Rýhanııat • 14 Qazan, 2019

Rýhanı jańǵyrǵan aýyl

178 retkórsetildi

Almatydan tań bozynan shyqqanbyz. Kún qarys súıem kóterilgende, Sýyqtóbege jettik, quryq boılamaı Qońyrtóbeniń etegine iliktik. Ekeýi de alyp taý, aty tóbe bolǵanmen... Jazdyń aptap ystyǵynda basynda qar jatady. Sol qar qyrkúıek ketip, qazan bastalǵaly kólemin ulǵaıta beredi.

Aqterektiń aq tańy

«Qos tóbede qys erte basta­­­lypty-aý» dep kúzdikúngi aýa ra­ıyn taý basyndaǵy qarǵa qarap bol­jaıdy aýyl jurty. Enshisi bólinbegen eki aǵaıyndy sekildi eki taýdyń basynan qar ǵana emes, baýyrynan el de ketpegen ejelden. Almaty oblysyndaǵy Jambyl aýdanynyń birneshe aýy­ly osy eki alyptyń etegin ala jaıǵasqan. Búgingi dittep ba­ra­ jat­qan Aqterek aýyly sonyń biri.

Almaty – Bishkek tas jolynyń Qordaıǵa jeter tusynan solǵa buryldyq. Qos qaptal qalyń qa­mys. Zamanynda Kólqamys jár­meńkesi bolǵan eken. Bertinde pat­sha áskeri bekinis salǵan. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde ol bekinisti Álı batyr jasaqtary shapqan, tarıhta Kól­qamys kóterilisi degen atpen qalǵan jer. Qala men aýyldy baılanystyryp turǵan jalǵyz joldyń jaǵdaıy jaqsy eken, Aqterekke demde jettik.

Aýyl emes, qalaǵa kirgendeı­miz, kóshe toly adam. Qatar jat­qan bes kóshe túp-túzý tar­tyl­ǵan. Jańadan salynǵan as­falt joldyń qoldanysqa be­rilgenine kóp bola qoımasa kerek, taqtaıdaı tegis. Jıegine qaz-qatar kóshe shamdary ornatylypty. Aýylda qurylys qarqyn alǵany kórinip tur. Irgetasy bıik aq shatyrly, kók shatyrly jańa úıler alystan menmundalaıdy. «Aqterek» sharýa qojalyǵynyń basshysy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Temirlan Shaınúsipov baýyrymyzdyń ujymshardaǵy eń­bekkerlerge júzden astam bas­­pana salyp bergeni jaıly «Ege­mende» birneshe márte jazyldy da. О́ziniń jeke turǵyn úı baǵdarlamasyn qabyldaǵan kásip­ker eńbegi elenip, birer jyl buryn «Altyn júrek» syılyǵyn ıelengen.

 Saıabaqtaǵy saltanat

«Temirlan sýburqaǵy bar saıabaq salǵaly jatyr», «aýyl shetinen shomylatyn basseın qurylysyn bastapty» degendi kóktemge salym estigen edik. Bas­­seın keler jazdyń enshisine qal­ǵan bolý kerek, ázirge mektep­tiń sol qaptalynan oryn tepken saıabaq ashyldy. Qalanyń saıa­baqtaryndaı gúl otyrǵyzyp, aǵash kóshetterin egipti. Qaq ortada eki sýburqaq atqylap tur, oıyn balalary sý shashysyp, asyr salady. Oryndyqtarǵa qaz-qatar jaıǵasqan qarttardyń bir toby áńgimege qyzý kirisse, bir parasy rıza kóńilmen aınalaǵa mańǵazdana qaraıdy.

Aýyl ákimi Ǵabıt Shortanbaev saıa­baq aýmaǵy bir gektarǵa jete­ǵabyl ekenin, 200 túpten asa qyl­qan japyraqty aǵash egilip, 20 kóshe shamy ornatylǵanyn, bul sha­­rýaǵa Temirlan Shaınúsipov 20 mln teńge qarajat jumsaǵanyn jetkizdi. Saıabaqtyń qaq tórine she­jire tas qoıylypty. Uly júz ja­nystan taraıtyn Baba rýynyń shejiresi. Muraǵat derekterine qaraǵanda, Baba – áıgili Qasqaraý bıdiń nemeresi. HVI ǵasyrda ómir súrgen, jas kúninde jaý túsir­gen batyr, qartaıǵanda batagóı kisi bolypty. Uzynaǵash, Qordaı aımaǵynda «Babanyń batasymen» deıtin naqyl qalǵan. Shejire tas­ta osy Babanyń kindiginen tara­ǵan 14 balasynyń esimi qashap ja­zylǵan.

Kitap

Kórer kózge kórikti, turqy bıik nysandy aýylǵa syıǵa tart­­qan Berik Mamytov esimdi ká­­sip­ker eken. О́z qaltasynan 3 mln teńge shyǵaryp, eskertkish ornat­tyrǵan azamat «bul biz­di birlikke shaqyrady» deıdi. She­jire tastyń ashylýyna Qazaq­­­­­stan Respýblıkasy Avtor­lar qo­ǵamynyń tóraǵasy, kórnekti jazýshy Maral Ysqaqbaı, Almaty oblysynyń jáne Jambyl aýda­nynyń qurmetti azamaty Ásker­bek Abaev, Jambyl aýdany áki­miniń orynbasary Ádilbek Da­labaev, aýdandyq aqsaqaldar al­qasynyń tóraǵasy Batyrhan Mendebaev, aýdandyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy Jumabek Cha­jabaev jáne aýǵan soǵysynyń ar­dagerleri qatysty. Árqaısysy sóz sóılep, saıabaq pen eskertkish sal­ǵan azamattarǵa alǵys aıtty.

Jıynda sóz sóılegen Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Ýálıhan Qalıjan jahandaný dáýiri bastalǵanyn, bul kezde kóp nárse jutylyp ke­týi múmkindigin, sondyqtan ult­­­tyń genetıkasyn saqtaý maq­sa­­­­­­tynda, sondaı-aq tarıhty, má­­­­denıetti, halyqtyń júrip ót­­ken jolyn keıingi urpaqqa jet­kizýde bul shejire tastyń ma­­ńyzy zor ekendigin basa aıtty. Al aýǵan soǵysyna qatysqan aýyl­daǵy eki azamatqa baspana salyp bergen eńbegi úshin Te­mirlan Shaınúsipov Baýyrjan Mo­myshuly atyndaǵy «Batyr sha­paǵaty» tósbelgisimen marapattaldy.

 Qundy kitap

Shejire tastyń aldynda taǵy bir ádebı shejireniń tusaýy ke­sildi. Aqterek aýylynyń týmasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyq aqyny Es­­dáýlet Kándekulynyń esimi kópten eleýsiz qalyp kelgen edi. Zamanynda Kenenniń úzeń­giles serigi bolǵan aqyn 1916 jyl­ǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde Álı Nurǵojaulynyń ja­sa­ǵyna qosylyp, án-jyrymen sar­bazdarǵa dem beredi. Osy úshin aıyptalyp, túrmege qa­malady. Patsha taqtan qulaǵan soń bostandyqqa shyǵyp, óle-ólgenshe ónerge qyzmet etedi.

Esdáýlettiń Aqjoltaı, Ke­nen, Qalqa, Rahmet, Kúnimjamal, Jaqsybaımen aıtystary saqtal­ǵan. Sol sekildi «Shaıan batyr», «Kúreńbaı batyr», «Jetigen batyr», «Álı batyr», «Qos jul­dyz­dy Jazylbek» sekildi das­tan­­dary bar. Bir qıyny, osy eńbekter tolyqtaı oqyrmanǵa jetpeı, talaı jyl arhıvte shań basyp jatty. Aýyl azamaty Das­tan Shaltabaev demeýshilik tanytyp, bıyl Esdáýlet muralary jı­naqtaldy. Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń qol­daýy­men jaryq kórgen «Álı batyr» dep atalatyn jınaqqa aqyn­nyń óleńderi, aıtystary men dastandary toptastyrylǵan. 500 danamen shyqqan eńbek el-jurtqa tegin taratyldy.

Maıtóbedegi as

Bir kásipker saıabaq salyp, ekin­shisi shejire tas qoıyp, úshinshisi kitap shyǵartyp jat­qan­da ózge jurt ta qarap qalǵan joq. Baba rýynan taraıtyn 14 atanyń balasy búginde Jambyl aýdanynyń birneshe aýylyn mekendeıdi. Solar bastap, basqa­lar qoshtap aýyl shetindegi Maı­tóbede babalar rýhyna as berdi.

Qazdaı tizilgen aqboz úıler alystan kóz tartady. Tabaq tasyp, qymyz kótergen qyzmetshi, daıashylar josyp júr. Maıtóbe degenimiz, qatar jatqan eki tó­beshik. Sonyń birine taqaý shaǵyn sahna ornatypty. Aýyl jastary saýyq quryp, ánshi-bıshiler óner kórsetip jatyr. El qatarly biz de saıyn dalada ótken konsertti tamashaladyq. At jarysyn kórip, kóz qumaryn qandyrdyq.

Maıtóbedegi as sáske áletinde bastalǵan. Sodan qas qaraıǵansha jalǵasyp, dala sahnasynda qyz-jigitter ándetip, kókparshylar dodaǵa túsip jatty...

Almaty oblysy,

Jambyl aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Dımash Qudaıbergen tyńdarmandaryna alǵys aıtty

Rýhanııat • 14 Jeltoqsan, 2019

Ǵalymdar: Adam qysta az jumys isteýi kerek

Qoǵam • 14 Jeltoqsan, 2019

Neımar «Barselonany» taǵy da sotqa berdi

Fýtbol • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraý oblysy Táýelsizdik kúnin atap ótti

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Mańǵystaýda «Jyl adamy - 2019» anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Aqtaýda turǵyn úı paıdalanýǵa berildi

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Almatylyqtarǵa memlekettik marapat tapsyryldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar