Qoǵam • 15 Qazan, 2019

Álemdik tájirıbege saı damý baǵdary

16 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda álem damýyndaǵy búgingi zamannyń jańa nyshandary tolyq eskerilgen. Atap aıtqanda, memlekettik qyzmettiń tıimdiligi, ekonomıka men saıasat júıesin qalyptastyrýdaǵy memlekettiń róli, jeke tulǵa, ujym jáne memlekettiń ózara qarym-qatynastarynyń tıimdi joldary, áleýmettik teńdiktiń ıdealy men iske asyrylý múmkindikteri zamanaýı álemdik gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar úshin asa ózekti máseleler bolyp otyr.

Joldaýda tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtýǵa tikeleı baılanysty bolatynyn, al saıası jańǵyrý úderisin birtindep iske asyrý úshin azamattyq qoǵamnyń múmkindikterin keńinen qoldaný qajettiligin eskertti. Azamattyq qoǵam túsiniginiń tarıhyna úńilsek, XVII-XVIII ǵasyrlarda keńinen qoldanyla bastaǵanyn kóremiz. Aǵylshyn fılosofy Tomas Gobbstyń oıynsha, adamdar azamattyq qoǵam qalyptaspaı turǵan kezde únemi ózara soǵysýmen boldy, olardyń osy qyrylystaryn toqtatý úshin árbir azamattyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin bir kúsh kerek boldy. Mundaı kúsh adamdardyń ózara kelisiminen týǵan bılik túrinde iske asty. Osylaısha adamnyń tirshilik úshin arpalysqan, jappaı jaý­lasý men soǵysýǵa negizdelgen tabıǵı kúıden rettelgen órkenıetti qoǵamǵa kóshýi nátıjesinde azamattyq qoǵamnyń qalyptasatyny jáne ol qoǵamnyń azamattary elde tynyshtyq pen beıbitshilikti qamtamasyz etetin memlekettik bılikpen yntymaqtasa áreket jasaıtyny týraly tujyrymdama paıda boldy. Azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy jáne damýy ‒ óz betimen júretin obektıvti prosess. Bul prosestiń qandaı qarqynmen júrýi qoǵam músheleriniń konstıtýsııada belgilengen erkindikteri men quqyqtaryn qanshalyqty túsinýi, túısinýi, paıdalana alýyna baılanysty. Eger bir eldegi qoǵamnyń árbir múshesi saıası partııa qataryna kirýdi tek qana mansap pen baılyqtyń kózi dep sanaıtyn bolsa, ondaı elde azamattyq qoǵamdy qalyptastyratyn qýat bolmaıdy.

Batysta bul prosess qalaı bas­tal­dy? Áýeli adamnyń oı erkindigi týdy, oıy azat boldy, odan keıin oǵan de­mo­kratııalyq bostandyqtar men qu­qyq­­tar berildi, sonymen qatar jeke jaýap­kershilik te júkteldi, osylaısha azamattyq qoǵamnyń «kirpishi» qalan­dy. Al biz ózimizdi ózimiz asyraýdyń ornyna memlekettiń moıyna «otyryp» alsaq, bilimi men qabileti barlar­dy jumystan qýyp, tezirek qutylýǵa tyryssaq, mańaıymyzǵa ózimizden asyp ket­peıtinderdi ǵana jınasaq, onda azamattyq qoǵamnyń «kirpishterin» emes, ishken-jegenin ǵana biletin toǵysharlardy kóbeıtemiz. Adamnyń «je­ke jaýapkershiligi» degen asa bir jaq­sy túsinik. Adam óziniń jaqsy isterine de, ja­man isterine de jeke ózi ǵana jaýap berýge úırense, qoǵamnyń damýyna úlken úles qosar edi. Keıbir toǵysharlar ózine júktelgen isti búldirgende, bolashaqta jaýap beremin-aý dep qoryqpaıdy, óıtkeni onyń qateliginiń, bilmestiginiń zardabyna búkil ujym jaýap beredi. Keıde bir jaqsy jumysty atqarǵan nemese ıdeıa usynǵan jaǵdaıda «men» dep aıtyp qalsańyz, sizge údireıip qaraıdy, «men» deý tárbıesizdik bolyp sanalady. Sodan baryp jeke jaýapkershilik sezimi quryp ketedi. Jeke jaýapkershilik sezimi bolmaı turyp, bastamashyl, bilikti, jaýapty mamandar daıyndaý múmkin emes. Azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy bary­synda adamnyń ózi ózgeredi, oıy tolymdy, belsendi, órkenıetti tulǵa­ǵa aınalady. Azamattyq qoǵam tulǵa men bıliktiń qarym-qatynasyn, qoǵam­nyń ártúrli toptary men jeke adamdar arasyndaǵy ózara qatynastardy órkenıet deńgeıine kóterýmen qatar árbir azamatty mádenıetke baýlıdy. Azamat­tyq qoǵam adam, ujym jáne bılik ara­synda retti, júıeli q­arym-qatynastardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasaıdy. Memleket basshysy úki­met­tik emes uıymdardyń bedelin arttyrý qajet dep sanaıtynyn eskerte otyryp, jaqyn arada Azamattyq qo­ǵam­dy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujy­rymdamasyn ázirlep, qabyldaýdy usyn­dy. Memlekettiń zańdary men quqyq­tyq normalary aıasynda áreket ete­tin beıresmı uıymdar, kásibı odaqtar, ártúrli qoǵamdyq qozǵalystar aza­mat­tyq qoǵamnyń negizin quraıdy, olar qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrady. Osy turǵydan alǵanda qoǵamnyń ártúrli top­ta­rynyń ókilderin biriktirgen Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesiniń qurylýy asa mańyzdy qadam boldy. Bul azamattyq qoǵam men memlekettiń arasyndaǵy dıalogty iske asyra otyryp, qazaq qoǵamy­nyń demokratııalyq negizde jetile túsýi­ne septesedi.

Joldaýdaǵy taǵy bir erekshe tartymdy ıdeıa ‒ halyqpen tıimdi keri baılanys ornatýǵa aıryqsha nazar aýdarý, bul mindetti iske asyrý úshin memlekettik organdar qyzmetiniń negizgi basymdyqtary retinde qoǵamdyq dıalog, ashyqtyq, adamdardyń muń-muqtajyna jedel nazar aýdarý syndy mindetter ataldy. Joldaýda «kóp jaǵdaıda azamattarymyz ortalyq jáne jergilikti organdar basshylarynyń qulyqsyzdyǵy men «beıqamdyǵyna» baılanysty Pre­zıdentke júginýge májbúr bolaty­nyn eskere otyryp, Prezıdent Ákimshiliginde azamattardan kelip túsken ótinishterdi mem­le­kettik organdardyń sapaly qa­ra­ýyn qadaǵalap, jedel sharalar qa­byl­­­daıtyn bólim qurylǵany aıtyldy. Bul shara Memleket basshysynyń «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýǵa aıryqsha nazar aýdaratynyn kórsetedi.

Joldaýda mıtıngiler týraly zań­na­many jetildirý máselesi kóterilgen. Azamattardyń óz oıyn erkin aıtýǵa quqyǵy Konstıtýsııada bekitilgen. Ba­tys­tyń damyǵan elderinde barlyq azamattar eliniń konstıtýsııasy ber­gen demokratııalyq quqyqtar men bos­­tandyqtardy paıdalana oty­ryp, ózde­ri­niń zań aldyndaǵy jaýap­ker­shi­lik­terin de eske ustaıdy. Quqyq pen zań aldyndaǵy jaýapkershilik qatar júr­gen­de ǵana qoǵamnyń damýy alǵa basa­­dy. Mıtıngiler týraly zańnamany jetil­dirýdi usyna otyryp, Memleket basshysy bıliktiń betin halyqqa burdy, endi azamattardyń ózderi de quqyqtaryn talap etýmen qatar óziniń zań aldyndaǵy jeke jaýapkershiligin túsinýge umtylsa, onda bılik pen halyq arasyndaǵy tıimdi dıalog iske asar edi. Bul máseleni árbir azamattyń qanshalyqty durys túsinetini saıası mádenıettiń deńgeıine baılanysty bolmaq. Álemdik tájirıbege úńilsek, saıası mádenıettiń qaqtyǵystyq jáne kelisimshildik (kompromıstik) modelderi bar ekenin, birinshisi fransýz qoǵamyna, al ekinshisi aǵylshyn qoǵamyna kóbirek tán ekenin kóremiz. Keńestik kezeńde fransýzdyq úlgi keń nasıhattaldy, fransýz revolıýsııasyn «uly revolıýsııa» dep dáriptep, qoǵamdaǵy ózgerister tek tóńkeristermen iske asady, al reformalar eshqandaı túbirli ózgerister jasamaıdy degen ıdeıany halyqtyń oıyna ábden ornyq­tyr­ǵan edi (mekteptegi dúnıejúzi tarıhy oqýlyqtarynda osy ıdeıalar sol qalpy áli kúnge saqtalyp otyr). Soǵan oraı qoǵamdy jetildirýdiń aǵylshyndyq evolıýsııalyq modeli múlde eskerýsiz qaldy. Osy keńestik revolıýsııalyq sana búgin de birqatar topty baýrap alǵan. Halyqqa jańasha baǵyt-baǵdar beretin jańashyl toptar qalyptasýy úshin burynǵy kommýnıstik ýtopııalyq armandardan arylǵan, totalıtarlyq biregeı oılaýshylyqtan qutylǵan, ózindik ustanymy bar adamdar kóbeıýi kerek. Jańa qoǵamnyń moraldyq qun­dy­lyqtary qalyptasqanda, sol qun­dylyqtardy qorǵaýdy maqsat tutqan toptar paıda bolady. Jańa konstıtýsııa qabyldap, jańa memlekettik júıeni qalyptastyrýdy, sondaı-aq ekonomıkany naryqtyq negizge kóshirýdi jyldam iske asyrýǵa bolady, alaıda jańasha oılaý men jańasha ustanymdardyń, azamattyq qoǵam men joǵary deńgeıdegi saıası mádenıettiń qalyptasýy – óte uzaqqa sozylatyn úderis. Sondyqtan búgingi tarıhshy jáne saıasattanýshy ǵalymdardyń elimizdiń damýyna qosa­tyn úlesi halyqqa qoǵamdy damytý men jetildirýdiń evolıýsııalyq jolynyń tıimdiligin túsindirý bolmaq.

Joldaýda memleket turaqtylyǵynyń negizi retinde saıası júıeniń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn iske asyrý mindeti qoıyldy. Qýatty prezıdenttik bılik pen yqpaldy parla­ment­tiń bolýy qoǵamnyń qalypty damýy úshin qanshalyqty tıimdi ekenin Fransııadaǵy Tórtinshi jáne Besinshi respýblıkalardyń tájirıbesin salystyra otyryp, túsinýge bolady.

Joldaýda sondaı-aq memlekettik me­ke­melerdiń qyzmetin jaqsarta túsý úshin 2020 jyldan bastap mem­le­kettik qyzmetshilerdiń sanyn bir­tin­dep qysqartýǵa kirisý arqyly únem­del­gen qarjyny qoǵam men memleketke neǵurlym kóp paıda keltiretin qyz­met­kerlerdi yntalandyrýǵa jumsaý týraly ıdeıa kóterildi. Memlekettik qyzmetkerler sanynyń jyldam ósýi, sondyqtan olardyń sanyn qysqartý baǵytyndaǵy ákimshilik reformalar – qazirgi zamanǵy memleketter úshin únemi bolyp turatyn qubylys. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysta jeńilip, ekonomıkasy kúızeliske ushyraǵan Japonııa az ýaqytta ekonomıkasyn qalpyna keltirý­men shektelmeı, ony taǵy da qysqa merzimde Eýropanyń damyǵan elderimen taıtalasatyn deńgeıge jetkizýinde ákim­shilik reformalar júrgizý arqyly tıimdi memlekettik qyzmet júıesin qalyp­tas­ty­rýynyń úlesi aıtarlyqtaı bolǵan edi. Ákimshilik reformanyń basty sharalary memlekettik mekemeler men qyzmetkerlerdiń bıýdjetiniń eń joǵary deńgeıine shek (lımıt) qoıý men zeınetke shyǵarý júıesin ózgertýdi qamtyǵan edi. Joldaýdaǵy elimizdiń zeınetaqy júıesin damytý salasyna erekshe nazar aýdarý álemdik jáne ózindik tájirıbeni eskerýden týǵanyn kóremiz. Sondaı-aq japondyq «ekonomıkalyq ǵajaıyptyń» sebepteriniń biri memlekettik qyzmet pen azamattyq qyzmettiń bir-birimen básekelesip, ózara kúresýin toqtatyp, ózara yntymaqtasa áreket jasaýy bolatyn. Dj.Iý.Stıglıs bul qubylysty jalpy shyǵysazııalyq ekonomıkalyq ǵajaıyptyń alǵysharttarynyń biri dep sanaıdy.

Álemdegi damyǵan elderdiń qataryna jatatyn Ulybrıtanııada da memlekettik qyzmetkerler sanynyń tym ósip ketken kezi bolǵan, bul bıýdjetke ájep­tá­ýir salmaq túsirgen edi. Premer-mınıstr Margaret Tetcherdiń eldiń ekono­mıkasyn «aǵylshyn aýrýy» dep atal­ǵan kúızelistik jaǵdaıdan shyǵarýǵa baǵyttalǵan reformalarynyń bir tar­ma­ǵy memlekettik qyzmetkerler sanyn qysqarta otyryp, memlekettik bıýd­jet­tiń jetsipeýshiligin joıý maqsatyn kózdegen bolatyn. Osy turǵydan alǵanda 2020 jyldan bastap memlekettik qyzmetshilerdiń sanyn birtindep qys­qar­týǵa kirisý búgingi talaptarǵa saı keletin qadam ekeni daýsyz.

Memleket basshysy óziniń Jol­da­ýyn­da áleýmettik kómek kórsetý júıesin odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn kórsete otyryp, memleket muqtaj jan­dar­ǵa kómek kórsetý úshin barlyq qajetti sharalardy únemi qabyldaıtyny, biraq birqatar sheshimniń jan-jaqty saraptalmaı qabyldanýy saldarynan paternalıstik pıǵyldyń aıtarlyqtaı artyp otyrǵanyn eskertti. Paternalıstik pıǵyl – keńestik kezeńdegi adamnyń ındıvıdýalıstik seziminen aıyrylyp, jeke jaýapkershilik degendi umytyp, óziniń materıaldyq múddelerin tek qana bılik sheshedi dep «telmirýinen» qalǵan ustanym. Sol keńestik sanadan bizdiń qoǵam áli de aryla qoımaǵan sııaqty, óıtkeni halyqtyń kóp bóligi áleýmettik máselelerdi tolyq sheshemin dep oryndalmaıtyn ýáde beretinderdiń mańyna úıiriledi. Alaıda áleýmettik teńdik máselesin birinshi orynǵa qoıý mindetti túrde qaqtyǵys týǵyzady, óıtkeni qan­daı da bir jetilgen, joǵary deńgeıde damyǵan qoǵamnyń ózinde de absolıýtti áleýmettik teńdik bolýy múmkin emes.

Joldaýda qoǵam damýynyń barlyq salalaryndaǵy mindetter jáne olardy iske asyrýdyń joldary belgilendi, munyń barlyǵy álemdik tájirıbeniń eń ozyq úlgileri men Qazaqstan qoǵa­myn­daǵy naqty áleýmettik, saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa negizdelgen. Osy mindetterdi iske asyrý qoǵamymyzdy jańa beleske kóterip, jetildire túsedi.

 

Gúljaýhar KО́KEBAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Nur-Sultanda gaz baǵasy qansha bolady?

Qoǵam • 20 Qarasha, 2019

Teristiktiń óndirisi jandana bastady

Ekonomıka • 20 Qarasha, 2019

Tennıs: Devıs kýbogyn jeńispen bastadyq

Tennıs • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar