Qazaqstan • 14 Qazan, 2019

Katonqaraǵaıdy qalaı saqtap qalamyz?

63 retkórsetildi

Túbi bir túrkiniń túńlik túrip, tútin tútetken túp mekeni, Alashtyń atajurty tór Altaı desek, osy uly taýdyń baýraıyndaǵy saqtarǵa saıaly orda bolǵan, tumsa tabıǵaty, Boshaı, Oralhan, Qalıhan, Dıdahmetteı tulǵalary, jotasynda jortqan buǵy-maraly bar Katonqaraǵaı aýdanyn bir kórýdi armandaıtyndar elimizde de, shet memlekette de az emes.

Alaıda talaıdyń armanyna aınalǵan shekara shebindegi, eldiń sheti, jeldiń ótindegi Katonqaraǵaıda sońǵy jyldar muǵdarynda halyq sany azaıyp bara jatqany ashy da bolsa, shyndyq. «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» demekshi, Altaıdan jurttyń aýa kóshýine sebep kóp. Sebeptiń bárin jipke tizsek, alysqa ketermiz. Kósher jurt kóshti, keter halyq ketti. Qazirgi eń úlken, tú­ıin­di másele – elde qalǵan aǵaı­yndy saqtap qalý bolsa kerek. Jaqynda osy maqsatta buryn­ǵy aýdan ortalyǵy – Katon­qa­raǵaı aýy­lynda «Ka­tonqaraǵaı aýdanynyń bola­­sha­ǵyna sanaly kózqaras» atty ınves­tı­sııalyq forým ótip, osy aýdan topy­raǵynan túlep ushyp, búginde qanaty qa­taıǵan iri kásipkerler týǵan meken­derin túletý, el eńsesin kóterý jaıyn aqyldasty.

Aýylda 15 jylda adam qalmaýy múmkin

Katonqaraǵaıdyń is basynda, bıznes sa­lasynda júrgen azamattary fo­rýmǵa qur kelmepti, jergilikti jurt­ty ser­piltýge septigi tıer naqty usynystaryn, júıeli josparlaryn ala ke­lipti. Oıǵa alǵan jospar-joba­laryn tezdetip qolǵa alý úshin úsh-tórt aı buryn Serik Tolyq­paev, Qaırat Ahmetov, Ǵanı Shaımerdenov bastaǵan mesenattar «Katonqaraǵaı aýda­nynyń turaqty damýy» atty qoǵamdyq qor qurǵan eken. «Teatr kıim ilgishten bas­talady» demekshi, qor alǵashqy qanat­qaqty jumystaryn aýdan or­talyǵy – Úlken Naryn men Ka­tonqaraǵaı aýyldaryn san jyl qordalanǵan qoqystan tazar­týdan bastap, 10 mıllıon teń­gege eki eldi mekendegi qoqys alań­daryn ret­ke keltirip, arnaıy qorshaý ornatty. Eń mańyz­dysy, qor Katonqaraǵaı aýda­nyn damytýdyń 10 jyldyq jos­paryn ázirledi. Jospardy ázir­leý úshin aýdan­nyń búgingi jaǵ­daıyna barlyq sala boıyn­­sha saraptama jasady. Qor usynǵan málimet­terge súıensek, sońǵy 18 jylda aýdan hal­qy 48 paıyzǵa azaıǵan (qazirgi turǵyn­dar sany – 23 207 adam). Tek sońǵy eki jyl­da aýdannan 3 myńnan astam (2017 jyly – 975, 2018 jyly – 2355) adam kóship ketti.

Qor qazirden bastap tıisti is-shara­lardy jedeldetip qolǵa almasa, Katonqaraǵaıdyń 2609 turǵyny bar 13 aýyly Aqsharbaq (9), Qundyzdy (23), Qarajal (51), Bekalqa (36), Alybaı (52), Sogornoe (75), Novo­polıakovka (358), Prımorskoe (118), Solonovka (760), Besúı (83), Bal­ǵyn (287), Moıyldy (55), Jańa-Haı­rýzovka (702) 5, 6259 turǵyny bar 15 aýyly Aqsý (649), Sennoe (209), Aq­qaınar (755), Topqaıyń (517), Berel (457), Jazoba (154), О́rnek (127), Jambyl (348), Barlyq (368), Jul­dyz (218), Belqaraǵaı (501), Kishi Naryn (637), Soldatova (900), Úsh­bulaq (157), Kókbastaý (262) 10, al 14 339 turǵyny bar 20 aýyly Úl­ken Naryn (4552), Katonqaraǵaı (3262), О́rel (1125), Qaıyńdy (200), Al­tynbel (1102), Shyńǵystaı (608), Kókterek (302), Korobıha (383), Arshaty (375), Qyzyljuldyz (242), Úshtóbe (175), Jańa-Úlgi (348), Svınchatka (77), Egindi (169), Aqmaral (144), Eńbek (355), Maıemer (600), Qabyrǵa (217), Shubaraǵash (51), Rahman qaınary (52) 10-15 jyl­dan astam ýaqyttan keıin jabylýy múmkin degen boljamdaryn alǵa tartty. Árıne aýyl desek áýeli mek­tep eske túsedi. Qor aldaǵy 2-4 jyl kóleminde Aqmaral, Juldyz, Jaz­oba, Úshtóbe, Balǵyn, Qaıyńdy, Qa­byrǵa, Qyzyljuldyz, Kókterek, Eńbek aýyldaryndaǵy 323 oqýshysy, 220 muǵalimi bar 12 mektep, 5-6 jyl kóleminde Sennoe, Barlyq, Jańa-Úlgi, Arshaty, Soldatova, Jambyl, Novopolıakovka, Topqaıyń, Maıemer, Berel, Belqaraǵaı, Kishi-Naryn aýyldaryndaǵy 956 oqýshysy, 250 muǵalimi bar 13 mektep, al 7-15 jyl kóleminde Aqsý, Solonovka, Shyń­ǵystaı, Jańa-Haırýzovka, Katon­qaraǵaı, О́rel, Úlken Naryn aýyldaryndaǵy 2352 oqýshysy, 300 muǵalimi bar 12 mektep jabylý qaýpi bar dep eskertti. Árıne aýyldar men mektepterdiń jabylýynan betin aýlaq qylsyn deımiz. Degenmen «saqtyqta qorlyq joq».

 Týrızm klasterine 500 mıllıon teńge bólinedi

Endi osy aýyldar men mektepter­diń jabylmaı, jandana túsýi úshin aýdan azamattary nendeı isterdi qolǵa alýy kerek? Qordyń jospary qandaı? Investısııalyq forýmdy ashqan Ka­tonqaraǵaı aýdanynyń ákimi Renat Qurmambaev aýdannyń týrıstik áleýeti zor bolǵanymen ke­lý­shilerge kedergi keltiretin jaıt­­­tardyń bar ekendigin aıt­ty. «Aýdanymyz shalǵaıda or­na­lasqan, birde bir óndiris orny joq, turǵyndar negizinen aýyl sha­rýa­shylyǵymen kúnderin kórip otyr. Týrızm – tek jaz maýsymynda ǵana. Sondyqtan aýdanda qysqy týrızmdi damytsaq deımiz. Aýdanǵa keletin týrıster tamaqtaný jaǵynan qınalady. О́skemen men Altaı aýdanynyń arasynda dámhana kóp. Al Úlken Naryn men Berel arasynda jalǵyz ǵana dámhana bar. Osy rette biz bıznes ókilderimen birlese jumys isteýge, usynystardy qabyldaýǵa daıynbyz. Halyq kóship jatqanymen aýdanǵa elimizdiń ózge óńirlerinen kóship kelip jatqan turǵyndar da bar. Eń mańyzdysy, biz «balyq berme, qarmaq ber» qaǵıdasyn ustanyp jergilikti halyqty tabys tabýǵa úıretýimiz kerek», dedi ol.

Forýmda sóz alǵan «Katonqara­ǵaı aýdanynyń turaqty damýy» qoǵam­dyq qorynyń úsh quryltaı­shysynyń biri, «Aitas KZ» AQ bas dırektory Serik Tolyqpaev aýdandaǵy halyqtyń kóshin toqta­typ, eldiń eńsesin kóterý úshin Ka­ton­qaraǵaıda týrıstik, agrarlyq jáne bilim klasterin birdeı damytý kerektigin atap ótip, qor aldaǵy 10 jyl kóleminde aýdandaǵy eń úlken úsh eldi mekendi – Úlken Naryn, Katonqaraǵaı men О́reldi ómir sapasy álemdik deńgeıge sáı­kes keletin aýyldar qataryna qo­sýdy josparlap otyrǵandaryn jet­kizdi. Qor aldaǵy 10 jylda osy úsh aýylda shaǵyn áýejaı, fın úlgi­sindegi balabaqshalar, aǵyl­shyn tilin tereńdetip oqytatyn je­kemenshik mektepter, táýlik boıy jumys isteıtin dárihanalar men dámhanalar, jyl boıy toqtaýsyz qyzmet kórsetetin bilim berý lager­lerin, zamanaýı qurylǵy­larmen jab­dyqtalǵan emhanalardy ashyp, Arbat kóshesi, balalar alańdaryn, «Urpaqtar sabaqtyǵy» baǵdarlamasy aıasynda kottedjdi kvartal men sport keshenin salyp, bıznes ıdeıa­larǵa shaǵyn granttar berýdi jospar­laǵan eken. «Biz qordy qurmas bu­ryn aýdannyń ozyq tustary men osal tustaryn ábden saraladyq. Sarap­shy­larmen kezdestik. Qordy qurý­daǵy maqsat-muratymyz – tabys tabý, qaıyrymdylyq kómek kórse­tý emes, aýdandy kóterý, turǵyn­dar­­dyń jumys isteýine múmkindik berý. Muny osy qasıetti topyraqta týyp-ósken Katonnyń týmalary, biz qolǵa almasaq, syrttan kelip eshkim istemeıdi. Bul jerde qoǵam, bılik pen bıznes úsheýiniń sıner­gııasy, ıaǵnı birligi kerek. Bul sharýa Katonqaraǵaıdyń árbir turǵy­nynyń erik-jigerin, týǵan jerge degen súıispenshiligin qajet etedi. Joǵaryda atap ótken jobalar­dy júzege asyrý úshin úlken ınvestı­sııa, qomaqty qarajat qajet. Osy iske aýdannyń úlkendi-kishili kásipker aza­mattary úles qosady degen senim­demin» degen Serik Tolyqpaev týǵan jerinde týrıstik klasterdi órkendetý úshin óz qaltasynan aldaǵy 10 jyl kóleminde jyl saıyn 50 mıllıon teńgeden 500 mıllıon teńge qarajat bólýge ázir ekendigin jetkizip, jer­les­terin bir jelpindirip tastady. Kásip­ker bul qarajat aýdannyń týrızm salasyndaǵy barlyq máselesin shesh­pese de, osy saladaǵy birqatar túıt­kilderdi tarqatýǵa, halyqtyń ekonomıkalyq bilimin ulǵaıtýǵa, ekologııalyq saýatyn ashýǵa, kásibin endi bastaǵan azamattarǵa qol ushyn sozýǵa septesetinine senimdi.

 «Jýsan» jerlesterdi shaqyrady

Qor aýdan jurtshylyǵy naza­ry­na usynyp otyrǵan joba­nyń biri «Jýsan» dep atalady. Joba sheńberinde Úlken Naryn, Katonqaraǵaı jáne О́rel aýyldary­nyń mańynda, tabıǵat aıasynda kot­ted­jdi aýyl salý josparlanǵan. «Buryn aýdanda turyp kóship ketken jerlesterimiz arasynda týǵan jerine qaıta oralǵysy keletinderi de bar. Biraq baraıyn dese daıyn­ turǵan úıi joq. Sondyqtan biz bul jobany aýdanǵa qaıta kelýge nıetti azamat­tarǵa  arnasaq deımiz. Olar osy ýaqytqa deıin alǵan bilimin, jı­ǵan tájirıbesin elge, jas urpaq ıgi­ligine jumsap, bilgenderin úıretse, oqytsa deımiz. Biz Úlken Naryn men Katonqaraǵaı aýyldarynan kottedj­derdiń salynatyn ornyn da belgilep qoıdyq. Qalada bar jaǵdaı­dyń barlyǵy jasalady. Jeke ákim­shiligi bolady. Qorshaǵan ortamen úılesimde bolýy úshin tek tabıǵı mate­rıaldardan turǵyzylatyn bul úıler jalǵa berilýi de múmkin, qonaq­úı nómirleri de bolýy múmkin. Ol jaǵyn pysyqtap jatyrmyz. Tek osy jobaǵa ınvestor qajet», deıdi S.Tolyqpaev.

Qoǵamdyq qor eń áýeli aýdanda tý­rıstik klasterdi damytýdy jos­parlap otyr. Búginde aýdan ekonomıkasyndaǵy týrızmniń úlesi 1 paıyzdy ǵana quraıdy eken. «Katonqaraǵaı aýdanynyń turaqty damýy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Serik Júnisov­tyń aıtýynsha, qor aldaǵy 10 jyl kóleminde aýdan ekonomıkasyna týrızmnen túsetin tabysty 30 paıyz­ǵa deıin kóterýdi kózdep otyr. «Qazir­gi ýaqytta Katonqaraǵaıda bir mezgilde 555 adamdy qabyldaı alatyn 30 qonaqúı bar. Jol boıynda qyzmet kórsetetin nysandar sany – 14. Aýdanǵa keletin týrısterdiń jyl­dyq kórsetkishi 6 myń adam ar jaq-ber jaǵynda. Joǵaryda atap ótken 30 paıyzǵa jetý úshin qonaq úıler sanyn 80-ge jetkizýimiz kerek. Qonaqúıler bir mezgilde 3105 adamdy qabyldaıtyndaı bolýy qajet. Demek, aýdan jylyna 6 myń emes, 70 myń týrıstke qyzmet kórsetetin deńgeıge jetkeni abzal. Aýdannyń halyq kóship jatqan aýyldarynda etno týrızm men ekologııalyq týrızmdi damytýǵa kúsh salatyn bolamyz. Úlken ǵımarattar salmaımyz, týrısterge kıiz úı úlgisindegi nysandarda qyzmet kórsetiledi» deıdi ol.

Forýmda Qyrǵyzstan men Moń­ǵolııadan, elimizdiń Nur-Sultan, Almaty qalalarynan kelgen týrızm salasynyń bilikti mamandary Katonqaraǵaıda týrızmdi qalaı damytý, turǵyndardy qalaı oqytý kerektigi jaıyndaǵy oılaryn naqty mysaldar keltire otyryp ortaǵa salyp, tájirıbelerimen bólisti.

 Utymdy usynystar

Aısha MÁMBETALIEVA,

«Qyrǵyz týrızm OsOO» dırektory: 

– Týrızm salasynda 15 jyldan beri jumys istep kelemin. Áýelde eko týrızm sóz bolǵanda qyrǵyz aǵaıyn­daryńyz da «Sasyq týrıs­ter bizge ne kerek?» dep at-tonyn ala qashqan bolatyn. Qonaqjaılyq kósh­pendilerdiń qanynda bar dúnıe ǵoı. Eshteńeni oılap tabýdyń qajeti joq. Mysal retinde Qyrǵyzstannyń Naryn oblysynyń Kochkor aýylyn aıtaıyn. Basynda bul aýylǵa eshkim barmaıtyn. Halyq kóship, aýylda úlken kisiler ǵana qalǵan bolatyn. Sóılestik, oqyttyq. Qazir Kochkor aýyly týrızminiń kósh basynda tur. 2000 jyly Qyrǵyzstan aýyldary bar-joǵy 18 týrıst qabyldasa, 2006 jyly bul kórsetkish 6 myńǵa jetti. Eger Katonqaraǵaıda sheteldik týrıs­terdi qabyldaı bastasańyzdar, qonaq bólmesin daıyndaý jaǵyn ǵana emes, olardy qyzyqtyratyn ártúrli baǵdarlamalardy da es­ten shyǵarmańyzdar. Máselen, Qyrǵyz­standa týrısterge kórsetiletin baǵ­dar­­lamanyń biri «Baýyrsaq shoý» 30 AQSh dollary turady. Bul bizdegi – eń tanymal shoý. Eń mańyzdysy, turǵyndardy oqytýǵa kóńil bólý kerek, týrısterdi qabyldaýdy úıretý qajet.

 Aıdos ATAI, Mońǵolııa taý búrkiti qoǵamynyń atqarýshy dırektorynyń orynbasary:

– Mońǵolııadaǵy qazaqtar salt-dástúrdi jaqsy saqtaǵan. XIII ǵasyrda qalaı ómir súrse, qazir de solaı. Sheteldik týrıster osyny kórýge keledi. Olardy taǵy bir qy­zyq­tyratyn dúnıe – jabaıy tabıǵat. Bul jaǵynan Katonqaraǵaı Moń­ǵolııany on orap alatyn shyǵar. Osy­ny paıdalaný kerek. Sosyn kıiz úılerdi kóbeıtý qajet. Bizde saıatshylyq jaqsy damyǵan. Osyny Katonqaraǵaıda da qolǵa alsa artyq bolmas dep oılaımyn. Bul turǵyda ózimiz de kómektesýge daıynbyz.

Talǵat KERTEShEV,
BUU DB bıoalýantúrlilikti saqtaý jobalarynyń menedjeri:

– Ekotýrızm elimizde zań aıasynda jeke sala retinde bekitilmegen. О́ıtkeni birden shyǵyndy aqtamaıdy. Ýaqyt kerek. Katonqaraǵaıda tý­rızm­­niń osy salasyn damytýǵa múm­­kindik bar. Biz Katonqaraǵaı ul­t­tyq parkinde Aqparattyq vızıt ortalyǵyn ashýǵa kómektesemiz. Týrıs­terge úsh tilde ekskýrsııa júrgi­zetin gıdterdi daıarlaýǵa, oqytýǵa ázirmiz. Eki kezeńnen turatyn «Eko damý» baǵdarlamasynyń alǵashqy kezeńinde Altynemel, Barsakelmes, Ústirt tabıǵı qoryqtary men Ile -Bal­qash tabıǵı rezervaty mańynda 209 jumys ornyn ashtyq. Ekinshi kezeń 2020 jyly bastalady. Osy baǵdarlama arqyly jergilikti tur­ǵyndar 6-7 pa­ıyzben nesıe alyp, qonaq bólmesin salyp, 5 jyl kóle­minde qaıtarýǵa bolady.

Rashıda ShÁIKENOVA, Qazaqstan týrıstik assosıasııasynyń dırektory:

– Katonqaraǵaıda aýyl týrızmin damytýǵa bolady. Ol úshin ne kerek? Qonaq bólmesi kerek. Qonaq bólmesi kóp shyǵyndy qajet etpeıdi. Aýyl turǵyndary eshteńe salmaı-aq óz úılerinde týrısterdi qabyldaı alady. Biz osyndaı jobany Almaty oblysynyń Saty aýylynda qolǵa aldyq. Biri aýlasyndaǵy bos turǵan qosymsha úıin, biri aýlasyndaǵy kıiz úıin paıdalandy. Aýyl turǵyndarynyń kóbi óz úılerin týrısterge usyndy. Sheteldik týrısterge, onyń ishinde eko týrısterge eń birinshi keregi – taza jatyn oryn, jaqsy tamaq. Olarǵa qymbat qonaqúı emes, shyryshy buzylmaǵan tabıǵat kerek. Qazaqtyń salt-dástúrin kórgisi keledi. Qazir Saty aýylynyń turǵyndarynyń kópshiligi týrısterge qonaq bólmesin berýmen shuǵyldanady. 2019 jyly Saty aýyly 6 myń týrısti qabyldapty. Demek, kún saıyn 500 adamnan qabyldaǵan. Kishkene aýyl týrızmmen kún kórip otyr. Osyny nege Katonda qolǵa almasqa?!

Anatolıı SAVIChEV,

«Almaty city tour» kompanııa­synyń teń  quryltaıshysy:

– «Qysqy týrızmdi qaı jerlerde qolǵa alýǵa bolady?» dep jaz boıy  4500 shaqyrym jol júrip, Katon­qa­raǵaıdy aralap shyqtym. Qysqy týrızmdi, onyń ishinde shańǵy sportyn Sarymsaqtyda qolǵa alýǵa bolady eken. Infraqurylymy, jol jaǵdaıy, bári kelip tur. Jaz mezgilinde aýdanda atpen, velosıpedpen, jaıaý serýendeýdi jáne balyq aýlaýdy júzege asyrýǵa bolady. Katonqaraǵaı ulttyq parkinde 5 qosymsha marshrýt ashýǵa daıynbyz.    

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany,

Katonqaraǵaı aýyly

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar