Qoǵam • 01 Qarasha, 2019

Ulttyq kadrdan utarymyz kóp

89 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda «Ne­giz­siz, júıesiz saıası lıberı­za­sııalaý eldiń ishki saıası ahýaly­nyń turaqsyzdyǵyna, tipti memlekettilikten aıyrylýǵa ákelip soǵatynyn álem elderiniń tájirıbesinen kórip otyrmyz. Sondyqtan biz saıası reformalardy «asyǵystyqqa salynbaı», kerisinshe, kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyryp júzege asyratyn bolamyz», dedi.

 Prezıdenttiń sózderinen osy­ǵan deıin aldy-artyn baǵam­damaı asyǵystyqpen júrgizilip, eshqandaı nátıje bermegen keıbir saıası reformalardy qııalap bolsa da synap ketkeni kórinedi. Asyǵystyqpen júrgizilip jatqan saıası máseleniń biri – kadr saıa­saty. «Jastardy kótereıik, jas­tarǵa senim artaıyq» degen uran­darmen kadr rezervin de 35 jasqa deıingiler arasynda quryp jatyrmyz. Bul árıne durys, jas­tardy ósirý kerek, jastarǵa tizgindi berý kerek. Alaıda, sondaı jastardyń eńbekte pisip-jetilý deńgeıin de umytpaǵan abzal. Olar testileýdegi suraqtarǵa durys jaýap berer-aq, qajetti upaılardy jınar-aq, biraq boıyn­da myqty, táýelsiz el qurýǵa daıyn sana, isti ıgerip ketetin táji­rıbe bar ma, sol jaǵyna qalaı kóńil bólemiz?

Ras, ótken ǵasyrdyń eleń-al­ańyndaǵy alasapyranda el tizgi­nin jastar ustady, halyq sózin aıtty. Alaıda, sol kezde 25-30-da bolǵan Sákender men Maǵjandar Ahań, Jaqań, Álekeń sııaqty aldyńǵy aǵalarynyń yqpalymen jáne halyqtyń aqyl-oıymen pisip-jetilgender edi ǵoı. Olar eldiń qaınaǵan qalyń ortasy­nan shyǵyp, halyqtyń múddesin boılaryna tereń sińirgender edi. Al el ishinde eńbek etip kórmegen qazirgi otyzdardaǵy jastar tek teorııalyq bilimmen elimizdi jetil­dire ala ma? Aǵylshyn tilin bil­genimen qazaq tilin uqpasa, halyq­tyń jaı-kúıin, muń-muq­tajyn qabyldamasa, ulttyń syry men sıpatynan habary bolmasa, oǵan qandaı senim bar?

Bizdegi barlyq saıasattyń eń ne­gizgi ustanymy táýelsiz Qazaq eliniń irgesin nyǵaıtýǵa baǵyt­talýy kerek. Bizdiń eń basty min­detimiz osy. Kadrlar osy joldaǵy barlyq máseleni sheshýge tyrysýy kerek. Osy baǵytta pisip-jetilgen jas bolsa, oǵan tizgindi senip tapsyrýǵa bolady. Alaıda, bizde qazir pisip-jetilmegen jastardan aıaq alyp júrgisiz bolyp ketkenin kózimiz kórip júr. Prezıdenttiń «Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomı­ka­lyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń usta­natyn basty qaǵıdatymyz» degeni de osy jerden shyǵady.

Qazir Prezıdent qazaq ortasy­na tanymal, qazaq janyn túsine alatyn ozyq jastardy birtindep alǵa shyǵaryp jatqany sonyń aı­ǵaǵy dep bilýimiz kerek. Túı­sik­­ti oblys ákimderi de bul basta­ma­ny qoldap, ózderinde osyndaı tanymal azamattardy bılik bas­pal­daqtaryna kóterýde. 

Bizdiń qoǵamda keıde «qyl­shy­ǵyn alamyn dep bylshy­ǵyn shy­ǵaratyn» jaılar jıi kezde­sedi. Qazaq rýhyn jańǵyrtý, qazaqy­­lyqty jandandyrý, ulty­myz­dyń órisin keńeıtý degen sııaq­­ty urandarymyzdy tegis Alash sózimen baılanystyratyn bol­dyq. Eń jeńilinde «Alash rýhyn jań­­ǵyrtý kerek» deımiz. Bul tú­sin­­gen adamǵa árıne durys. Alaı­da, osy sóz uzaq jyldardan beri ultshyldyq, qazaqty basqa­dan asyra baǵalaý degen uǵymmen astastyrylyp, ábden qorlanyp, ábden zábirlengen sóz edi ǵoı. Qazirgi barlyq orystildi basshylar odan azdy-kópti habardar. О́ıt­keni bári de orys mektebinde oqy­dy nemese oryssha oqyǵan mu­ǵa­­limderden dáris aldy. Son­dyq­tan ózi de jaýyn jaýmaı sý bolyp júretin keıbir qorǵan­shaq basshylarymyz bul sózden aza boıy qaza bolyp, áli kúnge úr­kip turady. Eldik sananyń utýy úshin naqty Qazaq ataýyn ǵana jıi aıt­qan ótimdirek bolar ma edi dep oılaımyz.

Qanaty qataımaǵan memle­keti­mizge ulttyq ıdeologııalyq ju­mys­tardyń belsendi jáne ótim­di bolǵany kerek. Biz túgili júz­degen jyldyq tarıhy bar, demo­kratııalyq qundylyqtardy boıy­na ábden sińirgen Anglııa, Fran­sııa sııaqty memleketter de onyń tizginin bosatpaıdy. Al ıdeo­logııanyń basty baǵ­dary – hal­qymyzdyń sanasyna Qazaq mem­lekettiliginiń usta­ny­­myn tereń sińirý. Barlyq máde­nı sha­ra­lardyń, tolyp jata­tyn konfe­ren­sııalar men sımpo­zıým­dardyń dińgegi, túpki maqsaty osy bolýy kerek. Qazaqtyń uly memleketin berik ornatý barlyq deńgeıdegi sheneýnikterdiń, qyzmetkerlerdiń esinen eshqashan shyqpaǵany jón. Bul ultshyldyq emes, ultymyzdy ósirýge, sapasyn arttyrýǵa baǵyt­talǵan nysana.

Al ony qazaq tilinen qashyp turǵan, qazaqy bolmystan úrkip tur­ǵan jas kadrymyz, bas­shy­lyq­tyń jumsaq taǵyna otyr­ǵyz­ǵan shala pisken jigitterimiz jasaı alar ma? Oısyz ister, maǵy­nasyz sharalar, kóbinese for­maldy túrde jasalatyn ju­mys­tar Prezıdent sózinde atap aıtqan «memlekettilikten aıry­lýǵa ákelip soǵýy» múmkin ekenin olar seze alar ma? 

Qazir el ishinde júrgen soń jer­gilikti jerdiń tynysyna, is-qı­mylyna kýá bolyp júrmiz. Kóbi­­nese bolmashy, paıdasy az dú­­nıege úlken nazar aýdary­lyp, al ult múddesi úshin jasalýǵa tıis­­ti dúnıeler kózge ilinbeı qa­la­ty­­­nyna qarnyń ashady. Ideo­lo­­gııa­­ny júrgizýge tıisti basshy­lar ult­tyq memleketimizdiń usta­ny­­­myn óristetýge óresi jete ber­meı­di, óıtkeni tájirıbesi joq, tym jas.

Dana qazaqtyń bilmeıtini joq qoı. Atalarymyz eń jaman qarǵys retinde «óziń bilme, bil­genniń tilin alma» degendi qalaı dóp aıtqan. Keıde qazirgi jas basshylar sondaı qarǵysqa ushyraǵandar ma dep qalasyń. Joǵarydan túsetin tapsyrmalardy nemese ózi bastamashy bolǵysy keletin iste olar eshkimmen aqyl­daspaıdy. Buryn ondaı jumys­tardyń talaıyn istegen, qazir zeınette júrgen aǵalar men apa­lardyń birnesheýin shaqyryp, alda turǵan mindetti qalaı oryndaý kerek ekenin aqyldassa ǵoı. Sonda tájirıbesi zor mamandar jergilikti ahýalǵa baılanys­ty ózderiniń usynystary men pikirlerin bildirer edi. Sóı­tip is nátıjeli de bolar edi. Sabaqtas­tyq degen sol emes pe? Pre­­zı­dent Q.Toqaevtyń Jol­daýda atap ótken «Halyq únine qulaq asatyn memleket» degen tu­jy­­rym­­damasy da osyny meńzep tur emes pe? Sonymen birge Pre­zıdent: «Bılik pen qoǵam ara­synda turaqty dıalog ornatý ar­qyly ǵana qazirgi geosaıası ahýalǵa beıimdelgen úılesimdi memleket qalyptastyrýǵa bolady» dedi. Jas basshylar osyny nege eskermeıdi?

Bizdińshe, olar burynǵy aǵa­lary men apalaryna túk bil­meı­di dep joǵarydan qaraıdy. О́zderi­niń shetelde oqyǵanyn, aǵyl­shyn ti­lin úırengenin, kompıýter­di bi­le­­tinin artyqshylyq sanaı­dy. Sondyqtan isten esh táji­rı­­be­­si joq, jergilikti jerdiń erek­sheligin bilmeıtin jas azamattardy óńirlerge basshy­lyq­qa jibergende olar basqaratyn mekemeniń janynan qoǵamdyq negizde aqyldastar keńesin qurý­dy mindetteý kerek. Bul keminde úsh nemese bes adamnan turǵany durys. Zeınet jasyndaǵylar oǵan eshqandaı aqy, pul talap et­peıdi. Mine, sabaqtastyqty osy­laı jalǵastyrýǵa bolatyn sııaqty. Áıtpese jas basshylar «ózim bilem» deýshilikten arylatyn emes. О́zimshildik sanalaryn ýlap alǵan. «Jańanyń bári umytylǵan eski» degen danalyq tegin aıtylmaǵan. Búgingi ister de baıaǵyda bolǵan, tek syrtqy for­masynda ǵana ózgerister bar, al ishki mazmuny sol qalpy eke­ninen ózimshilderdiń habary bola bermeıtini ókinishti.

О́ńirge taǵaıyndalatyn bas­shy­lardyń kóbi syrttan keletin­in kórip júrmiz. Olarǵa jer­gilikti mamandardan keńes­shiler kerek-aq. О́ıtkeni árbir óńirdiń ózindik erekshelikteri bolady.

Úkimet tórt jyl buryn «Ser­pin» baǵdarlamasyn qabyl­da­d­y. Onyń túpki maqsaty – halqy tyǵyz qonystanǵan ońtús­tik jas­taryn soltústikte oqytyp, qaldyrýdy kózdegen edi. О́ıtkeni soltústiktiń halqy jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqany belgili. Jastar qalsa, mundaǵy halyqtyń sany da, sapasy da artar edi. Sol úshin memleket aýqymdy qarajat bólip, olardy tegin oqytyp, stıpendııa da tólep, jataqhana da berip otyr. Endigi mindet – jer­gilikti bıliktiń qolynda. Ob­lys ákimdigi jastardy osynda qaldyrýdyń barlyq amalyn jasaýy kerek. Alaıda, bıyl oqý bitirgen 300-den artyq alǵashqy túlektiń 8 paıyzy ǵana Soltústik Qazaqstan óńirinde qaldy. Olar­dyń ishinde magıstratýraǵa qal­dy­rylǵandar da bar. Bul jer­gi­likti bılik tarapynan júr­gizilgen aqparattyq-túsindirý jumys­tarynyń kemshiliginen be dep oılaımyz. О́zge óńirlerden kelgen jastardy baýyrǵa tartyp, olardy jergilikti jastarmen qyzý aralastyratyn túrli mádenı sharalar, saýyq keshteri, sport­tyq jarystar júıeli emes, anda-sanda bir bolady. Onda da basym bóligi orys tilinde júrgizileti­n kórinedi. Sondyqtan syrttan kelgen jastar tek óz qazanynda ózi qaınap jatady. Ońtústik jas­­tarynyń bolmys-bitimi ózge­sheleý. Olar úlkenderdi syılaıdy. Sondyqtan aqsaqaldar alqasy, ardagerler uıymy, ájeler klýby ókilderimen de kezdesýler ótkizip, áńgimelerin tyńdap, jıi aralasyp turýǵa yqpal etýge bolar edi ǵoı. Aǵa býynnyń áńgimelerinen jastar el tarıhyn, jer tarıhyn tereńirek tanı túser edi. Árıne ýnıversıtet basshylyǵy mundaı is-sharalardy atqarýǵa tyrysady. Biraq kúndelikti qarbalas­tan qarymdary jete bermeıtin sııaq­ty. Jergilikti basshylyq osy tarapta qyzmet etetin úkimettik emes uıymdardy qurýǵa, qoldaýǵa yqpal etýge bolar edi. Biraq bul sharýany eskerip jatqan basshylar joq. Osyndaı olqylyqtardyń nátıjesinde soltústikke kelgen serpindikterdiń segiz paıyzy ǵana qaldy.

Sondyqtan teriskeı óńirlerge basshylyq qyzmetke jibergende olardyń ıdeologııany júrgize alýdaǵy iskerligine kóp kóńil aýdarylýy kerek. Shekaralyq oblystyń eń basty máselesi – halyq sanyn turaqtandyryp, kóship ketýdi azaıtý, kelýshilerdi jersindirý ekenin esten shyǵar­maǵan jón. Al ondaıdy eldik kóz­qarasy tereń, tildi jetik biletin, memleketshildigi joǵary jastar ǵana atqara alady. Prezıdent te óziniń Joldaýynda «neǵurlym paıdaly qyzmetkerler» kerek ekenin atap ótti emes pe? «Bárin kadrlar sheshedi» desek, biz ulttyq kadrlarmen ǵana uta alamyz.

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Dárigerlerge sertıfıkattar tabystaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:52

Qaraǵandyda resýrstyq ortalyq ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:45

Túrkistanda isker áıelder forýmy ótti

Aımaqtar • Búgin, 09:20

Ǵylym men bıznesti ushtastyrǵan jıyn

Ekonomıka • Búgin, 09:05

Qonaev týrnıri máresine jetti

Kúres • Búgin, 07:49

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:43

Innovasııa men shyǵarmashylyq úılesimi

Rýhanııat • Búgin, 07:31

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Búgin, 07:23

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Búgin, 07:19

Bıznes jáne áleýmettik jaýapkershilik

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Búgin, 07:11

Temekiniń taýqymeti

Medısına • Búgin, 07:05

Aqtóbe ınvestısııa tartýdan alda tur

Ekonomıka • Búgin, 07:04

Arzan jolaqy Almatyǵa aýyr tıip tur

Ekonomıka • Búgin, 07:01

Jetimniń basynan sıpa, júregiń jumsarady

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Taýar aınalymyna tosqaýyl bolmaýy tıis

Ekonomıka • Búgin, 06:54

Eń qysqa áńgime. Oljas Sándibek

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Talǵat Eshenuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurdáýlet Qabasov

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ǵanıbet Ǵalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ermek Begzada

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurnazar Túrikben

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar