Rýhanııat • 22 Qazan, 2019

О́risi keń, óreli

123 retkórsetildi

Muhambet Jumanazaruly Kópeımen alǵash tanysqan shaǵymyz 1976 jylynyń kúzi edi. Respýblıka jastar uıymynyń jetek­shilik qyzmetimen baılanysty Jezqazǵanǵa barǵanmyn. Ol kezde Jezqazǵan ózi ońasha oblys bolyp shańyraq kótergen kez. Osyǵan baılanysty oblys jurtshylyǵynyń kóńili kóterińki eken. Oblys, qala, óndiris basshylarymen tanysyp, kezinde mektepte oqyǵannan bastap Jezqazǵan mys jáne taǵy basqa respýblıkaǵa áıgili ken qazynasy men ony óńdeý fabrıkalarynyń, sol kezdegi Qazaqstanda, tipti Odaqta áıgili ozyq tehnologııalardy kórip, elimizdiń ónerkásip órisiniń qýattylyǵyna qanyǵyp, kóp maǵlumat alǵanym esimde.

Ultymyzdyń, ult ulanda­ry­nyń, memleketimizdiń ta­rıhyn­da ǵulama, alǵashqy akade­mık, geolog Qanysh Sátbaev baǵyn ashqan Jezqazǵan ólkesiniń bizdiń elimizdegi orny erekshe ǵoı.

Tuńǵysh Prezıdent – El­ba­sy Nursultan Ábishuly Nazarbaev meml­ekettigimizdiń ta­rıhy men ta­myry týraly tolǵanystaryn keıingi jyldary jazylǵan «Rýhanı jań­ǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» at­ty áıgili maqalalarynda kóte­rilgen órkenıet órnekterin de Or­talyq Qazaqstan óńirimen baı­­lanystyrady. Ásirese taý ke­ninen metall qorytyp, turmys­qa jaratý myń jyl buryn osy bizdiń Uly dala keńistiginde bas­talǵanyna nazar aýdarady.

Ekinshi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń pre­zı­denttik laýazymynyń alǵashqy aılarynda at basyn tirep, ulttyń júregine jetetin ulaǵatty sózin osy óńirde aıtty.

Áńgimemizge arqaý bolyp otyr­ǵan zamandasymyz Muham­bet Kópeıdiń týǵan jeri osy ob­lystyń Rýdnık, ıaǵnı qazba, kenish orny degen maǵynany bildiretin eldi meken. Týǵan, ósken jeri, kózin ashqaly kórgeni kenish bolsa, tas qashap, ken qazyp, tili shyǵyp, qulaǵy estigen asqar shyńy – taý tulǵaly ǵulama Qa­­nysh Sátbaev bolsa, ol bala kenshi bolam, taý-ken ınjeneri bolam dep qushyrlanyp óspeı, bola­shaǵyn, kásibin, baqytyn taý ke­ninen izdemeı qaıdan izdemek?

Árıne, ol solaı. Biraq solaı bolaryna aldymen ákesi Ju­manazardyń sol zamanda bú­kil ken ornynyń betkeustar, mań­daıaldy shahteri bolyp, 34 ja­synda sol jumysta mert bo­lýy da sebep bolǵan bolar. «Áke kórgen oq jonar» demekshi, ákesiniń jolyn jalǵastyrmaqqa, ol az bolǵandaı – Muhambet 15 jas­qa tolar-tolmasynda 38 jas­taǵy anasynyń ómirden ótýi de taǵ­dyrdyń qatań sabaǵy bolǵan bolar.

Bala Muhambet eseıip, orta mektepti bitirip, bolashaq jolyn tańdaǵanda – jazbaı, jańylmaı sol kezdegi jastar tańdaýyndaǵy eń bedeldi mamandyq – taý-ken ınjeneri bolýdy armandap, Al­­­matydaǵy polıtehnıkalyq ıns­­tıtýtyna túsip, ony úzdik bi­­tirip shyǵyp, týǵan jerine ke­­­­­­lip, ózi armandaǵan taý-ken ju­­­myskeri, sheberi, ınje­neri bolyp, óndiristiń qaza­nyn­da joǵary oqý ornynda alǵan bi­limin synaqqa saldy, táji­rı­beli kenshilerden tálim alýdan jalyqpady, shyńdaldy, shı­rady. Jumysshylar ujy­mynda eńbek adamdarymen sóı­lesýdi, olardyń múddesin qor­ǵaı bilýdi, adal eńbekteriniń ba­ǵalanýyn, áleýmettik ta­lap-tilekteriniń quqyqtyq negiz­de oryndalýyn qadaǵalap, ádil­­dik qarym-qatynastyń saq­talyp, qamtamasyz etilýin qa­lyp­­tas­tyrýǵa jas maman esh jal­taq­syz aralasyp, eńbek etti. Son­dyqtan da jas jumysshylar ony ózderiniń jetekshisi etip saılady. Jastyq jiger qaı­ra­tyn jastar uıymynyń ju­mysyn jandandyrýǵa aıanbaı jumsaı bildi. Otyz jasyna je­ter jetpes «tepse temir úze­tin» ekpini men qaıraty taý qoparar shaǵynda el basqardy. Bu­rynǵy saıası ákimshilik, eko­nomıkalyq júıe daǵdarysqa tirelip, ótpeli dúbirli kezeńde el arasynda Qarajal, Jáırem, Atasý óndiris oryndarynda mem­­leketimizdiń táýelsizdigin maq­sat-múddelerin nasıhattaýmen boldy.

Muhambet Kópeı 1995 jyly qabyldanǵan jas memleketimizdiń jańa Konstıtýsııasyna sáıkes tuńǵysh qos palataly Parlament Májilisine depýtat bolyp saılanyp, osy jyldary jańa zań shyǵarýshy bılik tarmaǵynda aı­ryqsha belsendilikpen jumys istep, baıandy, ónegeli iz qaldyra aldy.

Burynǵy odaqtyq ekonomı­kalyq júıe túbirimen ózge­riske ushyraýyna baılanysty bizdiń elimizde dendegen eko­nomıkalyq daǵdarys 90-jyl­dardyń sońyna deıin sozylyp, Tuńǵysh Prezıdenttiń jarııalaǵan jańa reformalary sol jyldary ǵana óz nátıjelerin bere bastap edi. 1999 jyly Muhań ózi eńbek etken óńirden jurtshylyqtyń joǵary senimine ıe bolyp, ekinshi ret depýtat bolyp saılandy. Bul joly Muhambet Jumanazarulynyń alǵashqy shaqyrylymda qarjy jáne bıýdjet komıtetindegi bi­limdi ári bilikti eńbegi eske­rilip, áriptesteri ony Májilis Tóraǵasynyń orynbasary laýa­zymyna usynyp, saılady. Par­lament basshylyǵyndaǵy qyz­mettiń ereksheligi – onyń óziniń jeke depýtattyq mindetinen tys jalpy palatanyń jumysyn, áriptesteriniń kúndelikti ári aldaǵy ókiletti merzimge arnalǵan jumys josparyn jasaqtap, ony júzege asyrýǵa jaýapty tul­ǵa ekenin de aıtý oryndy bolar. Parlament reglamentiniń buljymaı oryndalýy, komıtet­ter, jumysshy toptary, Úki­met saǵattary, belgili zań jo­balary tanystyrylatyn, talqylanatyn basqosýlar, konferensııalar, dóńgelek ústelder taǵy basqa sharalar Parlament palatalary basshylarynyń quzyrynsyz ótpeıdi. Sonyń bári der kezin­de ári sapaly, nátıjeli uıym­das­tyrylyp ótkizilýi palatalar jumysynyń, ıaǵnı zań shy­ǵarýshy memlekettik bıliktiń tıimdi jumys isteı alýynyń kórinisi bolmaq. Parlamenttik qyz­mettiń eń úlken tarmaǵynyń biri qoǵammen, halyqpen, saı­laý­shylarmen baılanysy, eli­mizde ótkiziletin san-salaly mem­lekettik, qoǵamdyq sharalarǵa belsendi túrde qatysýy, óziniń kózqarasyn, ustanymyn bildirip, usynystaryn jarııalaýy da mańyzdy. Árıne, osy «qaınaǵan» ómirdiń bel ortasynda depýtattar, komıtet tóraǵalary, palata basshylary júrýi de talapqa saı.

Sondaı-aq Parlament mem­le­­ketimizdiń Prezıdentiniń syrt­­qy saıasatyn júrgizýde, eli­­­miz­diń qaýipsizdigin, qor­ǵa­­­­nysyn, halyqaralyq qaty­nas­tarynyń zańdyq bazasyn qam­tamasyz etýde sheshýshi ról atqaratyny da belgili. Elimiz dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi bolýyna par­la­mentaralyq qatynastardyń nátıjeli bolýy, parlamenttik delegasııalardyń Eýropadaǵy Qaýipsizdik Yntymaqtastyq Uıy­mynyń (EQYU), TMD, Túr­ki elderi Parlamenttik Assam­bleıalarymen, ekijaqty par­lamenttik qarym-qatynastar or­­nyqtyrý sharalaryna da negizgi jaýapty laýazymdy tul­ǵalar Parlament basshylary men birge beıindi komıtetter. Osy baǵyttardyń bárinde de Mu­hambet Kópeı áýelde Má­jilis, 2005-2011 jyldary Se­nat Tóraǵasynyń orynbasary kezinde óte belsendi jumys uıym­dastyryp, júrgize aldy.

Muhań Parlamenttegi jyldarynda Qarataı Turysov, Sher­han Murtaza, Jabaıhan Ábdil­dın, Ábish Kekilbaev, О́mir­bek Baıgeldı, Oralbaı Ábdi­kárimov, Kenjeǵalı Saǵa­dıev, Oral Muhamedjanov, Ra­vıl Shyrdabaev, Farıza Ońǵar­sy­nova, Muhtar Altynbaev, Ádil Ahmetov, Ǵanı Qasymov sııaqt­y elimizge belgili memleket, qoǵam qaıratkerlerimen áriptes, tilektes, múddeles dárejede mem­lekettik táýelsizdigimizdiń baıandy bolýyna kóp eńbek sińir­gen qaıratkerdiń biri boldy.

Osy aralyqta Muhań Elba­synyń senimimen Tótenshe jaǵdaı mınıstri qyzmetin de abyroımen atqardy. Onyń osy qyzmetke taǵaıyndalýy da jaıdan-jaı bolmasa kerek. Birinshiden, ol maman, taý-ken ınjeneri. Jer ústi, jer asty eńbektiń qaýipsizdik talaptaryn tolyq biletin adam. Ekinshiden, el qamyn oılaıtyn, qandaı da tabıǵı apattardyń sebep-saldarlarynyń aldyn alýdy uıymdastyra alatyn bilimdi, bilikti qaıratker. Úshinshiden, memlekettik jaýapkershilikke óte sezimtal, memlekettik tártipti qa­tań ustanatyn qyzmetker. Júris-turysy jınaqy, ózi de mazasyz, aıtqan sózin oryndamaı tynysh tappaıtyn azamat. Adamǵa qaıyrymdy, qolynan kelse, kómegin aıamaıtyn adal. Osyndaı minez memlekettik qyzmetkerdiń qaı qaısysyna da kerek-aq.

Muhańnyń otbasymen bir úıde kórshi turyp, ózara túsinisip, kóp jaǵdaıda syrlasyp, erkin aralastyq, dastarqandas, dámdes, tuzdas bolyp, talaı esten ketpes jadyraǵan jaqsy kúnderimizdi birge ótkizdik. Adamı syılastyq, dostyq, joldastyq qarym-qatynasqa beıim, ashyq, kóńili súıgen adamǵa astyndaǵy atyn túsip berer táýekelshil. Teginde baýyr­mal. Janashyr. Aǵaıynnyń oqýǵa, izdenýge talpynǵan jas­taryn qoldap, qolushyn berýden jalyqpaıdy. Arqanyń ónersúıer qaýymynan sýsyndap ósken ónerpaz, ózi de birneshe mý­zykalyq aspaptarda bir kisideı jarqyldaıtyn jaısań minezi de jetkilikti. Qoly bosaı qalǵanda qasqyr qýyp, dala kezip ketetin saıatshylyǵy da, mergendigi de onyń ómiriniń bir qyry, bir syry. Mamandyq tańdap, eńbek jolynan jańylmaǵan Muhambet, jar tańdaýdan da jaza baspaı, Qalamqastaı qyzdy ómirine serik etip, baqytty shańyraqtyń ákesi, atasy bolyp, eline eńbek eter ul, qyz ósirip, nemere, shóbere súıý baqytyna keneldi. Onyń eńbek joly, jetken jetistikteri, urpaqqa ónegeli ómiri – bir boıyna jınaǵan jaq­sylyqtyń kórinisi bolsa kerek.

Muhambet Jumanazaruly – órisi keń, óresi bıik tulǵa.

Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • 15 Qarasha, 2019

Balýandar Tarazda beldesedi

Kúres • 15 Qarasha, 2019

Grand Slam jarysynda beldesedi

Sport • 15 Qarasha, 2019

Meksıkalyqtyń qarsylasy atanýy múmkin

Kásipqoı boks • 15 Qarasha, 2019

О́zbek etnosynyń mádenı kúni atalyp ótti

Aımaqtar • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstannyń 700 ártisi Reseıge estafeta joldady

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar