kórigi basylmaı dúrildep tu­ratyn. Tanymal aqyn-jazýshylaryńyz jataǵymyzdyń qutty qonaǵy bolatyn. Kezdesýler dúrkin-dúrkin ótip jatatyn. Sultanǵalı Sadyrbaev basqaratyn M.Seralın atyndaǵy ádebı birlestiktiń sala-qulash qabyrǵa gazeti shyǵatyn. Sol qabyrǵa gazetiniń turaqty avtorlary – Nurǵalı Oraz, Isataı Balmaǵanbetov, osy Sábıt Dúısenbıev tárizdi talantty ji­gitter edi. Menińshe, olar úshin osy qa­byr­ǵa gazeti ádebı kosmodrom boldy. Qabyrǵa gazetinen bastalǵan soqpaq sát­ti jalǵasty.

Sábıttiń ekinshi kýrsta «Jalyn» almanaǵyna «Aptap» degen áńgimesi jarııalanyp, kóp uzamaı aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, «Tátti alma» atty áń­gimeler jınaǵy jaryq kórip, oqyrman súıispenshiligine bólenip, dýaly aýyzǵa ilindi. Qarapaıym oqyrmandy bylaı qoıǵanda, balalar ádebıetiniń atasy Muzafar Álimbaevtyń «Lenınshil jas­qa» «Tátti almanyń tátti áseri» at­ty maqalasy shyqty. Talantty adam kór­se balasha qýanatyn abyzymyz shyn qýa­nyshyn jasyra almaı bylaı dep jazdy:

«Meniń qolyma «Tátti alma» degen kitap tústi. Kitapqa áńgimeler men bir povest engen. Jas jigittiń tyrnaqaldysy bola tura, qolyna jarty ǵasyrdaı qa­lam ustaǵan kári dóńge – meni álgi povest óziniń názik syrshyldyǵymen, ǵıb­rattylyǵymen, qarapaıym balanyń súı­kimdiligimen baýrady.

Povestiń aty da ózine laıyqty, bas keıipkerdiń kóńil kúıine sáıkes – «Sýyq jańbyr». Jan-júrekti de muzdatqan jańbyr. Shynshyl shyǵarma shap-shaǵyn, shyp-shymyr. Oqıǵa tartymdy, sıýjet syr­shyl, túzilim – kompozısııa berik. Bosteki, bas artyq detaldar joqtyń qasy.

«Sýyq jańbyr» povesi – kórkem qýyrshaqtyń kóılegindeı kóp-kórim!»

Onyń qalamgerlik qabiletin shynaıy moıyndaý osylaı jalǵasa berdi. Tipti aramyzda alǵash Máskeý kórgen de osy Sábıt edi. Ol jyldary Máskeýde bes jylda bir ret jas jazýshylardyń búkilodaqtyq keńesi ótip turatyn. Oǵan árkim bara bermeıtini túsinikti. 1989 jyly bizdiń Sábıt sol keńeske qatysty. KSRO memlekettik syılyǵynyń laýrea­ty, ataqty Anatolıı Aleksınniń seksııa­synda bolyp, shyǵarmalary joǵary baǵalandy. Keıinnen osy bir odaqtaǵy balalar ádebıetiniń dańqty ókiliniń biri de biregeıi «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» jazǵan maqalasynda «Balalar jazýshysy bolyp týǵandardyń qatarynda men qazaqstandyq Sábıt Dúısenbıevti de atar edim» dep jazýy mereıimizdi ósirdi. Osydan bastap ol shyǵarmashylyq keńistigine, ádebıet álemine eshkimge uqsaı bermeıtin bolmysymen batyl kirip bara jatty.

Balalar ádebıeti – qıyn ádebıet. Balalar ótirik jazǵanyńdy, sóılegenińdi de birden bilip qoıady. Orys ádebıetiniń kór­nekti ókili Vasılıı Shýk­shınniń «Eń baıqampaz halyq – balalar, sodan keıin sýretshiler» deýi de tegin emes qoı. Ádette úlkenderge ar­nalǵan ádebıette jazýshy qalamdy er­kin sermep, oı men sezimdi sýretteýde kóp tásilder qoldanyp jatady. Talǵam degen nárse onyń bárin qabyl­daı bermegenimen de jazý jaǵy asa qıyn­dyq týdyra bermeıtini ras. Al balalarǵa arnap jazýda mundaı kósilýge bara berý múmkin emes. Menińshe, bul salanyń qalamgeri eń aldymen jazýshy retinde emes, adam retinde de talantty bolýy kerek. Biz bilgende Sábıt ótirik aıtý, adam aldaý degennen ada adamzat. Demek, onyń eń bas­ty jetistigi shynaıy ómirdi sýretteýi, ótirik aıtpaýy. Iаǵnı onyń ózi de áý basta ádepti, tártipti ba­la bolǵany anyq. Kúni búginge deıin toı­ǵan qozydaı bolyp júretin Sábıtti áde­bıettegi bir ádepti baladaı boldy dep biletinimiz de sodan. Onyń kishkentaı bolǵanymen júregi úlken keıipkerleri de únemi qamqor, jamandyq oılamaıtyn, aramdyqtan alys bolyp keletini osy oıymyzdy odan ári rastaı túsedi. Keıde bir jaǵdaıǵa onyń toqtamaı kúletini bar. Ádette, sonsha kúletindeı nárse emes qoı dep qalasyń. Sóıtsek ol sonyń ózine sýretkerdiń kózimen qaraıdy eken ǵoı. Artynan oılap qarasaq, shynynda da kúletin-aq nárse eken ǵoı dep oı­laısyń. Mine, onyń shyǵarmalaryna da osyndaı shynaıy kúlki, shynaıy oılaý tán. О́mirdiń ózindeı bolyp esińnen shyqpaıtyny da sodan. Qysqasy balalar ádebıeti úshin týǵan qalamgerdiń júregi sábıdeı taza, kishipeıil, meıirban, adam­darǵa jany ashyp turatyn bolýy kerek dep bilemiz. Bizdiń Sábıt búginde al­­pystyń asýyna at shaldyrsa da sol qa­sıe­timen qalǵanyn atap aıtýymyz kerek.

Az jazsa da saz jazatyn Sábıttiń «Tátti alma», «Qaqpashy», «Sladkoe ıablo­ko», «Men ǵashyq emespin» atty ki­taptaryn ádebıetimizdiń úlken ta­by­sy dep aıtýǵa bolady. Más­­keýdiń «Hýdojestvennaıa lıtera­­týra» baspasynan jaryq kórgen «Neza­vı­sımyı Kazahstan: antologııa sovremennoı lıteratýry» atty úsh tomdyq­qa, Túrkııada jaryq kórgen «Xúzún Kýshaǵy» («Syrlas býyn») atty qazaq jazýshylarynyń tańdaý­ly áńgimeler jınaǵyna shyǵar­malary engen. Jekelegen áńgimeleri túrik, orys, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr til­derine aýdarylǵan. «Arýna» baspasynan jaryq kórgen H.Andersenniń «Eń ádemi er­tegiler» jınaǵyn, orys, uıǵyr, armıan, túrikmen jazýshylarynyń áńgi­melerin qazaq tilinde sóıletti.

«Kúshikterdi qutqarý qupııasy» áńgi­mesi men «Almatynyń aporty» ertegisi biri dástúrli «Daraboz» báı­gesiniń, ekin­shisi Qazaqmystyń «Balaýsa» báı­gesiniń úshinshi júldelerin jeńip aldy.  Osyndaı shymyr týyndylary Qazaq ádebıeti hrestomatologııalyq oqý­ly­ǵyna engen.

Sirá, biz bilgende qalamger qyryq jasqa deıin qalyptasyp, tópep tas­tap, ózin ábden moıyndatyp bolady da, sodan soń asyqpaı jazatyn bolýy kerek. Bolmasa et piskenge deıin, tipti shaı qaınaǵanǵa deıin bir áńgime jazyp tastaıyn degenderdi de kórgenbiz ǵoı. Sábıt áý bastan ondaılardyń qatarynan emes edi. Adam balasy túsinbeıtin ja­zýyn san márte kúzep, túzep, oqyrmandy oılap, aıap baryp usynatyn. Bul da bolsa ónerge degen qurmet, onyń kıesin moıyndaǵandyq. «Tátti almadan» tátti bastalǵan shyǵarmashylyǵynyń dámin ketirip almaý jolyndaǵy tabandy kúres osylaısha araǵa jyldar salyp jalǵasyp otyrdy.

Árıne ádebıetti úlkender, balalar ádebıeti dep shartty túrde bólýge bolatyn shyǵar. Alaıda, shynaıy óner jasaý úshin munyń qaısysy da ońaı jarylatyn jańǵaq emes desek, áýeldegi oıymyzǵa záredeı de qarsylyq bildirgenimiz emes. Balýanǵa oń men soly birdeı degendeı, ol úlken prozada da óz qoltańbasyn aıqyn ańǵartty. Ádebı keńistigi keńip sala berdi. Taǵy bir oı josyǵyn ańdatý úshin ádebıetimizdiń taǵy bir bólekshe tulǵasy, oqyrman esinde máńgilik mahabbat jyrshysy bolyp qalǵan Ázilhan Nurshaıyqovtyń myna bir pikirine qulaq salyp alaıyq. Ázaǵań óz oıyn ádettegi óziniń súıikti janrynyń biri hat tilimen bildiripti.

– Qurmetti redaksııa! Sizdiń gazetten Sábıt Dúısenbıevtiń «Mahabbat mınıa­tıýralary» degen móltek áńgimelerin oqydym. Qatty qýandym.

Qýanatynym: «Osy kúngi jastar mahabbaty qandaı eken! Bizdikindeı me eken, biz úlgi alǵan baıaǵy ǵashyqtardikindeı me eken? Álde, qazirgi kınolardaǵydaı turaqsyz, turlaýsyz ba eken?» dep oılaý­shy edim.

Joq, asyl mahabbat eshqashan ózger­meıdi eken! Máńgi-baqı sol sýymaıtyn ys­tyq, aıtylmaıtyn adal qalpynda qa­lady eken! Onyń bir mysaly – osy áń­gime. Mundaǵy alǵashqy tanystyq ta, kóshedegi kezdesýler kezindegi kúızelis te, jigit pen qyzdyń qosylardaǵy qyzǵanysh, qýa­nyshy da, jolaýshy ketken jarǵa degen saǵynysh ta, asyl jardan aıyrylyp qal­ǵandaǵy muń da – bári ras. Júrek syzdatady.

Biz bastan keship, bizden buryn­ǵylardan mura bop qalǵan asyl mahabbat alystap ketpegen eken. Mahabbat máńgi ómir súredi eken. Móldir mahab­batty laılap, «mahabbat joq» dep júr­genderdiń órisi uzaqqa barmaıdy eken. Avtordyń óz áńgimesinde osyny jetkize bilgenine rıza boldym. Qazirgi jastardyń qulaqtaryna quıatyn mahabbat sabaǵy osy dep uqtym. «Sulýshash» pen «Móldir mahabbatty» jazǵan ataqty Sábıt Muqanov atasymen attas kishi Sábıtke alǵys aıtamyn.

О́z betinde osyndaı áńgime jarııa­laǵan «Jas Alash» gazetine rızalyq bil­diremin.

Zor qurmetpen – qart avtorlaryń Ázilhan Nurshaıyqov. («Jas Alash»,
№ 51. 29 sáýir, 2003 jyl)

Ázaǵań ony Sábıt Muqanov atasymen attas dep beker ataǵan joq. Shynynda da onyń atyn osy atasyndaı jazýshy bolsyn dep yrymdap qoıǵan. Keńes Odaǵy kezinde eń kóp oqylǵan jazýshynyń atyn Sábıt aqtady.

Endi osy áńgimeniń ári qaraıǵy taǵ­dyry tipten qyzyq. Astanadaǵy Jastar teatrynyń bas rejısseri, Qaz­aq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nur­qanat Jaqypbaevtyń bul áńgimeni alǵash ret Almatydan Máskeýge ketip bara jatyp stýdentterine poıyzda oqytqany bir uzaq hıkaıa. Qysqasy, bul týyndyny bir vagon stýdent jatpaı-turmaı, talasa tarmasa oqyp, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń oqý sahnasyna qoıady. Keıinnen 2007 jyly Astanada Jastar teatry ashylǵan soń sonda qoıy­lyp, kúni búginge deıin anshlagpen ótip keledi.

* * *

Bárimiz de biletin bir shyndyq bar. Kez kelgen jazýshynyń shyǵarmasynan aldymen óziniń minezi, bolmysy kó­rinedi. Almanyń aǵashynan alysqa túspeıtini tárizdi, jazýshy da ózinen alystaı qoımaıdy. Balań ózińe qalaı uqsasa, shyǵarmań da solaı. Sábıttiń týyndylarynyń boıyna altyn jeli bolyp tartylǵan kisilik pen kishilik, parasat pen paıym qońyr áýen, jyly jel, syrly sóz arqyly júrekke jumsaq tıip óriledi. Ol aǵystarǵa qarsy júz­beıdi. О́mirdiń ózin jazady. Onyń shy­ǵarmalaryn oqyǵan sotqar balanyń ózi áp-sátte jýasyp qalatyn tárizdi bolyp kórinedi de turady. О́ıtkeni ol sondaı keıipkeriniń ózine jany ashyp otyryp jazyp, odan oılamaǵan jerden jaǵymdy keıipker de jasap jiberedi. Bul endi sheberliktiń áńgimesi, ol týraly aıtsaq, uzap ketemiz, bir maqalanyń júgi emes.

Búginde bireýler batystyń bolmysymen, onyń ishinde ádebıetimen shekten tys aýyryp, ata-babasy atyn estimegen Kamıý, Kafka sekildi jazýshylardy oqyǵanyn aıtyp jatady. Durys qoı. Deı turǵanmen de dala degen uǵymy, aınala­ıyn degen sózi joqqa tán ádebıetti oqyp, óz baǵytynan adasyp, ózin joǵaltyp jatatyndar da bar. «Qazdar qaıtqanda», «Sýyq jańbyr», «Men ǵashyq emespin» atty klassıkalyq deńgeıdegi týyndylar jazǵan Sábıt solardy oqydy ma, oqymady ma bilmeımin, biraq 4-klasta S.Muqanovtyń «Móldir mahabbatyn» oqyǵanyn, 6-klasta M.Áýezovtiń «Abaı jolyn» mektepte birinshi bolyp oqyp taýysqanyn bilemiz. Sol kezden bastalǵan ińkár izdenisterdiń irgeli izdenisterge ulasqanyn jáne bilemiz. Izdenis degende jylda bir kitap shyǵarý, aı saıyn bir áńgime jazý onyń qaperine de kirip-shyqpaıdy. Ol uzaq ýaqyt oı ormanyn aralap júredi, taqyrybyn ábden pysyqtaıdy, pisiredi. Sodan keıin bir kúni burq etkizedi. Osy aralyqta ol bir keremet sátti, sol sáttiń tezirek týǵanyn ańsap júredi. Jazý ústelin saǵynady. Mundaı kól-kósir saǵynyshty serik etken sýretkerdiń jurt tushynyp oqıtyn shyǵarma jazatynyna esh shúbá da qalmaıdy. Demek, oǵan saǵynyp jazý tán ekenin kóziqaraqty oqyrmany da áldeqashan moıyndaǵanyna biz de bek senimdimiz.

 

Qalı SÁRSENBAI

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar