Rýhanııat • 17 Qazan, 2019

«Kóktem aýylynyń» aqsaqaly edi

40 retkórsetildi

Ábilfaıyz Ydyrysov aǵamyz ómir boıyna jýrnalıstikpen, jazýshylyqpen aınalysýmen birge uzaq jyldar boıyna altyn shańyraq QazUÝ-da professor bolyp, sabaq berip, jurtqa tanymal qazaq jýrnalısteriniń birneshe býynyn tárbıelep, qanat qaqtyrǵan, elimizge eńbegi sińgen bilikti ustaz edi ǵoı.

Men Ábekeńdi sonaý 1959 jyldan, stýdent kezimnen biletin edim. Ol kezde ol «Lenınshil jas» gazetiniń jaýapty hatshysy. Redaktor komandırovkaǵa ketip, ózi qol qoıǵan nómirge bi­rin­shi kýrsta oqıtyn meniń «Bó­ten sózben bylǵansa sóz arasy» degen maqalamdy jarııalap, ózi­niń de, meniń de basymyz daýǵa qalǵan-dy.

Osy jerde Ábekeńniń estelik-essesinen kishkene úzindi keltire ketýdiń jóni kelip tur: «Oıymda dáneńe joq. «Búgingi gazet sanyn­da oqyrmanǵa bir tushyna oqı­tyn materıal usyndym!» dep bórkim qara qazandaı bop ózimshe kóte­rińki kóńilmen otyrǵanmyn.

О́ıtkeni Bolattyń jazǵany, shynynda, oqyrman oqyrlyq táýir materıal bolatyn. Izdenim­paz jas shákirt úlken jazýshy Ǵabıden Mustafınniń «Qara­ǵandy» romany men belgili synshy-jazýshy Temirǵalı Nur­tazınniń «Murat» atty povesin muqııat zerttegen de, sol shyǵar­malarynda maıtalman qalam­gerlerdiń ana tilimizde qolǵa ustat­qandaı balamalary bar: dápter, munaı, as­hana, tarazy, bolat, táýlik, sý qu­lamasy, jınaý-qurastyrý, keńes, tóbe, ekilik degen sózderdi – tetrad, neft, stolovaıa, gırı, stal, sýtkı, vodopad, sbo­roch­nyı, soveshanıe, potolok, dvoı­ka dep oryssha sózdermen qoldanǵanyn oryndy synǵa alǵan bolatyn.

Sóıtkenshe bolmady. Redak­tordyń týra telefony bez ete tús­ti. Ar jaqtan qatqyl áıel daý­sy:

– Bul Dyhnov (sol kezdegi Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komı­tetiniń birinshi hatshysy) joldastyń qabyldaý bólme­sinen... Redaktormysyz?! – dedi buıryqty únmen.

– Joq. Ýaqytsha redaktor min­detin atqarýshymyn! Ydyrysov!

– A, onda... Ydyrysov joldas, dereý, qazir bıýro májilisine kel!

Dereý jettim, «kishi SK-ǵa». Eki SK da kimdi de bıýro májilisine jaıdan-jaı shaqyrmaıdy. Biraz «uıpalap» («na kover») alý úshin shaqyrady. Men de sol sazaıdy tarttym. «Ultshyldyq saryndy ýaǵyzdaýǵa dem beretin, saıası saýatsyz, redaktorlyqtyń ózi túgil, mańyna jolatpaıtyn adam retinde», jeke kartochkama ja­zylǵan sógis alyp shyǵa keldim. Maǵan saıası saýatsyzdyǵym úshin son­sha shúılikken Dyhnov joldas, meni sybap-sybap kelip:

– Ydyrysov joldas, ózińdi aqtaǵyń kelse, ári bizdiń seni (qarańyz, mádenıetin – Á.Y.) jastar gazetinde (atyn atamaıdy – Á. Y.) odan ári qyzmette qal­dyrýymyz úshin kelesi nó­mirde qazaqtyń belgili jazý­shylary: ne Áýezovtiń, ne Muqa­novtyń, ne Músirepovtiń, tek osy úsheýiniń biriniń ǵana «jaýap materıalyn» jarııalaýǵa mindetteımin. Olardyń qaısysy bolsa da «tıtteı ultshyldy» je­rine jetkize áshkereleıtin bolsyn, jazǵan jaýaptarynda! – dep, stoldy toqpaqtaı ur­dy. – Bul jaýyngerlik tapsyrmany oryn­­­damasań, gazetten múl­de qýy­­lasyń. Sonan soń odan ári bas­­pasóz mańynda júrmeıtin bola­­syń!

– Nıkolaı Vasılevıch, Ydy­rysov joldas ol jazýshy­lardyń jaýap sózin gazettiń kelesi sanyna jarııalaýǵa úlgere almas, – dep osy arada sózge Ajar Hakımovna aralasty. – О́ıtkeni ol kisilerdi izdeýi, kelisýi, jazdyrýy kerek qoı. Gazette jarııalaıtyn materıaldy jaı ázirleýdiń ózi úsh táýlikke sozylsa kerek. Sony es­kersek! «Jaýapty bir apta ishinde jarııalasyn!» degen qaýly etsek!

О́zim ótkirligi, ádildigi, bilik­tiligi úshin qatty syılaıtyn, Or­talyq Komıtettiń stýdent-oqý­shy jastar arasyndaǵy jumys jónindegi hatshysy Ibraeva joldas, gazet jumysynan múlde habarsyz bastyǵynyń bilmestigin osylaısha «bildirmeı» sál «jón­dep», jany ashyǵan bolýy kerek, maǵan kómekke keldi.

«Sógis» kúnde bolmasa da, eki kúnniń birinde «jep», etimiz úırengen jaıymyz... Biraq, eki nársege qınaldym. Onyń biri: Dyhnov joldastyń «odan ári bas­pasóz mańynda júrmeıtin bolasyń!» – degeni. Olar qazir qudaı da emes, qudaıdan bylaı da emes qoı! Degenin isteıdi. Sonda qalaǵan mamandyǵymnan aırylmaqpyn ba?! Ekinshisi: shákirt Bodaýbaevtyń jaıy. Ony Dyhnov «tıtteı ultshyl» dep, bıýroda qaıta-qaıta aıtty. Shákirtke sol obal. Ony janbaı jatyp, sóndirtpeý kerek. Al onyń joly, shynynda, «shaldardyń» birine «jyly jumsaq» «jaýap» jazdyryp, Bolat balany «bylaı azdap synatyp», biraq «sylap-sıpatyp» «joǵary jaqtyń» gúrzisinen saqtap qalý!»

Osy jerde, osy aıtylǵan sózderden-aq Ábilfaıyz aǵanyń boıyndaǵy ózine ǵana tán aıryqsha qasıetterin: ómir boıy jan balasyna qııanat jasap kórmegen aq, adal kóńilin, óz basyn ǵana oılap qoımaı, ózgelerdiń de jaǵdaılaryn, jaı-kúılerin oılaı júretin qamqor minezin de baıqaýǵa bolady. Biraq Ábekeńniń ol estelik-essesinde jany jaısań aǵanyń sol bir qysyltaıań kezde de óz basyn arashalaýdy ǵana oılap qoımaı, «beıkúná shákirt» meniń de odan arǵy keleshek taǵdyrymdy bir sát te esinen shy­ǵarmaǵany, alańdaǵany, sol tustaǵy istegen áreketteri egjeı-tegjeıli, tartymdy baıan­dalady. Zańǵar jazýshylarymyz Muhtar Áýezovpen, Ǵabıt Músirepovpen aralarynda bolǵan áńgimelerden zaman lebi, uly tulǵalarymyzdyń adamgershilik bolmystary anyq kórinedi. «Endi qaıttim? Sábeń de maqala jazýdan bas tarsa ne istemekpin?» dep qorqa-qorqa, janyna Sábeńmen tanystyǵy, aralastyǵy bar, redak­sııaǵa jańa­dan alynǵan jas aqyn Álı Musahanovty ertip, Sábeńniń saıa­jaıyna barǵany, sondaǵy Sábeń men ol kisiniń jary Márııam she­sheıdiń olardy qazaqy keń minezben qalaı jaıdary qarsy alǵany, gazet týraly, maqala týraly, redaktorlyq týraly Sábeńniń aıtqan oıly pikirleri, eń sońynda: «Onda bylaı bolsyn: súıip oqıtyn gazetim «Lenınshil jas» úshin, sender, Bodaýbaev ekeýińniń bolashaqtaryńa qııanat bolmasy úshin Sábıt aǵalaryń taǵy bir terin artyq tógedi de! Meniń de shuǵyl jumysym az emes. Biraq, senderdi arashalamasqa bola ma! Aldyn ala aıtyp qoıaıyn: gazetke, Ábilfaıyz, saǵan tıispeımin. О́ıtkeni osyndaı bir «tóńkerip» tastar birdeńe baspasa «Lenınshil jas» bola ma?! Al sen bolsań, ýaqytsha bolsa da qol qoıyp otyrǵan soń gazettiń bedelin ósirýge tyrystyń (al bul bizdiń de bastan ótken). Biraq, Bolat shákirtti, áke retinde, biraz qamshy astyna alamyn. Ádette, myqtap qorǵaýdyń bir joly – kinálini myqtap turyp shyqpyrtý, synnyń astyna alý! Sonda synalǵan endi jabylam degenderdiń aıaýshy­lyǵyna da ıe bolady. Onda Bolat ta «jas ultshyl» dep taǵy­lar ataqtan da aman qalady! Son­dyqtan ol bala meniń synymdy – ákesiniń etten ǵana ótetin shybyrtqysy dep bilsin! Al «enesi tepken qulynnyń eti de aýyr­maıtyny» belgili! Mine, osy­­laı! Materıaldy «Bul qaı ja­­tyrqaý?!» degen taqyryppen ma­­­shın­kaǵa bastyrtyp, erteń tús­ke deıin redaksııalaryńa jet­kizip berem!

Sábeń «shyqpyrtqan» Bolat Bodaýbaev, sol zańǵar jazýshynyń «tepkeni» shıpa bolyp, keıin belgili qalamgerge aınaldy. Ol qazir respýblıkamyzǵa tanymal pýblısıst-jazýshy!» – dep jazypty Ábilfaıyz aǵamyz Jam­byl oblystyq «Aq jol» gazetinde 2017 jyldyń 9 aqpany kúni «Stýdent Bodaýbaevta jazyq joq» degen atpen jarııalanǵan estelik-essesinde.

«Bul qaı jatyrqaý?» atty Sábeńniń kólemi kóldeı «jaýap» materıalyn oqyǵanda kóńilime qorqynysh uıalamady desem jalǵan aıtqandyq bolar edi. Biraq, osy oqıǵa oryn alǵan 1959 jyl – Hrýshevtyń ýaqytyndaǵy, burynǵy qatań repressııalardyń tońy biraz jibi­gendeı bolǵan, «jylymyq kezeń» edi ǵoı. Gazetter biraz shýlap, KPSS Ortalyq Komıte­tiniń organy «Kommýnıst» jýrna­lynyń sol jylǵy qyrkúıek aıyndaǵy №13 sanynda da syn­ǵa ushyraǵanymmen, ony respýb­lıkalyq «Kazahstanskaıa pravda» jáne «Sosıalıstik Qazaqstan» kóshirip basqanymen (sol jyl­dardaǵy tártip qoı), Ábil­faıyz aǵa aıtqandaı Sábeńniń qam­shysynyń da shıpasy tıdi me eken, oqýdan shyǵarylmaı, túrmege de túspeı, aman qaldym.

Sóıtip, ýnıversıtettiń birin­shi kýrsyn bitirgen kezden-aq qamqorlyǵy men shapaǵatyn kór­gen Ábekeńmen odan keıingi eseıip, elge tanymal bolǵan jýrnalıstik saparymda, jaýapty, tutqaly qyzmetter atqarǵan jyldarymda da rýhanı jaqyndyǵymyz ben aǵaly-inili sııaqty syılastyq qarym-qatynasymyz úzilgen joq, odan ári jalǵasa tústi. Taǵy da Ábekeńniń «Qazaqtyń Qal­dashy» atty estelik-esse-áp­sánásinen kishkene úzindi kelti­rýdiń reti kelip tur: «Al bul tarıh – qyzyq tarıh ózi. Bizder­diń: meni «aqsaqaly» etken Qaldash (Qaldarbek Naımanbaev), Shákeń (Shá­ribek Esmurzaev), Bókeń (Bo­lat Bodaýbaev), Nurekeń (Nur­ǵoja Jubanov), Mákeń (Mádı Kereev), Jákeń (Jańalyq) jáne Erekeń (Erik Syzdyqov) syndy saıdyń tasyndaı músheleri bar «kóktemdikter» «Brejnevtiń keń zamanynda» qurylǵan-dy. Ol óz múshelerin rýhanı jaqtan ósi­rýmen, tárbıeleýmen, jandy baıy­týmen aınalysatyn qaýym edi.

«Kóktemdikterdiń» sol qaýy­mynyń turaqty asaba-prezı­denti Qaldash boldy. Ol qaýym mindetin sondaılyq mámilegerlikpen júzege asyrtty. Qandaı mándi ómir keshtirtti bizge!».

Osyndaǵy Ábekeńniń «kók­tem­dikter» dep otyrǵan, otbasy, bala-shaǵalaryna deıin tyǵyz aralasyp, dám-tuzdary, kóńilderi rııasyz jarasyp, bir-birine qýanysh pen shattyq syılap, aq-adal dostyq kóńilderine qylaý túsirmeı, shat-shadyman ǵumyr keshken, Almatydaǵy jýrnalıster men jazýshylar arasynda «Kóktem aýyly» atanyp ketken shoq juldyzdaı osy qaýymnyń qalaı qurylyp qalyptasqany kúni keshegideı esimde.

1971 jyly Almatydaǵy bu­rynǵy Lenın, qazirgi «Dostyq» dańǵylynyń boıyndaǵy par­tııanyń Ortalyq Komıteti sal­dyrǵan bes qabatty, sol kez úshin jurt qyzyǵatyndaı, qabyrǵalary beton men plıta emes, taza kir­pishten órilgen sáýletti úıdiń qu­rylysy bitti. Sol úıden partııa qyzmetkerlerimen birge aýyzdarynyń salymy bar keıbir jýrnalısterge, jazýshylarǵa, baspahana qyzmetkerlerine de páterler tıdi. Úıdiń nómiri 107. Astyńǵy birinshi qabaty tutasymen neshetúrli buıymdar satylatyn «Kóktem» dep atalatyn ádemi dúken. Álgi «Kóktem» degen sóz úıdiń tóbesinde de kúndiz túrli-tústi boıaý­larymen kóz tartyp, túnde ot bolyp janyp, jarqyrap, alys­tan kóri­nip turar edi. Sol úıden «jolymyz bolyp», joǵarydaǵy Ábekeńniń essesinde aıtylǵandaı, qalamger-baspagerler Qaldarbek Naımanbaevqa, Sháribek Esmur­zaevqa, áıgili fototilshi Nur­ǵoja Jubanovqa, maǵan (ol kez­de «Lenınshil jas» gazeti redak­torynyń orynbasarymyn) páterler tıdi. Meniń ju­baıym Habıba ol ýaqytta Más­keýdiń Plehanov atyndaǵy ınstı­týtynyń aspırantýrasyn bitirip, kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap kelip, QazPI-de sabaq berip júrip, úlken uldan keıingi ekinshi qyzymyz Dınany dúnıege ákelgen-di. Qyzymyzdyń qyrqynan shyǵaratyn toıyna kórshilerimizdi jubaılarymen shaqyrdyq. Ol toıymyzdyń qyzyqty, kóńildi bolǵany, kóp otyryp, rahattana iship-jep, kóp kúlgenimiz sonshalyq, buryn da bir-birimizge kóńilimiz túzý ǵoı, aramyzda endi shyn mánindegi jaqyndyq, qımastyq sezimi paıda boldy. Qaldarbek, Nurǵoja, Sháribek KazGÝ-di qatar oqyp bitirgendikten, ózara ázil-qaljyńdary da eshqashan taýsylmaıtyn. Toıdy basynan aıaǵyna deıin basqaryp, qyzyqty ótkizgen Sháribek toıdyń sońyna taman «endi osyndaı tamasha otyrystarymyzdy budan ári de jalǵastyraıyq. Munyń ózi jaı ǵana sóz bolyp qalmaý úshin men qazir qolyma qaǵaz alamyn. Sóıtip, qaı úıden soń qaı úıge baratynymyzdyń tizimin jasaımyn. Osyǵan qarsylar bar ma?» – dep surady. Máz-meıram bop rahattanyp otyrǵan kópshilik «joq!», «joq!» dep shýlasty.

Kelesi joly Shákeń men Naǵıma bizderge qosyp KazGÝ-de sabaq beretin Ábilfaıyz aǵamyzdy, ózderimen esikpe-esik kórshisi, partııa qyzmetkeri Mádı Kereevti jubaılarymen birge shaqyrypty. Bul jolǵy tamadamyz Qaldarbek boldy. Onyń jýrnalıstik, jazýshylyq, uıymdastyrýshylyq, baspagerlik qabiletterimen birge jıyn-toı, dastarhan basqarý qabileti de ǵajap edi. Osy joly jasynyń úlkendigin syılap, tórge otyr­ǵyzǵan Ábilfaıyz aǵa men Zarıa jeńgemiz otyrystyń ajar-kórkin, sán-saltanatyn odan saıy­n arttyryp jiberdi. Ekeýi kezek-kezek shyrqaǵan Qyz Jibek pen Bekejannyń arııasy opera teatry ánshileriniń oryndaýynan tıtteı de kem bolyp kóringen joq. Ábekeń aǵamyz Zarıa jeńgemizdiń ajar-kórkine, bulbuldaı saıraǵan únine ómir boıy ǵashyq bolyp ótýi, keıin sony ózek etip «Tańsholpan» atty roman jazýy teginnen-tegin emes-ti.

О́zi bala jastan qıyndyqty kóp kórip, áke-shesheniń aıaly alaqanyn bilmeı ósse de jeń­gemiz Zarıa ekeýi juptary, tatý­­lyqtary jarasqan, elge ju­ǵymdy, dos-jaranǵa, aǵaıyn-týysqa qadirli, úlgili-ónegeli otbasy boldy. Osy shańyraqta tár­bıe alǵan Erlan Ydyrysov uzaq jyldar halqymyzdyń aıtýly azamattarynyń biri bolyp, El­basynyń janynan tabylyp, asa jaýapty qyzmetter atqaryp, elimizge adaldyqpen eńbek etip kele jatqany kóńilimizge qýanysh uıalatady.

 

Bolat BODAÝBAI

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 16

Rýhanııat • Keshe

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Keshe

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Keshe

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Keshe

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Keshe

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar