Rýhanııat • 22 Qazan, 2019

Ǵasyr epopeıasy

193 retkórsetildi

Búgin qazaq ádebıetiniń klassıgi, kórnekti qalamger, sýretker-jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov 95 jasqa toldy. Ult ádebıetiniń patrıarhy – abyz Ábeni mereıtoıymen quttyqtaı otyryp, oqyrman nazaryna aıqarma bettegi materıaldardy usynamyz.

Álem ádebıeti ókilderiniń sa­na­tyn­daǵy qazaq ádebıetiniń klas­sıgi Ábdijámil Nurpeıistiń «Qan men ter» atty epıkalyq dás­túrdiń úzdik úlgilerine júgingen dáýirnamalyq trılogııasynda HH ǵasyr ishindegi tarıhı-áleý­met­tik, saıa­sı-qoǵamdyq túbirli ózge­rister, psı­hologııalyq qaı­shy­lyqtar men ǵa­lamat oǵash oqı­ǵalar, apalań-topalań, ala­ǵaı da bulaǵaı soıqan zamannyń janshoshyr­lyq kórinisteri, el, ha­­lyq, jer, teńiz taǵdyry barsha shyn­dyǵymen shy­naıy, kelisti jyr­lanǵan. Otarshyl­dyqtyń qamytyn myqtap kıgen, noqtaly kúıge túsken ustaranyń júzinde, ıneniń ushynda tirshilik keshken tutastaı qa­zaq jurtynyń ólsheýsiz kúıinish-qa­siretin, taqsiret-to­zaǵyn aıtqanda P.Iа.Chaadaevtyń fı­­losofııalyq hatta­ryn­daǵy: «Rossııa búkil adamzat moıyn­daı­tyn zańdardy, sharttardy, jar­ǵylardy jula tartyp, bura tartyp, óziniń murat-maqsattaryna ju­m­saıdy» deıtin jany bar pi­kirine bas shulǵısyń. Azýly derjavanyń qazaqtyń kórgendi qa­ýymyn, zer­deli, sáýletti qoǵamyn, Uly da­­la­nyń asyl ıgilikterin álem-ta­py­ryq, jón-josyqsyz halge tú­sirip, ult taǵ­dyryn qýyrshaqqa aı­­naldyrǵany, aı múıizdi ser­ke­lerin «qulaq-shekeden soqqy jegen jylqydaı qaltaqbas» etkeni «Qan men ter» shyǵarmasynda zııa­ly oqyrmannyń saı-súıegin, jan-júıesin solqyldata jazady. Bul oraıda Reseıdiń oıshyl qaıratkeri Lev Annınskııdiń «Nurpeıisov romany – dala psıhologııasynyń ensıklopedııa­sy. «Qan men ter» – ult­tyq ǵaryshqa tán minezder galereıasy» deýi qısyndy, dup-durys.

Ǵasyr kitabynda altyn ba­lyq úıirin­deı shoqtyǵy bıik da­ra keıipkerler sho­ǵyry bar: ósý, órkendeý jolynda óne­geli, óre­li tulǵa dárejesine jetken er mi­nezdi, jany aq shúberekteı Ela­man, kózqarasy, tanymy, ustanymy or­taq, taǵdyrlas, murattas, tileýqor Dos, Móń­ke, Raı, Kálender; aqyldy da aı­laker, seri, jer túbinen oılaı­tyn Tá­ńir­ber­gen; onyń aǵasy «Qa­rataz», «Qoıly taz» atanǵan myń­dy aıdaǵan dáý­letti baı, bolys Qu­daımende men Aldaber­gen sofy, mań­daıynyń sory bes eli, ómi­ri shy­tyrman-shyrǵalańǵa toly, qara da­ýylǵa qarsy ushqan qyrandaı qaı­­sar, basyna bult úıirilgish, sú­ringish, beı­netqor, aq manardaı Aq­bala; sýǵa bat­paıtyn, otqa janbaıtyn Sýdyr Ah­met, jaqyndy úıirip, alysty qaıy­ryp, úzigińdi jalǵap bútindeıtin el jaqsylary «halyq atasy» Esbol qarııa, qara emendeı Súıeý qart, «aýzy dýaly» Álibı, beıpil aýyz Qaraqatyn, ab­zaldyq pen adamgershilik qa­sıet­teri joǵary Dostyń anasy aqyl­man Aq kempir, Alla minsiz ja­ratqan laǵyl-gaýhar Aıǵansha, orys saýdageri Tentek Shodyr (Fedorov), Kýrnos Ivan men tatar saý­dageri Temirke, qazaq saýdageri Ebeısin, jalshy Jalmurat Shal­qar shaharyndaǵy jumysshy qoz­ǵalysy jetekshileriniń biri – adýyn ózimshil, óktem, órkókirek Mıýl­gaýzen men qart jumysshy Oznobın jáne t.s.s.

Iá, alýan-alýan keıipkerler, taǵdyrlar, harakterler, minezder. Ár­bir keıipkerdiń bolmysynda, is-áreketinde, minez-qylyǵynda, daǵdy-mashyǵynda, kózqarasynda, dúnıe­tanymynda halyqtyń áleý­mettik taǵdyry bar. Tarıhı-áleý­mettik, saıası-qoǵamdyq ortanyń áse­ri, sýreti bar. Ult sýretkeri Áb­dijámil Nurpeıis árbir quby­lys­tyń, árbir oqıǵanyń, jaǵdaıattyń búge-shigesin, sebebin, negizin yjda­ǵat­taıdy, has tamyrshydaı dóp túsedi.

Mysaly, Elamanda tektilik bar. Ákesi Naýan Súıeý qyzy Aq­ba­la­ny atastyrady. Ol Qudaı­men­deniń jylqysyn baqty. Bir­de Qudaımendeniń Uly  qum boıyn­daǵy qudasynan qalap alǵan jel jetpes júıriginiń qarnyn kók­jal qasqyr jaryp ketkende Qudaımende:

– Áı, ıt! Sen úıirge salatyn aıǵyrym ba ediń?

 Sen meniń jylqyshym bola-syń, – dep aqyryp, Elamandy qam­­shymen qaq bastan tartyp ji­be­ripti».

Elaman da býradaı býyrqanyp, shamyrqanyp atyna qarǵyp minip, Qudaımendege barystaı atylǵan eken.

– Áı, Qudaımende!.. Jylqyń áne! Dúnıe kezek. Kúnim týsa, kórermin, – dedi de, Elaman at basyn buryp, quıyndatyp, ala jóneldi».

Endi Elamannyń ómir joly basqa bir arnaǵa oıysty. Promsal ashqan oraldyq baı orys Tentek Shodyrǵa jaldandy. Orys-german soǵysy tutanyp, balyqtyń baǵasy da sharyqtap ketken edi.

Balyqshylar Elaman, Móńke, Raı, Dos, Qultýma teńiz ústinde. Balyq tapsyratyn saraı – muzqala bar. Teńiz – qazaq jerinde, ıgilikteri – jat qolynda. Balyqshylar bir asymdyq balyq alsa, Fedorovtiki dep.

– Bul jaqqa men ıman izdep kelgem joq, – Endigi jerde menen ulyqsatsyz bir shabaq almaısyńdar – deıtin.

Tentek Shodyrdyń balyq­shy­lardy qorlaýy, masqaralaýy tó­tenshe edi. Mysaly, Móńke men Álıza shıetteı toǵyz búldirshinin jer qoınyna berip, endi sút ken­jesiniń shyraǵy sóngende jerleýge de mursat bermeı, Tentek Shodyr os­padarlyq jasap, balyqshylardy muz ústine shyǵarmaqshy bolyp, súzegen buqadaı Elamannyń ar-na­mysyna tıip: «Az-ı-at! Dıkar!» dep jaǵynan osyp jibergeni bar.

Jel qýǵan qańbaqtaı Tentek Shodyrdyń jaıyn jas ofıser Fedorov bylaısha paıymdaıdy: «Endi baqsa... ákesi baıǵus, kerek dese kózi tiride adamǵa uqsap du­rys ómir súrmepti. Qatyn, bala an­da, ózi bunda. At aıaǵy jetpeıtin qý dalada tili, dini bólek jabaıy halyq arasynda esil-derti mal tabam, baı bolam dep janyn jaldap júrgende, aqyrynda kisi qolynan qaza tapty. Súıegi dalada qaldy. Kúl shyqqandaı, óligin de aýyl syrtyndaǵy tóbeniń basyna aparyp, tizeden qazǵan shuqyrǵa kóme salypty. Qabir basyna shanyshqan aǵash kresti de osy aýyldyń túıe­leri súıkenip qulatyp ketipti».

Sóz zergeri Á.Nurpeıis jas ofı­serdiń túrin, keskinin, kekesinin, ózimshildigin jáne Qudaımende, Temirke, Aqsaq Jagorlardyń «jel soq­qan qamystaı japyrylyp, ıi­lip-búgilip» jatqanyn qyzǵy­lyqty sýretteıdi.

Elaman men inisi Raıdyń qol-aıaǵyn kisendep Shalqarǵa aıdap bara jatqanda túıe qoraǵa qamaıdy.

Aıǵanshanyń anasy:

– Bul úıge qonǵylaryń kelse, bar, baryńdar, analardy alyp kelińder! – dedi aqyryp.

– Qarııa-aý, olar kisi óltirgen, qylmys...

– О́ı, qarabet! Imansyz. Qan­sha kisi óltirse de, olardyń qylmy­sy senderdiń qara júrek, tas baýyr­lyq­taryńnan artyq bolmas.

Asyly, keıýananyń sózinde izgiliktiń jupary eskendeı.

Jazýshy Á.Nurpeıis Elaman men oıy ozyq kempirdiń arasyndaǵy dıa­logty bylaısha órbitip óristetedi:

– Qadirli ana, biz teńiz jaǵasyn­da turatyn balyqshylar aýylynanbyz.

– E-e! «Adamnyń basy – Alla­nyń doby». Ne bolaryna kimniń kózi jetken, – dedi kempir. Sál otyr­ǵasyn júzin Elamanǵa qaıta tiktep – jónińdi bilmesek te  júzińdi birinshi ret kórip otyrmyn. Qaıdan bileıin, adam alasy ishinde ǵoı. Túrińe qa­rasam, ımanmen qaptap qoıǵandaı eken, – dep edi kempir, Elamannyń úsik shalǵan beti surlanyp, biraz otyryp baryp:

– Kisi óltirý kásibim emes edi, qadirli ana. Qudireti júrip turǵan­dar oǵan qoıdy ma dep, demi dirildep toqtady da, – qysqa kúnde qyryq óle bergesin, qaıteıin, tym qurysa, birin óltirip jastyǵymdy alyp jat­qym keldi. Qadirli ana, bizdiń jaıymyz osy, – dedi.

Kempir úlken uly Tóleýge qoı soıǵyzyp, qonaqasy bergizedi.

Kempir Elamanmen emen-jar­qyn sóılesip otyryp: – Bir isti istep salǵan ekensiń, shyraǵym. Oń-terisin biz qaıdan bileıik. Tek, áıteýir, ózińnen tómen áldekim­der­den qorlyq kórip, kúnde-kúnde óle bergenshe, bir tirlikte bir ólgen de durys shyǵar, – dedi.

Ol tájirıbe, túısik, aqyl, qaza­qy minezdiń sózin jetkizgen.

«Qan men ter» ulttyq epopeıasy­nyń birinshi kitaby «Ymyrtta» Qudaı­mendeniń bolys saılanýy, Táńirbergenniń ákesi Abyraly naı­zager men Elamannyń ákesi Naýannyń aıqasy, Móńke qasireti, Kálenniń Qudaımendeni jýan doıyr­men qaq bastan qaqyrata sileıtýi, Táńirbergenniń bolys aǵa­sy Qaratazǵa Kálenniń kózin joı dep keńes berýi, olardyń ýrıadnık al­dynda jalpaqtaýy jáne Kálen men Elamandy ońdyrmaı sógýi, Kálen, Móńke, Táńirbergenniń ushy­rasýy, Peshir men oqyǵan jigit Ja­saǵanbergenniń jalǵan aıtýy, keı rette Peshir bala Kálendi qol-aıaǵyn matap ustaýǵa oqtalǵanda Jasaǵanbergenniń «Seni de halqyń oqyǵan, kózi ashyq azamatym deıdi-aý! Orys tilin sen óz álsizińdi talaý úshin úırengen ekensiń ǵoı» deýi qandaı áserli, Kálenniń tulǵasy men isteri týraly málimetter, ser­pini segiz Qudaımendeniń Ebeı­sin úıinde Kálendi soqqyǵa jy­ǵýy, Elamannyń Sibirge aıdalýy, Táńirbergenniń Aqbalany úıine kirgizip alýy, Álibıdiń qy­zy Bóbektiń uzatylý toıy, Aq patsha­nyń qazaq jigitterin soldatqa alýy, Elamannyń elge oralýy, Kýr­nos Ivannyń qanypezerligi ıaǵnı bir bóshke qaramaıdy teńiz jaǵasyndaǵy el ryzdyǵy qamysqa ot qoıýy, Aq patshanyń jazalaýshy otrıadynyń kúlparshasy shyǵyp oısyraýy, Kálenniń áskerı óneri men ónegesi, Sýdyr Ahmettiń Kálendi «Abylaısha aq kıizge kóterip han saılamaq» nıetiniń bolýy úzdik sýretkerlikpen órnekteledi.

«Sergeldeń» romanynyń taqy­ryptyq, sıýjettik oqıǵalaryna den qoısaq, munda qońtorǵaı ha­lyq­tyń ataqonysynan aýa kó­shýi, joqshylyq, qaıyrshylyq, tas­baýyrlyq, neshe túrli alym-salyqtyń kóbeıýi (mysaly, aq qoı salyǵy), jumysshylar ereýili, on altynshy jyly qara jumysqa jegilgen jigitterdiń elge oralýy, Táńirbergenniń Elaman men Ká­len­niń kózin qurtýy, Aqbalanyń ústi-ústine taǵdyrdyń talqysyna ushy­raı berýi, bezbúırek Ebeısin­niń Súıeý qartty tabalaýy, «kisi kóńilin áriden topshylaıtyn», «jer túbinen oılaıtyn» Esbol qa­rııa­nyń Shalqarǵa Elamandy izdep kelýi, balyqshylar aýylynyń qys­qa kúnde qyryq qyrqysyp, bere­ke-birlikten aıyrylýy, Mıýl­gaýzen men Elamannyń jaǵa jyrtysýy, Selıvanov Elamandy revolıý­sııa­lyq kúreske tartpaqshy edi, biraq oǵan Elamannyń kónbeýi, «eski qystaý – eldiń quty» degendeı Ela­mannyń «Neler zamannan ata-babalar jaılap, urpaq ósirgen, ósken, óngen jerine» oralýy, ǵazız jandarmen dıdarlasýy, Súıeý qartpen amandasýy, túrikpender qahary, shapqynshylyǵy, dástúri sýretker Á.Nurpeıis tilimen aıtqanda, «beti bir qatty zamannyń keıpi» keńinen kemel sıpattalady.

Zobalań zaman, qan keshý, qazaq­tyń qasıetti jerine ot pen sýdaı sharpysqan aqtar men qyzyldardyń óńmeńdep, basa-kóktep halyqty qanjosa qyrǵynǵa, asharshylyqqa, úrkinshilikke, daǵdarysqa ushyratý jaıy «Kúıreý» romanynda kór­kem­dik qýatpen, ónerpazdyq qulshy­nys­pen jyrlanady. Dáýir daýsyndaı romannyń basty keıipkerleri – Mıýlgaýzen, orys-túrik soǵy­synda polk basqarǵan Han – Daýrov, Oznobın, Selıvanov, Dıak­ov, gene­ral Chernov, rotmıstr Roshal jáne de admıral Kolchak (jazý­shy Kolchak obrazyn somdaý maq­satynda Joǵarǵy stavkada qyz­met istegen general-leıtenant, baron Alekseı Býdbergtiń kúnde­ligindegi málimetterdi paıda­lan­ǵan) pen Ataman Dýtovtyń ás­kerı qımyldary týrasynda. Sonymen qatar sol bir zaman­nyń aıǵaǵyndaı, aınasyndaı, kýágerindeı «Kúıreýdiń» kór­kemdik-estetıkalyq mazmuny men arhıtektonıkalyq-quryly­my­na joıqyn qyzmet jasaıtyn bel­omyrtqaǵa laıyq qaharmandar: Elaman, Aqbala, Táńirbergen, Jasaǵanbergen bar. Oqıǵa osynaý keıipkerlerdiń qatysýymen óristeıdi.

«Qan men ter» trılogııasynyń kórkemdik-stıldik bitiminde, sýretkerdiń fılosofııalyq oılaý júıesinde, sóz saptaý mádenıetinde qymbat áser týdyrarlyq, te­reń­ oılandyrarlyq, dúnıe-jal­­ǵan­nyń, keıipker janynyń yr­ǵaǵyn túsindirerlik, zamannyń, qoǵam­nyń, tarıhtyń, ulttyq dú­nıetanymnyń, dástúrdiń mán-ma­ǵynasyn uqtyrarlyq meılinshe ish­ki syrǵa, astarǵa, ısharatqa, ıi­rimge, áýezge, sýretke, pikirge baı barynsha oralymdy, kórkemdik qýat­qa kemel kesek-kesek, túıdek-túı­dek poezııalyq sıpattaýlar, meń­zeýler, shendestirýler, salys­­tyrýlar, teńeýler, metaforalar, fılosofııalyq aforızmder jet­kilikti. Ábdijámil Nurpeıis árbir oı oramy, sóılemi, sóz qoldaný tásili ushqyr túısikke ıe sýretkerlik kóz­qarastan, fılosofııalyq jiti paıym­nan, artyqsha zerdelilik pen ze­rektikten týyndaıdy.

Akademık-jazýshy Zeınol­la Qabdolovtyń kórsetkenindeı, Nurpeıisov trılogııasy «ota­ny­myz­dyń ǵasyrlyq tarıhynyń aı­nasy» deýinde kól-kósir syr bar. Jazýshynyń árbir sóziniń kór­kemdik qyzmeti men maqsaty da ózgeshe. Osy oraıda «Ymyrt» ro­manynyń qulaq kúıi ispetti «...Be­tim-aı!.. Masqara-aı!..» deıtin Qa­raqatynnyń jan daýysyn­daı aıbarly aıǵaıy shyl­byryn us­tatpaıdy. Eger de shyǵar­ma­nyń tutastaı áleýmettik-ıdeıa­lyq mazmunyna, zamannyń kesir-kesapattaryna, myńdaǵan mashaqat­taryna, halyqtyń tragedııasyna oı kózimen barlasaq, shyntýaıttap kelgende, zarly zamannyń sulbasyn elestetetin nalys, sógis tolǵaý.

Ár keıipkerdiń ózindik bolmy­sy, ózindik kózqarasy, ózin­dik baı­lam-túsinigi, ózindik áre­keti, ózin­dik daǵdy-mashyǵy bar, ózin­dik oılaý men sóıleý máne­ri bar. Bu da Ábeńniń roman janry­nyń kór­kemdik sharttaryn, kıe­li ulyq qa­sıet­terin júırik meńgergen­diginiń dáleli.

Aıtalyq, Qudaımendeniń tur­mys-tirshilik, ómir jolyndaǵy ustan­­ǵan maqsat-muratyn: «Qarataz dúnıe boǵyn domalatqan qara qońyz emes pe?!» dep bir sóılemmen qaıy­rady.

Sýdyr Ahmettiń adamı qalpy Bıja­malǵa aıtqanynan-aq kórinedi:

«Oý! Oı! Bıjamal-aý, teńiz... bul teńiz she... úı irgesinde shalqyp jat­qan kók teńiz bar-aý, túbi joq yr­­zyq qoı. Kókten salbyrap túsip tur­­ǵan nesibeń ǵoı... Pisýli asyń ǵoı».

Ábeń óz keıipkerleriniń syrtqy túr kelbetin, kórinis-keıpin, minez-qul­qyn, moraldyq-psıhologııalyq erek­shelikterin, júris-turysyn, sonymen qatar keıipkerdiń harakterin túrlishe jaǵdaılar barysynda, kúrdeli, qat-qabat tartystarda syn talqysyna aralastyryp, atan túıe kóteretindeı zil batpan beınet pen azapty úıip-tógip sheberlikpen áser­li beıneleıdi.

Serilik pen kókjaldyqty bol­my­syna darytqan jas jaınaq Kálendi «Ár taly aıǵyr jalyndaı suıyq murt tikireıip, qara sur bu­jyr bettiń túsi qatty buzylyp ket­ken eken» dep sýretteıdi.

Ataly jurttyń basy, altyn erdiń qasy Súıeý qart haqynda: «Ap­paq qýdaı shaldyń saqal-shashy tý syrtyndaǵy terezeden tús­ken qysqy kúnniń sáýlesine shaǵylysyp, qaq tórde qazyqtaı shanshylyp apty? Úıine kelgen Ebeısindi kózge ilmedi. Júrek túk­pirinde Elaman men Raıdyń ustalǵany mazasyn ábden alǵan-dy. Ishteı yza býyp, Ebeısinge kóz qıyǵyn qadaıdy. Osy bir mezetti: «Kóz qıyǵynda: «Jurt seni tóre dep tóbesine kótere bersin. О́ziń de tóre bolýǵa tyrysyp, óńirińe jez túı­melerińdi jaltyratyp taǵa ber... Beshpet, shalbardy da syptaı ǵyp taryltyp, qansha tyrashtansań da, sen áli ship-shıki balasyń» degen kekesin turǵandaı» dep, qarttyń ishki oıyn pash etedi.

Bir urty maı, bir urty qan, bir qolymen ot kóseıtin, bir qolymen shoq kóseıtin Qudaımendeni «irkit quıǵan mesteı, lyqyldap maıǵa bók­ken denesin ári-beri shaıqap, yrq-yrq kúldi» dep kelistirip jazady.

Sýdyr Ahmettiń obrazyn tama­shalaıyq: «О́n boıynda oıdaǵydaı ǵyp jaratqan bir múshe joq eken. Ne artyq jasap arbıyp, ne kem ja­sap oısyrap min bop tur; bir bas pen bir bet aldynyń ózinde talaı oǵashtyq bar; ustaramen tyqyrlap alǵyzǵan basy shaqshaqaıdyń ju­myrt­qasyndaı kógis; tóbesi sopań; qulaǵy tym rabaısyz úlken; aq jarǵaq, alaman qulaq alysta áldebir dybysty sezgendeı eleń etip, ilgeri umtylyp tyń tyńdap qalǵandaı». Bul – portret psıhologııasynyń klassıkalyq úlgisi.

Aral teńizi qazaqtyń yryzdyǵy edi. Ata-babalarymyzdyń ósip-ór­ken­degen ólkesi edi. Osy bir keleli oıdy Kálen bylaısha kesteleıdi: «Aý, Aral, qarashekpenniń baıy qa­zyp shyǵarǵan teńiz emes, qudaı ber­gen bárimizge ortaq teńiz emes pe?».

Nemese: «Qarakózder men aına­kózder de qyz óńirine qadaǵan kúmis teńgedeı jyltyldaıdy»...

Ebeısinniń «tońy oıylma­ǵan­daı tobarsyǵan beti búlk etpedi» dep jazady. Taǵy da «bókken bal­shyqtaı» dep ústemeleı túsedi. Naǵyz qaıyrymsyz, júregi elji­re­meıtin jannyń bet-álpetin, ıaǵnı kón betin aınytpaı kelisti kel­tirgen. «Jalǵyz túıeli sholaq kósh­tiń ishinde Qara kempir men shıetteı balalardy úıine jolatpaǵan-dy».

Dostyń tatar saýdageri Temirke týrasynda: «Iá, Temirke degen qur­dym shyqty ǵoı. Qudaıdyń kók teńizin de buıyrtpaı, ózine enshilep aldy» degeninde, qazaqtyń óz qoly óz aýzyna jetpegeniniń dáleli.

Sofy Allaıardyń «Maǵyna ke­niniń kilti – til, oǵan bir núkte artyq tússe zııan bolady» degeni bar. Ábeńniń tutastaı kórkem shyǵar­mashy­lyǵyna tán bir sıpaty – sózdi dál qoldaný ıaǵnı oı men sózdiń úıle­simin muqııat qadaǵalaý, zerdeleý, paıymdaý.

Sóz – oıdyń sáýlesi, danalyq­tyń, kósemdiktiń, kóregendiktiń, estiliktiń kórsetkishi. Kórkemsóz she­beri  Ábeń oıdyń asylyn; sózdiń shol­panyn suryptap, iriktep, irisin, tirisin qoldanady. Esbol qarııa, Móńke men Álızanyń onynshy balasy o dúnıelik bolǵanda: «Sen ólgen balańa jylap jatyrsyń, meniń, tym qurysa, molada da tilekshim joq ekenin nege oılamaısyń» degen só­zindegi atan ǵana arqalarlyq zil salmaq bar deseıshi!

Táńirbergenniń aǵasy Qudaı­men­dege keńesi: «Baqyt – basqa qon­ǵan qus, qolyna shybyq ustaǵan jas baladan da qorqady».

Elamannyń tektiligi jóninde aıt­saq, onyń jetinshi atasy Toıǵo­ja batyr qyzyl qyrǵyn soǵysta «jaý marqaıyp ketedi» dep, sa­daq oǵy tıgen aıaǵyn qanjyǵaǵa qaıy­ryp baılap tastap soǵysa beripti. Keıin ushyna tıip, ólýge qaraǵanda bı aǵasy Qydyrbaı synyqshy al­ǵyzyp, tizeden tómengi jaǵyn kes­kizip tastatqan edi. Sonan el ara­syna «aqsaq bóri» atanyp edi. Toı­ǵoja batyr ne úshin soǵysty? О́miri joryqta ótkende kókeıindegi arman ne? Biz she? Bizdiń neni utyp, neden utylǵanymyzdy kim biledi?»

Táńirbergenniń aldamshy jal­ǵan jaıyndaǵy ishki monologyn tyńdaıyq:

«It ómirde men qımaıtyn ne qal­dy?» dedi. Ústindegi aspan ba? Shaqyraıǵan kún be? Bedeý qatyn­daı bezerip alǵan myna adyra qal­ǵyr qara jer me? Álde, ury tona­ǵan úıdeı ózegi talǵan kisige bere­tin bir jutym sýy joq shól me? «Opasyz dúnıe». Abzaly – kóńil toryqpasyn. Kóńil toryqsa – osynsha dúnıeden tyrnaq iliner túk tabylmaıtynyn qaıtersiń. Qyzyǵy taýsylǵanda, bu da kóńiliń sýyǵan qoınyńdaǵy qatynyńdaı qadir de, qasıet te qalmaı ma, qalaı?

Adamnyń sirá da aqylyna syı­maı­tyn túpsiz tuńǵıyqtyń tereńi sanańa jetpeıtini belgili. Al... onyń bergi jaǵy she? Álginde aýzy túkti kápir alqymyńnan al­ǵanda esińde me, aspan nebári ul­taraqtaı bop, dúnıe kúıgen terideı búrisip qalyp edi».

«Átteń, ne paıda, sen... ıá, sen, tym qurysa, sol álgi ultaraqtaı bú­rise qalǵan aspannyń ar jaǵynda jat­qan jumbaqqa ne sanań, ne zer­deńniń jetpegenin qaıtersiń...

Adamdy adamǵa aıdap salǵan biz emes, zaman edi ǵoı. Oý, zamanym qas­qyr bolsa, men qalaı kógendeýli qozy bolam?

«Pissimillá rahman rahım». Ja­ńa ǵana shaıyp jýǵandaı kógildir as­pan ımany betinde móldirep tur eken.

Jaratýshy Ie-aý, endigi aqıqat ta, adaldyq ta aspanda qalǵan ba? Myrza Táńirbergen «Aspan ádil! Ádil!» dep, osynaý opasyz sum jalǵannan kesh baıqaǵan bir shyn­dyqty jahannamǵa jar sal­ǵysy kelip edi. Át-teń dúnıe, úni shyqpady...»

Ábeńniń «Ádebıet – ádep» dep jaz­ǵany bar, ádep bar jerde ádildik saltanat qurady. Adamzattyń ab­zaldyq qasıetteriniń ulysy – ádil­dik. Zamannyń, qoǵamnyń, adam bala­synyń kórkeıýi de, júgineri de – ádildik. Tirshiliktiń buralań joldary men soqpaǵynda temirqazyq juldyzyndaı adastyrmaıtyn da – ádildik. Qalaı bolǵanda da Táńirbergenniń ádildikti, tazalyqty moıyndaýy da tamasha bir sheshim, esti tirilerge erekshe eskertý. Sý­retker qaǵıdaty osy.

Ushan-teńiz kórkemdik tá­jirıbe­lerge tolyqqan, jal­py­halyqtyq til­dik qoryna baı, oı-órisi, qııal óresi, bilimi baıtaq, tarıhı derek­terge júgingen, sý­retkerlik kóz­qa­rasy kemel Ábdi-jámil Nurpeıis­tiń «Sońǵy paryz» dılogııasynda teńizdiń tartylýy, ózen-kóldiń sar­qylýy, jerdiń azǵyn-tozǵyn kúı­ge dýshar bolýy, topyraqtyń qu­ramynda tuzdyń kóbeıip, tushy sýdyń kózi qurdymǵa joǵalýy, kıikterdiń teńizdiń ashy sýyn iship qyrylýy, yrǵalǵan qalyń eldiń aýa kóshýi áleýmettik-psıhologııalyq tur­ǵydan kelisti óriledi. Shyǵarma syr darııasy ispetti. Mundaǵy bas­ty keıipkerler Jádiger, Ázim, Bákızat, Sary Shaıa, Qojban, Kót­­kenshek Kóshen sonshalyqty na­nymdy, ózindik minez-qulyq erek­shelikteri men sıpattarǵa baı. Negizinde, «Sońǵy paryz» dılogııa­sy dúrkiregen dúleı jahandaný zamanynyń zarly joqtaýyndaı.

Taıbýryldyń shabysyndaı shamyrqanǵan qýatqa ıe Ábeńniń «Kýrlıandııa» romanynan bastap, «Qan men ter» trılogııasyna deıingi, odan bergide jalǵasqan «Soń­ǵy paryz» dılogııasynda bir ǵasyr­dyń, bir halyqtyń tutas taǵ­dyry men tarıhy barynsha sýret­kerlikpen kórsetilgen.

Asyly, halyqtyń kórkem oıy men ulttyq sanasy tarıhynda abyz Ábeńniń shyǵarmalary aıryqsha bir kórkemdik múlik.

 

Serik NEGIMOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Elorda ortalyǵynda avtokólik órtendi

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

MMA: Jastardyń Bahreınde baǵy jandy

Sport • 15 Qarasha, 2019

Baspasóz róli – basty másele

Ádebıet • 15 Qarasha, 2019

Elordada Farıza Ońǵarsynova kóshesi ashyldy

Qazaqstan • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstanǵa sheteldik bankter keledi

Ekonomıka • 15 Qarasha, 2019

Qostanaı fılarmonııasyna 75 jyl toldy

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • 15 Qarasha, 2019

Balýandar Tarazda beldesedi

Kúres • 15 Qarasha, 2019

Grand Slam jarysynda beldesedi

Sport • 15 Qarasha, 2019

Meksıkalyqtyń qarsylasy atanýy múmkin

Kásipqoı boks • 15 Qarasha, 2019

О́zbek etnosynyń mádenı kúni atalyp ótti

Aımaqtar • 15 Qarasha, 2019

Qazaqstannyń 700 ártisi Reseıge estafeta joldady

Rýhanııat • 15 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar