Rýhanııat • 02 Qazan, 2019

Qazynaly qaıratker

33 retkórsetildi

Toqsannyń tórine shyqqan abyz aǵamyz Serǵazy Qalıuly búginge deıin ǵylymı eń­bek­ten qol úzgen emes, bilgen-túı­genin qaǵaz betine órnekteı túıýde. О́miri úlgi aǵanyń áli de bol­sa aıtary mol...

Professor S.Qalıevtiń ómi­rin úsh kezeńge bólip qaraýǵa bo­lady, birinshi – ósip, bilim alyp, eńbekke aralasý, ekinshi – us­­tazdyq-qaıratkerlik, úshinshi – úlken ǵylymmen shuǵyldaný ke­zeńderi.              

1929 jyly burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdany Qaraýyl aýy­lynda dúnıege kelgen Ser­ǵazy Qalıuly Abaı orta mek­tebinde, 1945-1949 jyldary Semeı peda­gogıkalyq ıns­tı­týtynyń til já­ne ádebıet fa­kýl­tetinde oqyp, eńbek jolyn burynǵy Aıa­­góz aýdany, Ser­gıopol orta mek­­tebinde muǵalim bolyp bas­tady. 1950-1951 jyldary Aıagóz aýdan­dyq oqý bóliminde mektep ınspektory, 1952-1954 jyldary Aıagóz aýdandyq komsomol komıtetiniń I hatshysy, 1954-1957 jyldary Aıagóz aýdandyq atqarý ko­mı­teti tóraǵasynyń oqý-aǵar­tý, má­denıet, saýda jáne den­saý­lyq saqtaý salasy boıyn­sha oryn­­basary qyzmetterin at­qa­ra­dy.

1958 jyly Aıagóz stansa­syn­­daǵy 1900 oqýshysy, 200 ba­la­lyq qoǵamdyq ınternaty, 90 mu­­ǵalimi bar Túrksib temir joly boıyn­daǵy iri mektepterdiń biri № 8 (keıin № 244) orta mek­tebine dı­rek­torlyq qyzmetke taǵa­ıyn­dal­dy.

Aınalasy 3-4 jyl ishinde mektep Qazaq temir joly bo­ıyn­­daǵy aldyńǵy qatarly mek­tepterdiń qataryna qosyldy. Mek­tepte aǵash, slesar, tokar, tigin sheber­hanalary, 150 sharshy metrlik jylyjaı, sport zaldary salyndy, ınternat balalary jyl boıy kókónispen qam­tamasyz etilip otyrdy.

Mektep ujymy Búkilodaqtyq sosıalıstik jarys nátıjesi boıynsha 3-oryn alyp, KSRO Qatynas joldar mınıstr­ligi men KSRO Kásipodaq komıteti­niń dıplomdarymen, qomaqty qar­jymen marapattaldy. Osy eńbekteri úshin S.Qalıev «Eńbek­tegi erligi úshin» medalimen, «KSRO Oqý isiniń ozaty» bel­gisi­men marapattaldy.

1968-1971 jyldary Qazaq temir jol oqý bóliminde mektep ıns­pek­tory, 1972-1981 jyldary mekteptiń bastyǵy qyzmetterin atqarady. Bul bó­limge 450 mektep, 200 ba­­la­baq­sha, 4 tehnıkým, 5 teh­shkola, 3 mektepten tys me­­­kemeler (jas natýralıster mek­tebi, jas tehnıkter mektebi, sport mek­tepteri) qaraıtyn edi. Osy mekemeler elimizdiń 19 oblysy men Qyrǵyzstan Res­pýb­lıkasy ter­rıtorııasynda, son­daı-aq Re­­seıdiń Orynbor oblysynda, jalpy 14 000 shaqyrym qa­shyq­­tyqta ornalasqan byty­rań­qy mekemeler bolatyn. Oqý bóliminde nebári 36 adam qyz­met atqarǵanymen, olar qa­ra­maǵyndaǵy 800 mekeme­niń ju­­­­mysyna kúndelikti opera­tıv­­­tik basqarý jasap, kezdesken qıyn­­­shylyqtardy ózderi sheship otyr­dy. Az ýaqyt ishinde 800 oqý kabınetin jabdyqtap iske qosty.

Temirjol mektepterin júzde­gen oqýshylar altyn, kúmis medaldarmen bitirip, Máskeý, Le­­nın­grad, Kıev, Harkov, Al­ma­ty jáne basqa da qalalardaǵy jo­ǵary oqý oryndaryna túsip, jaq­sy bilim aldy.

S.Qalıev ǵylymı eńbekke erte den qoıǵan jan. Ol 1970 jyly «Ǵ.Músirepov tvorchestvosyn orta mektepterde oqytýdyń jol­dary» degen taqyrypta Frýn­ze qalasyndaǵy Qyrǵyz mem­­­lekettik ýnıversıtetinde dıs­­sertasııa qorǵap, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyn alǵan bola­tyn. 1981 jyly Qazaq KSR Oqý mınıstrligi janyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtyna aýysyp, aǵa ǵylymı qyz­metker, pedagogıka tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, Ins­tıtýt dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary qyzmetterin abyroımen atqardy. Bul kezeń Serǵazy Qalıulynyń ǵalym retinde kemeldengen shaǵy boldy.

Ol 1996 jyly uzaq jyl­dyq pe­dagogıkalyq baı táji­rı­be­si negizinde «Qazaq etnope­da­go­gıkasynyń ǵylymı-ádiste­me­lik negizderi» degen taqyrypta dok­torlyq dıssertasııa qorǵap, 1997 jyly professor ataǵyn aldy. 2003 jyly Pedagogıka ǵylym­dary akademııasynyń Qur­­metti akademıgi bolyp saılandy.

Serǵazy Qalıev elimiz ege­mendik alǵan kezde otan­dyq bilim berý júıesin qalyp­tastyrýǵa, jańa bilim berý maz­munyn ja­saýǵa kóp úles qosty. Onyń ti­ke­leı aralasýymen mektepterde oqytylatyn pánderdiń jańa baǵ­darlamalary, 6 jastaǵy balalardy mektepke daıarlaý úshin qa­jetti oqý quraldar kesheni ja­sal­dy.

Men Y.Altynsarın atyn­daǵy Qazaq ulttyq bilim akade­mııa­synyń prezıdenti bolyp júrgen kezimde professor S.Qa­lıev kelip, «qazaq halqy er­te ǵasyrlardan beri bala tár­bıe­­sine erekshe mán bergen ha­lyq, osy máseleni tereńirek ǵy­lymı negizde zerttegen durys bolar edi» dedi. Men Sekeńe oıyn ma­quldaıtynymdy, biraq bul óte kúrdeli ári jaýapty jumys ekenin eskertip, asyqpaı oılaný kerektigin aıttym. Aqyldasa júrip 30 ǵasyr shamasyndaǵy ýa­­qyt­ty qamtıtyn eńbek da­ıyndaǵan durys bolar degen she­shimge keldik. Men Sekeńe aldymen osy eńbektiń sóztizbesin jazý jóninde usynys bildirdim. Bul ıdeıany Akademııanyń prezıdıým músheleri de maquldady. Birneshe ret jolyǵyp sóztizbeni talqyladyq, onyń sońǵy nus­qasyn jasaýǵa elimizdiń tanymal ǵalymdaryn tarttyq.

Biraz jumys jasalǵannan keıin men sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Sh.Berkim­bae­va­ǵa osy jumys týraly jan-jaq­ty maǵlumat berip qoldaýyn ótindim. Shámshá Kópbaıqyzy bul ıdeıany qoldaıtynyn aıtyp, qarajat máselesin ózim­niń qarastyrýymdy ótindi. So­­­dan Akademııanyń bıýdjetten tys qarajaty esebinen Qa­­­zaq táliminiń 30 ǵasyrlyq an­­to­lo­gııasyn daıyndaýmen shu­ǵyl­danatyn zerthana ash­tyq. Pro­fessor S.Qalıev osy ju­myspen tolyq shuǵyldanýǵa múm­kindik aldy.

Professor S.Qalıevtiń úlken eńbeginiń arqasynda 2000-2013 jyldary 30 ǵasyrlyq «Qazaq táliminiń tarıhy» atty 12 tom­dyq antologııa daıyndalyp, ja­ryq kórdi.

Ol akademııanyń kóptegen ir­ge­li jumystaryna atsa­lys­ty. Onyń 60 jyldyq mereıtoıyna arnap kitap shyǵa­rýǵa, Y.Altynsarınniń týǵanyna 150 jyl, 160 jyl, akademık, professorlar T.Tájibaev, Q.Ju­ba­nov, Á.Sembaev, Á.Marǵulan, M.Áýezov, Á.Sydyqovtardyń 80, 90, 100 jyldyq mereıtoılaryna arnap konferensııalar ótkizý jáne konferensııa materıaldary boıynsha ǵylymı jınaqtar shyǵarý jumystaryna aralasyp, qyrýar ister tyndyrdy.

Etnopedagogıkanyń ózekti máse­le­leri boıynsha 1991-2011 jyldary Shymkent, Qyzyl­orda, Jetisaı, Torǵaı, Atyraý, Aqtóbe, Semeı, Jezqazǵan, Jam­­­byl qala­larynda aımaq­tyq, oblystyq konferensııalar ót­kizip, baıandamalar jasady. Osy problemaǵa qatysty Más­keý, Baký, Tashkent, Bishkek, Ýlan-Bator qalalarynda ótken ǵy­lymı-praktıkalyq konferen­sııa­larǵa qatysty.

Professor S.Qalıev 2005 jyly Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine qyzmetke ornalasyp, búginge deıin úlken ǵalym retinde bola­shaq ustazdarǵa óziniń baı tálimin be­rip keledi.

Serǵazy Qalıulynyń ǵylymı jetek­shiligimen 2 doktorlyq, 24 kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaldy. Olardyń ishinde Q.Qab­dyrazaquly, Á.Ashaıuly, B.Ábdıev syndy Mońǵolııa, Qyr­ǵyzstan memleketteriniń azamattary da bar.

Professor S.Qalıev sońǵy 30 jylda úlkendi-kishili 82 irgeli eńbek jazdy. Sonyń ishinde pro­fessor Q.Jaryqbaevpen bir­­ge jazǵan «Qazaq tálim-tár­bıe­si» mognografııasyn, 1 Ros­tov ýnıversıtetiniń professory Kýkýshkınmen birge jazǵan «Etno­pedagogıka» oqýlyǵyn erek­­she aıtýǵa bolady.

Professor S.Qalıev 2015-2019 jyldary respýblıkalyq BAQ-da XIX-XX ǵasyrlarda ómir súrgen Aqan seri, Sara, Sultanmahmut, Abaı, Shákárim, Árip, Kókbaı, T.Júrgenov, Q.Jubanov, M.Juma­baev, J.Aımaýytov, N.Qul­janova, B.Adambaev, M.Álimbaev jáne t.b. aqyn-jazý­shylardyń tvor­chestvo­­­­­­lyq erek­shelikterin zert­teý­ge arnal­ǵan maqal­alar jazdy.

Ǵyly­mı eńbegi joǵary baǵa­­lanyp, medaldarmen, Joǵary Keńes Qur­met gramotalarymen ma­rapattaldy.

Týǵan elimizdiń mádenıeti men áde­bıetin zertteýde abzal aǵanyń áli de bereri mol taýsylmas qazy­na ekenin aıtqymyz keledi.

 

Askarbek QUSAIYNOV,

 Pedagogıkalyq ǵylymdar
akademııasy­nyń prezıdenti, akademık

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar