Qoǵam • 15 Qazan, 2019

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

46 retkórsetildi

Qoǵam keıde joqtyqtan ǵana emes, toqtyqtan da zardap shegedi. Aıasy tarylyp kele jatqan álemdi alańdatyp otyrǵan máseleniń biri – adam aǵzasyna paıdasy az, esesine artyq salmaq qosatyn azyq-túlik túrleri. Semizdikten bastap, túrli dertterdiń beleń alýyna bastaıtyn zııandy tamaqtar da tym tátti, adam tez úıir bolady. Adamdar bul tamaqtardyń zııandy ekenin bile tura, nege odan bas tartpaıdy?

Osy máselege oraı, Qazaq­standa «zııandy tómendetý tujy­rymdamasyn» alǵa jyljytyp júrgen «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory almatylyqtardyń durys tamaq­tanýǵa qatysty ustanym­daryn anyqtaý úshin áleýmettik synaq júrgizdi.

Áleýmettik synaq kezinde boıjetken qyz kóshede ótip bara jatqan qala turǵyndaryna hot-dog, býrger, shokoladty batonchık ónimderinen, ıaǵnı «zııandy taǵamnan» dám tatýdy usyndy. Al ónimniń betinde bul astyń zııandylyǵy týraly aqparat taıǵa tańba basqandaı, arnaıy bırkamen anyq kórsetilgen.

Tájirıbege qatysqan kópshi­lik­tiń áreketi birdeı bolyp shyq­ty. Iаǵnı 30 adamnyń 28-i býr­gerdiń zııandylyǵy týraly aq­paratqa qaramastan, jeý­ge daıyn boldy. Tek 2 adam usynys­tan bas tartyp, tamaqty keri qaıtardy.

Máselen, búginde álemde 2,1 mıllıardtan astam adam semizdik pen artyq salmaqtan zardap she­gip otyr. Qazirdiń ózinde Qa­zaq­standa halyqtyń 20%-y se­miz­dikke shaldyqqan. Artyq dene salmaǵynyń ortasha taralýy: áıelderde – 30,6%, erlerde – 36,8%. Osy kúni semizdik qa­zaq­standyq áıelderdiń 27,6%-y jáne erlerdiń 15,9%-ynda anyq­talǵan.

«Bul synaqtyń maqsaty – qa­tardaǵy almatylyqtardyń «zııan­dy tamaqtan» qanshalyqty bas tartýǵa daıyn ekenin anyqtaý bolatyn. О́kinishke qaraı, osynaý eksperıment adamdardyń salamatty tamaqtaný qaǵıdalaryn ustamaıtyndaryn jáne bári derlik zııandy tamaqtan bas tartpaıtyndyqtaryn kórsetti. Ár adam óz densaýlyǵy úshin­ jaýap­ty, biraq olar óz qumarlyq­taryn jeńýge daıyn emes. Mun­daı jaǵdaıda ár adamnyń den­saýlyǵyn saqtaýǵa jáne artyq salmaq pen semizdikten týyndaıtyn aýrýlardyń damý qaýpin azaıtýǵa baǵyttalǵan zııandy tómendetý tujyrymdamasy kómekke keledi», deıdi «Aman-saýlyq» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti, dáriger jáne qo­ǵam­dyq densaýlyq saqtaý máse­lelerindegi sarapshy Baqyt Tú­menova.

Qysqasy, qazaqstandyqtar­dyń tamaqtanýǵa qatysty minez-qulqyn qalaı ózgertýge bolady? Birinshi kezekte, halyqty aq­­parattandyrý jáne «zııandy» ádetterdi toqtatýdy nasıhattaý ǵana emes, paıdaly, tabıǵı azyq-túliktiń qoljetimdiligin art­tyrý jáne onyń túrlerin molaıtý mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta semizdik máselesi eldiń jas ur­paǵy úshin orasan áleýmettik qaýip tóndirmeýi úshin halyq ara­synda salamatty tamaqtaný ádetterin qa­lyptastyrý jónin­degi ulttyq baǵdarlamany ázir­lep engizý qa­jet, deıdi mamandarymyz.

О́z kezeginde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy semiz­dik­ti mıllıondaǵan adam­dy sheńgelinen shyǵarmaı otyr­ǵan jahandyq indet retinde qaras­tyrady. Deneniń artyq salmaǵy men semizdik álemdegi ólim-ji­timniń negizgi sebepteriniń al­ǵashqy bestigine kóterilgenin qa­perde ustaǵan jón. Sondaı-aq qoǵam da tym tolyq, shekten shyqqan semiz adamdardy es­te­tıkalyq jáne áleýmettik tur­ǵyda qabyldaı bermeıdi jáne bul máseleniń bir ǵana qyry emes. Artyq salmaq, ásirese se­mizdik, óz asqynýlarymen qa­ýipti: olar ateroskleroz, gıperto­nııa, ınfarkt, ınsýlt, qant dıa­beti, asqazan-ishek patologııasy, artrıtter, reprodýktıvti fýnk­sııa­nyń buzylýy jáne basqa da kóptegen aýrýlardyń damýyna jol ashyp beredi. Ásirese balalar men jasóspirimder arasynda semizdiktiń taralý úderisi úlken alańdaýshylyq týǵyzyp otyr.

Búgingi tańda bul kórsetkish 1970 jylǵa qaraǵanda 10 ese jo­ǵarylap ketkeni kópshilikti oılantýy tıis.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Nur-Sultanda gaz baǵasy qansha bolady?

Qoǵam • 20 Qarasha, 2019

Teristiktiń óndirisi jandana bastady

Ekonomıka • 20 Qarasha, 2019

Tennıs: Devıs kýbogyn jeńispen bastadyq

Tennıs • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar