Rýhanııat • 17 Qazan, 2019

Qyrǵyz eli Abaıdy ardaqtady

54 retkórsetildi

Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiliginiń bastamasymen 15 qazanda Bishkek qalasynyń J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetinde «Qyrǵyz-qazaq – bir týǵan» taqyrybynda úshtoǵysty is-shara ótti. Ol uly aqyn jáne oıshyl Abaı Qunanbaıulynyń qyrǵyz tiline tárjimelengen óleńderiniń «О́lóń – sózdún padyshasy» atty jınaǵynyń tusaýkeserimen bastaldy.

–Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jar­ly­ǵymen 2020 jyly qazaqtyń uly aqyny jáne jalpy shyǵys jurtyna ortaq tulǵa – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy atap ótiledi. Uly oıshyldyń me­reı­toıy IýNESKO men TÚRKSOI uıymdarynyń aıa­syn­da toılanatyn bolady. Osy­ǵan oraılas, Qazaqstannyń el­shi­liginiń qoldaýymen Abaı Qu­nan­baıulynyń tańdamaly óleń­deriniń qyrǵyz tilindegi aýdarmasy «О́leń – sózdiń patshasy» degen ataý­men jaryq kórip otyr, – dedi Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyr­­ǵyz Respýblıkasyndaǵy Tó­ten­she jáne ókiletti elshisi Qaı­rat Nur­peıi­sov rásimniń bas­talýynda.

Elshi Abaıdyń birqatar óleń­derin qyrǵyz tiline keńes zamany tusynda aýdarǵan kór­nekti qyr­ǵyz aqyndary – Sosıalıstik Eń­bek Eri Aaly Tokombaevtyń, Qyr­ǵyz Respýb­lıkasynyń Ba­tyry Sooron­baı Jýsýev­tiń eń­be­gin erek­she aıtyp, sondaı-aq jınaqta qo­­maqty oryn be­ril­gen buryn aýdaryl­maǵan óleń­derdi qyrǵyz jurtyna tanytyp otyrǵan keıingi býynnyń, ási­rese qazirgi jas, talantty aqyn­dardyń talpynysy jaqsy ny­shan ekenin atap ótti.

Is-sharanyń qyrǵyzdyń ult­tyq ýnıver­sıtetinde uıymdas­tyrylýyna uıytq­y bolǵan osy oqý ornynyń prorektory Sa­dyk Alahanýýlý Tıllebaev óz ke­zeginde Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalarynyń mańy­zyna toqtalyp, olar qyrǵyz eli úshin asa qundy kórkem dáýlet, asyl qa­­zy­na ekenin tilge tıek etip, «Uly aqynnyń eńbekterin eki elge bir­deı ortaq mıras» dep aıt­­saq ja­rasa­dy» dep sózin tu­jy­rym­dady.

Odan keıin sóz alǵan Qyrǵyz Respýblıka­synyń halyq aqyny Gúlsaıra Momýnova 1944 jyly jeke kitap bolyp shyqqan Abaı jyrlary qyrǵyz aqyndarynyń birneshe býyny sabaq alǵan poezııa mektebi bolǵanyna toqtalyp, «aqyn bolǵan soń, ısharasyn jasaıyn» dep, qazaq eli jáne Abaı týraly óleńderinen úzindi oqyp berdi.

Kazagym, boorým, ózúmsúń,

Qaregım-kara kózúmsúń.

Emne desem jarashkan,

Kýıýýlýp túshkón sózúmsúń,

Baýrým degen kezıńden

Bal tamgan tattýý sózúńdón,

Ak kóńúl barpań kazagym,

Aılanyp ketem ózúńdón!

                * * *

Abaıdaı ýýlý Adam bar,

Ala-Toodoı karaan bar.

Pendenın oıý jetpegen,

Askasy bııık daban bar.

Chygyshta ar bır akyndyn,

Ýstaty bolýp kalgan bar.

Oıgo baı, tereń yrlardyn,

Ordosý bolýp kalgan bar.

Sodan keıin Gúlsaıra apaı qyrǵyz ánshilerine qosylyp, Abaı­­dyń «Aıttym sálem, Qa­lam­­qas» ánin náshine keltire oryndap, kópshilikti shat­tyqqa bóledi. Osylaısha resmı is-sharanyń ózi Abaı aıtqandaı, «qulaqtan kirip, boıdy alǵan» ǵajap, áserli sátke aınalyp shyǵa keldi.

Dóńgelek ústelge qatysýshy­lar­­dyń Abaı shyǵarma­shy­lyǵy týraly pikirlerinen keıin «Qyr­ǵyz-qazaq – bir týǵan» taqy­ryby­nyń sheńberinde keleli oı-pikir­ler bastaldy. Kirispe sóz Qazaq­stannyń Qyrǵyz Respýblı­ka­syndaǵy Tó­tenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Nurpeıisovke berildi.

–Búgin Qazaqstan men Qyr­ǵyz­stan úshin ataýly kún, ıaǵnı 1992 jyly 15 qazanda Qa­zaq­­stan Respýblıkasy men Qyr­ǵyz Res­pýblıkasy arasynda dıp­loma­tııa­­lyq qatynas orna­ǵan. 1997 jy­ly 8 sáýirde eki eldiń memle­ket basshylary qol qoıǵan «Máń­gi­lik dostyq týraly shart» ba­ýyr­las halqymyzdyń birligin myzǵymastaı bekemdedi, – degen Q.Nurpeıisov alqaly jıynnyń mańyzyna toqtaldy. Dóńgelek ús­teldiń maqsaty – qazaq pen qyr­ǵyz halqynyń týystyǵy men dos­tyǵyn nyǵaıtý, eki el­diń tatý kórshiligin nasıhattaý, keı­bir sa­lalardaǵy túıindi máse­leler boıynsha usynystar berý. Elshi Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazar­baevtyń «Qazaq pen qyrǵyzdan jaqyn halyq joq» degen ataly sózin Qyrǵyz­stannyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov te berik ustanyp otyrǵanyna toqtaldy. – XIX ǵasyrdyń ortasynda aǵartýshy-ǵalym Shoqan Ýálıhanov «Ma­nas» eposyn alǵash ret qaǵaz beti­ne tú­sirip, onyń ǵylymı tur­ǵydan zert­telýine jol ash­qan. Jambyl men Toqtaǵul qa­tar shapqan dúldúl aqyn edi, Shyń­ǵys Aıtmatov Muh­tar Áýezovti ustaz tutty, ekinshi Muhtar – Sha­ha­nov Shyńǵys Aıt­matovpen aǵa-dos boldy, munyń bári bola­shaqqa úlgi. Qazaq pen qyr­ǵyzdyń bas­panasy – kıiz úı men boz úı­diń adamzat murasy re­tin­de IýNESKO-nyń tizimine bir atalymmen kirgizilýi eki eldiń týys­tyǵyn, rýhanı jaqyndyǵyn álem­ge aıqyndap bergen zor oqıǵa. «О́ser eldiń balasy, birin biri ba­tyr deıdi» demekshi,  ejelden qu­da-qudandaly bolǵan, birin-biri izdeı­tin baýyr – qazaq pen qyrǵyz qaı zamanda da tatý-tátti tirshilik ete beredi degen senimdemin, – dep só­­zin túıindedi.

Elshiden keıin sóz alǵan qyr­ǵyz­dyń belgili pýblısıst-qalam­geri, «Qyrǵyzfılm» kı­no­­stý­dııa­synyń bas rejısseri Baıan Sarygýlov qyrǵyz-qazaq yn­­ty­maǵyn dáriptegen derekti fılm túsirip jatqanyn habarlady. О́skeleń tehnologııamen fılm túsirýdi meńgergen rejıs­ser «Ǵy­­lymda ár nárseniń kody bar. Adam­nyń kody – til, al endi qyr­­ǵyz ben qazaqtyń kody bir» dep, jaqynda Bishkekte bolyp ótken qazaq-qyrǵyz aqyn­darynyń aı­tysynda zal­daǵy qyrǵyz kórermenderi qa­zaq aqyn­­darynyń tógilgen jyrla­ryn qazaqtaı túsinip, dý qol sha­­­pa­laqtap qýattap otyrǵanyn my­­salǵa keltirdi.

«Qyrǵyz-qazaq – bir týǵan» ta­qy­rybyn­daǵy pikirlerin KSRO-nyń halyq ártisi Kaıyrgúl Sart­baeva, Qyrǵyzstannyń halyq ár­tisi, «Manas» ordeniniń ıe­geri Darıka Jalgasynova, ta­rıh­shy-sarapshy Jýmagýl Baıdıl­deevter jal­ǵas­tyrdy. D.Jalgasynova sonaý 1939 jyldary qyrǵyz-qazaq óner qaıratkerleriniń kezek-keze­gimen Má­s­keýde bolǵan onkúndiginde bas­talǵan eki eldiń teatr sala­syn­daǵy baılanysy búginge deıin úzilmeı kele jatqanyn sózine arqaý etti. Sol jyldary Qyrǵyz opera jáne balet teatrynda «Qyz Jibek» ope­rasy sátti qoıylyp, qyrǵyz eli­n ózine baýrap al­ǵan. Tarıhshy J. Baıdıldeev ar­hıvtik derekterge súıenip,1920 jyl­dardaǵy qyrǵyz-qazaq qarym-qatynasy jóninde eki kitapty qa­tar jazyp bitirip, tusaýkeserin osyndaı alqaly jıynda ótkizýdi jos­parlap otyrǵanyn jarııalady. Kitaptyń bireýi qazaq pen qyr­ǵyzdan shyqqan Alash arys­taryna arnalǵan.

Is-sharanyń úshinshi bóliginde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» dep atalǵan Qazaqstan hal­qyna Joldaýy, onyń negizgi maz­muny egjeı-tegjeıli zamanaýı­ sıfrly tehnologııanyń qos­taýymen elge tanystyryldy. Is-sharaǵa kelgen Qyrǵyzstannyń bu­qaralyq aqparat quraldarynyń ókil­deri aqparattardy ile-shala taratty. Sondaı-aq osy is-sharaǵa arnaıy shyǵarylǵan Joldaýdyń qyr­ǵyz jáne orys tilderinde ja­ryq kórgen biriktirilgen kitap­shasy alqaly jıynǵa qatysý­shylarǵa úlestirildi.

 Nazarbek BAIJIGITOV

 

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 16

Rýhanııat • Keshe

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Keshe

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Keshe

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Keshe

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Keshe

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar