Qoǵam • 16 Qazan, 2019

Áleýmettanýshylardyń qyzmeti kóńilden shyǵa ma?

31 retkórsetildi

Áleýmettik zertteý – qoǵamnyń aınasy. Degenmen olardyń jumysy men zertteý nátıjeleri týraly tek saıası naýqandar, ásirese saılaý kezinde ǵana habardar bolyp jatatynymyz bar. Áleýmettik zertteý ınstıtýttarynyń, ortalyq­ta­ry­nyń negizgi maqsaty, jumysy jáne zertteýlerdi qalaı júrgi­ze­­tininen qanshalyqty habar­darmyz? Jalpy, qoǵam­dyq pikirdi saraptaý, áleýmettik zertteýlermen aınalysatyn ortalyqtardyń qoǵamǵa qajeti bar ma?

Az ǵana sheginis jasasaq, áleý­met­­tanýdyń elimizdegi alǵash­qy qa­dam­daryn 1988 jyly ál-Fa­rabı atyn­da­ǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sı­tetinde ashylǵan áleýmettaný bóli­mimen baılanystyrady. О́tken ǵasyrda negizin qalaǵan orta­lyq búginde elimizdegi eń myqty degen áleý­mettanýshylar men sarapshy­lar­dy daıyndaıtyn mektepke aınalǵan. Sarapshylardyń sózine qara­saq, táýelsizdik alǵannan keıin áleý­met­tik zertteýler keń óris ja­ıyp, jańa deńgeıge kóterilgen. Oǵan refor­ma­lar­dyń lıberaldanýy men bıliktiń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen dıalog qura bastaýy, qoǵamdyq pikirge qulaq asýy sebep bolypty.

Otyz jyldyq tarıhy bar otan­dyq áleýmettaný ınstıtýtyn shetel­de­gi­ler­men salystyrýǵa kel­me­si anyq. Buǵan derekter de dálel bola alady. ESOMAR Dúnıejúzilik zertteýshiler assosıasııasynyń jyl saıynǵy qory­tyndysyna súıensek, 2013 jyly AQSh-tyń áleýmettik zertteý naryǵynyń kólemi 40 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Reseıde dál osy jyly áleýmettik zertteýlerge 429 mln AQSh dollary jumsalypty, al Qazaqstanda áleýmettik zertteýlerge nebári 15-20 mln AQSh dollary ketken.

Degenmen suranys joq emes. Eli­miz­degi áleýmettik zertteý nátı­je­le­rine qarasaq, búginde marketıngtik taldaýlar úlken suranysqa ıe, al áleýmettik zertteýlerdiń negizgi tapsyrys berýshisi – memleket. 2012 jyly áleýmettik zertteýlerge memleket qazynasynan 261 mln teńge bólinse, 2013 jyly 357 mln teńge jumsalǵan eken. Odan keıin zertteýlerge bólinetin qarjynyń da, sura­latyn qarjynyń da kólemi óske­nin 2018 jyly Májilis depýta­ty Natalıa Jumadildaevanyń sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevke qoıǵan saýalynan baıqaýǵa bolady. Depýtattyń baıqaýynsha, mınıstrlik memleket bıýdjetinen áleýmettik zertteý­lerge bólingen 460 mln teńgege qosymsha 800 mln teńge suratypty. Oǵan mınıstr atalǵan qarjynyń latyn qar­pine kóshý, EYDU-ǵa múshe mem­leket retindegi bilim sapasy, mem­le­kettik baǵdarlamalardy oryndaý nátıjeleri syndy taldaýlarǵa jum­sa­latynyn aıtqan edi.

Álemdik reıtıngte qoǵamdyq ta­myr­shylarǵa jumsalatyn qar­jy­­ny adam basyna qaraı esepteý qalyptasqan. Eger ár eldiń kór­set­ki­shine kóz salsaq, Qazaqstan bul reıtıngte tómengi oryndardyń bi­rin­de. О́ıtkeni bizde áleýmettik zert­teýlerge adam basyna shaqqanda 1 AQSh dollary jumsalady eken, al aldyńǵy qatarly elderde bul 15-20 AQSh dollarynyń aınalasynda.

Tehnologııanyń damýy da áleý­met­tik zertteýlerge jańa serpin bergendeı. Qazir túrli platformalardyń kómegimen saýalnamalar júrgizýge múmkindik bar. Bul kishigirim zertteýler júrgizýge, az aýdıtorııanyń pikirin bilýge múmkindik jasap otyr. Osy rette ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Áleýmettaný jáne áleýmettik jumys kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, «Qoǵamdyq pikirdi zertteý ortalyǵy» dırektorynyń orynbasary Aıjan Shabdenova qazirgi kezde saýaldamalardy planshetpen júrgizý úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn aıtady. «Saýaldamany arnaıy qurylǵymen ótkizý suhbat ótken jerdi, onyń dybystyq jazbasyn, uzaqtyǵyn, qajet jaǵdaıda tipti sýretin kórýge múmkindik beredi. Iаǵnı, bul shynaıy beıneni alýǵa 100 paıyzdyq múmkindik beredi. Tapsyrys berýshi de GPS arqyly tapsyrmanyń qaı jerde oryndalǵanyn baqylap otyrady», deıdi. Sarapshynyń aıtýynsha, zertteýlerge jumsalatyn qarjy men ýaqyt zertteý túrine baılanysty ártúrli. «Suranysty bilmeı jatyp naqty uzaqtyǵy men qarjyny boljaý múmkin de, durys ta emes. О́ıtkeni zertteý respýb­lı­ka boıynsha nemese arnaıy bir aımaqtarda júrgizilýi múmkin. Qala ne aýyl, odan qalsa oblys orta­ly­ǵy­na jaqyn, ortalyqtan alys bolýyna qatysty zertteý merzimi de ózgerip turady. Qatysýshylardyń da jas erekshelikteri, qoǵamdaǵy orny da tapsyrys berýshiniń suranysyna qaraı tańdalady. Ádette, arnaıy aýdıtorııamen jasalatyn zertteýler uzaq ýaqytty talap etedi. Keı kezde qatysýshylarǵa syılyq berý kerek bolyp jatatyny bar. Onyń barlyǵy mindetti túrde eskeriledi. Turmys deńgeıi, áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattarǵa qatysty taldaýlar bolsa, olardy tartý tipten qıyn. Sáıkesinshe, aqysy da qymbat», dedi Aıjan Shabdenova.

Al tapsyrystarǵa toqtalsaq, sarapshylar memleket pen jeke kom­panııalardyń tapsyrys úlesi teń túsetinin aıtty. Alaıda jeke kom­panııalar ortalyqtarǵa kóbine marke­tıngtik zertteýler úshin júgi­ne­di eken. Memlekettik mekemeler qandaı da bir baǵdarlamanyń oryndalýyn, jyl saıynǵy monıtorıng úshin áleýmettik zertteýlerdi nazarǵa alatyny belgili boldy. Otandyq áleýmettik ınstıtýt pen sheteldik ınstıtýttar tapsyrysynda da aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqalady. Muhıttyń ar jaǵyndaǵy elderde saıası partııa­lar, sheneýnikter týraly qoǵamdyq pikirdi bilý úshin de zertteýler jasalsa, bizde bul taqyrypta tek áýesqoı saýaldamalardy ǵana kórýge bolady. Onyń ústine, shetelde «longıtıýdty», ıaǵnı uzaq merzimdi zertteýler de júrgiziledi. Bular – belgili bir prosesti, qoǵamdyq toptardy, jaratylysty birneshe jyl boıy baqylap, onyń damýyn ne artta qalýyn, paıdasy ne zararyn anyqtaý úshin júrgiziletin zertteýler. Búgingi kúnge deıin jalǵasqan kópjyldyq zertteýdiń eń uzaǵy 1957 jyly bastalǵan. Wisconsin Longitudinal Study ortalyǵy Madıson ýnıversıteti (AQSh) túlekteriniń josparyn, jumysqa ornalasýyn zertteýdi qolǵa alady. Jumys barysynda zertteýdiń keń aýqymdy ekeni baıqalyp, ómirdiń basqa da tustaryn qosyp, densaýlyq, kárilik sııaqty adam faktorlaryn da nazarǵa ala bas­taıdy. Zertteý boıynsha 400-ge jýyq kitap pen ǵylymı maqala jazylǵan. Keńes ókimetinde de uzaq merzimdi áleýmettik zertteý júrgizilgen bolatyn. 1983 jyly M.H.Tıtma bastaǵan keńes ǵalymdary «Urpaqtar joly» dep atalatyn búkilkeńestik baqylaý júrgizedi. Munda Keńes ókimetinde týǵan jastardyń ómiri, qoǵamda ornyn tabýy syndy máseleler qarastyrylǵan. 1999 jylǵa deıin sozylǵan zertteý artynsha táýelsiz memleketterde de jalǵasyn tapqan.

Áleýmettik zertteýlerdiń nátı­je­leri qoǵamdaǵy ózekti máseleler, tendensııalar týraly habar berip qana qoımaı, ǵylymı jańalyqtarǵa negiz bola alatyn birden-bir jumystar. Máselen, Brıtanııa ǵalymdarynyń sábı densaýlyǵyna qatysty júr­giz­gen áleýmettik zertteýiniń nátı­je­sin­de 1700 maqala jazylyp, ulttyq qundylyqtarǵa qatysty úlken jańalyqtar ashylǵan. Shetelde zertteýge qatysýshylardyń sany da bizden góri áldeqaıda kóp. Máselen, Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary júrgizgen medbıkelerdiń áleýmettik ómirine qatysty zertteýge 280 myń adam qatysqan.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, áleý­mettik zertteýler – qoǵamda qorda­lan­­ǵan máselelerdi baıqaýǵa, qajet jaǵdaıda ony túzeýge múmkindik beretin qural. Bizdegi áleýmettik ıns­tıtýttar kóbine tapsyrys berýshiniń tap­syrmasynyń sheńberinen shyq­paı­dy. Elimizde áli de áleýmettik zert­teýlerge qatysty sarapshylar keńesi joq. Sondyqtan júrgizilgen zertteýdiń nátıjesi tek tapsyrys berýshige ǵana berilip, anyqtalǵan máselelerdiń sheshilýi, quzyrly organdarǵa júktelýi qadaǵalanbaıdy. Zert­teýlerge jumsalatyn qarjy da tapsyrys berýshi men oryndaý­­shy arasynda kelisiletin másele. Baqylaýshynyń bolmaýynan da tapsyrys berýshilerdiń suranystary baqylanbaıdy. Zertteý nátıjeleriniń kópshilikke usynylmaýy jumystyń kóleńkede qalýyna sebep. Al qoǵam­nyń nazaryna usyný ony jan-jaqty talqylaý oń nátıjesin berip, elimizde áleýmettaný ınstıtýtynyń kóshin ilgeriletýge alyp keler edi.

Maqalanyń basynda áleýmettik zertteý qoǵamnyń aınasy degendi beker aıtqan joqpyz. О́ıtkeni  áleýmettik zertteýler arqyly qoǵamdaǵy ahýaldy jan-jaqty saraptap, bilip otyrýǵa bolady. Saýaldama nátıjesine sáıkes qoıylǵan «dıagnozǵa» baılanysty sharalar qabyldanady. Endeshe bizge qazirgi kezde qoǵamnyń kóńil kúıin aıqyndap otyratyn, obektıvti áleý­mettik zertteýler júrgizetin orta­lyq­tardyń qyzmetin jandandyrý qajet-aq.

 

Sońǵy jańalyqtar

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Fermerdiń maýsymdyq tabysy qansha?

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 09:26

MRT alýǵa jarty mıllıard jumsalǵan

Aımaqtar • Búgin, 09:21

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Búgin, 07:54

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Búgin, 07:52

Túrik kınolary tegin kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 07:47

«Arý» – kóz arbaǵan kórkemdik álemi

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Búgin, 07:43

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:26

«Tákappar eken qulja alma»

Qoǵam • Búgin, 07:23

Zań kerek!

Ekologııa • Búgin, 07:20

El qurmeti erekshe

100 • Búgin, 07:14

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Búgin, 07:12

Senim hám serpin

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Ekologııany qorǵaýǵa adaldyq kerek

Ekologııa • Búgin, 07:03

Ǵarysh salasy jańa deńgeıge kóteriledi

Tehnologııa • Búgin, 06:38

Parasattylyq – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Hat qorjyn (14.11.2019)

Ádebıet • Búgin, 06:28

Kúrish suryptary suıylyp barady

Ekonomıka • Búgin, 06:24

Sıpaty bólek kýálik

Qoǵam • Búgin, 06:14

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar