Qoǵam • 06 Qarasha, 2019

Qaıyrymdylyq qorlary qoǵamdy izgilendire me?

30 retkórsetildi

El arasynda qoǵamdyq qorlardyń jumysyna qatysty pikir san alýan. Qalaı aıtqanda da jaqsylyqqa negizdelgen istiń túpki ózeginde jaqsy úmit jatatynyn eskersek, qoǵamnyń izgilenýine qomaqty úles qosyp júrgen qaıyrymdylyq qorlarynyń ıgi bastamalaryn biraýyzdan qoldaǵan bolar edik. Búginde elimizde 14 myńnan astam úkimettik emes uıym bar.

Byltyr «Medıanet» uıymy júr­giz­­gen saýalnama nátıjesi, el turǵ­yn­darynyń 85 paıyzy «Úkimettik emes uıymdar degen ne jáne olar nemen aı­na­lysady?» degen saýalǵa jaýap taba almaǵan.

 Paryqtap qarasaq, úshinshi sektor bolyp sanalatyn úkimettik emes uıymdardyń qoǵamdaǵy jáne eko­no­mıkadaǵy róli orasan. Al olar arqyly beriletin bilim granttary men áleýmettik qoldaýlardy, túr­li jeńildikterdi tıimdi paıdalana alyp júrmiz be? Máselen, bir ǵana «Soros-Qazaqstan» qory elimizde 24 jyl ishinde túrli baǵytqa 90 mıllıon AQSh dollarynan asatyn grant bólgen. Bul qomaqty qoldaý JITS syn­dy ǵasyr dertine balanǵan túrli in­det­terdiń aldyn alýǵa, shetelde oqý­ǵa arnalǵan stıpendııalyq baǵ­dar­­lamalar men synı turǵydan oılaý boıynsha bilim berý jobalaryn jetildirýge, sondaı-aq mádenıet pen ónerdi qoldaýǵa baǵyttalǵan keń aýqymdy jumystardy júzege asy­rýǵa jumsalǵan. Qazaqstandaǵy qyz­me­tiniń alǵashqy jyldarynda qor úki­metke densaýlyq jáne bilim berý sala­laryndaǵy negizgi qyzmet júıesin jeke tulǵalardyń qajettilikterin qana­ǵattandyrý baǵytyna ózgertýge qolǵabys etken. Sonyń nátıjesinde Ashyq qoǵam stıpendııalary júzde­gen stýdentke Eýropa men AQSh ýnı­ver­sıtetterinde tegin bilim alyp, elge tyń tájirıbemen oralýǵa múmkindik syılady.

Aıtalyq, 1998 jyly qor qolda­ýy­men negizi qalanǵan «Soros-Almaty zamanaýı óner ortalyǵy» Qazaq­stan sýretshileriniń qoltańbasyn shet mem­leketterge tanytyp, san sala­da­ǵy óner qaıratkerlerin bir ar­na­ǵa toǵystyrǵan mádenı alańǵa aı­nalǵa­ny málim. Sonyń nátıjesinde darynymen daralanǵan qylqalam sheber­leriniń sýret kórmeleri álem jurtshylyǵynyń nazaryna usynyl­ǵan bolatyn.

Degenmen qor basshylyǵy kún sanap qatary kóbeıip kele jatqan qazaq­til­di aýdıtorııamen áriptestik baılanys ornatý áli de sheshilmegen másele bolyp otyrǵanyn aıtady. «Soros-Qazaqstan» qorynyń qyzmeti sanaýly adamǵa arnalǵan, kóptiń qoly jetpeıtin dúnıe dep qabyldanbaýy tıis», degen qor­dyń basqarma tóraǵasy Aıda Aıdarqulova búgingi tańda qorda «Qoǵam­dyq saıasat» bastamasy, «Ashyq­tyq jáne eseptilik» jáne «Adam quqyqtary» baǵdarlamalary aıasynda úsh stıpendııalyq joba jumys istep jatqanyn alǵa tartty. Oǵan elimizdiń túkpir-túkpirindegi jastar, JOO magıstranttary, jýrnalıster, zertteýshiler, ekonomıka jáne bilim salasynyń mamandary, quqyq qorǵaýshylar qatysa alady. Iriktelgen qatysýshylar bir jyl boıy joba sheńberinde ótetin bir aptalyq trenıngke qatysýy shart. Ádette trenıngter Almaty men Nur-Sultanda ótetindikten shalǵaı óńirlerdegi kóptegen azamat oǵan qatysý múmkindiginen bas tartatyn kórinedi. Bir qaraǵanda Soros-Qazaqstan qyzmetiniń aýmaǵy Nur-Sultan men Almaty sııaqty iri qala­larmen shektelip qalǵandaı kórin­genimen, tek «Ashyqtyq jáne esep­ti­lik» baǵdarlamasynyń ózi sońǵy eki jylda 12 oblysty qamtyp úlgeripti.

Jýrnalıstik bilim berýdi qarjy­lan­dyrýdyń aıasynda 2005 jyldan beri 700-ge jýyq jýrnalıst sala boıynsha tereń bilim alsa, 2008 jyly qor qoldaýymen jasóspirimderge qatysty arnaıy ádil sot júıesi ázirlenip, otandyq quqyq salasynyń damýyn mańyzdy mejege kóterdi.

Tarqatyp aıtar bolsaq, ıývenal­dy ádilet jobasy – kámeletke tolmaǵan quqyq buzýshylarǵa arnalǵan ádilet júıesi. Eresekter men balalardyń pshıhologııalyq oılaý deńgeıi teń emes. Sondyqtan olarǵa arnalǵan ádilet júıesinde de ózindik erekshe­lik­ter bolýǵa tıis edi. Osyǵan baılanysty 1998 jyldary qor alǵash bolyp ádilet jónindegi dıskýssııalardy bastady. Bastapqyda qanatqaqty joba retinde qolǵa alynǵan bas­ta­ma ýaqyt óte kele jemis berdi. Ná­tı­jesinde, el Úkimeti ıývenaldy sot qurý týraly sheshim qabyldady. Keıin­­­­­­nen ıývenaldyq ádiletten bastaý alǵan sottardy mamandandyrý úderi­si keń qanat jaıyp, ákimshilik, eko­nomıkalyq sottar, basqa da maman­dan­dy­rylǵan ádilet alańdary quryldy.

 – Jer betinde qum túıirindeı izgilik pen meıirim qalmasa tirshilikte esh mán bolmas edi. Bizdiń túpki maqsat – qoǵamdy izgilendirý, qaıyrymdylyq shýaǵyn shashý. Memleketpen birge júzege asyrǵan jobalarymyz kóp. «Azamattyq bıýjdet» týraly bastama da bizdiń qor arqyly kóterildi. Azamattyq bıýdjet degenimiz – barshaǵa túsinikti bıýdjet. Sebebi qara­paıym adamdardyń kózimen qara­saq, bıýdjet degen qaptaǵan san men sıfr. Biraq bul siz ben bizdiń salyq tóleýshi retindegi qarjymyz bol­ǵandyqtan, kez kelgen azamat bıýdjettiń qaıda jumsalyp jatqanyn bilýge quqyly. Sondyqtan qarapaıym jandarǵa túsinikti bıýdjet jasaı bilý kerek. Kezinde osy jobanyń áserinen Qarjy mınıstrligi atalǵan málimetter barlyq memlekettik organdardyń veb-saıttarynda bolý kerek degen sheshim shyǵarǵan edi. Sondaı-aq qorymyz ýaqytynda qolǵa alǵan joba retinde «Pallıatıvtik kómek» jobasyn aıtýǵa bolady. Bul joba ómiriniń aqyrǵy kúnderin ótkizip jatqan jandardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Mundaı jandar medısınalyq kómekten bólek, psıhologııalyq qoldaýǵa zárý. Sol tusta Densaýlyq saqtaý mınıstrligi tab­letka túrinde shyǵarylatyn mor­fındi qoldanýǵa ruqsat berdi. Kóp­te­gen memleketterde bul jabyq másele edi. Sebebi morfın esirtkilik zat bolyp esepteledi. Al esirtki zattardyń qoldanysyn shekteý kerek. Sondyqtan aýyr halde jatqan adamdardyń aýrýyn jeńildetetin dári-dármekterdiń aınalymy Qazaqstanda óte qatty shektelgen. Biz birneshe jyl boıy osy máseleni bıik minbelerden kóterip, nátıjege jettik. Biraq bul baǵyttaǵy jumystar qolǵa alynǵanymen, áli tolyq qoldanysqa engen joq. Bir qýa­natynymyz, tym bolmaǵanda osy sanattaǵy adamdardyń ómirin óz­gert­tik. Bul qadamdardyń bar­ly­ǵy qoǵamnyń eń osal toptaryn eko­nomıkalyq reformalardan tys qaldyrmaı, olardyń múddelerin eskerýge baǵyttalǵan. Qandaıda bir sheshim qabyldanar kezde eń aldymen halyqtyń pikiri elenýi kerek, – deıdi «Soros-Qazaqstan» qorynyń basqarma tóraıymy Aıda Aıdarqulova.

 Búginde qordy Qamqorshylar keńesi basqarady. Onyń quramyna eldiń bedeldi qoǵam qaıratkerleri engen. Keńestiń basshylyǵymen qor elimizde ashyq qoǵam qundylyqtaryn taratyp, adam quqyqtaryn qorǵaý, memlekettik qarjynyń ashyqtyǵy men eseptiligi, táýelsiz BAQ pen bel­sen­di azamattyq qoǵamdy damytý isin qoldaýdy kózdeıdi.

 Sońǵy jyldary «Ashyq ekonomıka» bastamasy aıasynda áıelderdiń ekonomıkadaǵy úles salmaǵyn arttyrý máselesine de aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. Máselen, Nur-Sultan men Almaty qalalarynda jumys isteıtin 90-nan astam erekshe qajettilikteri bar balalardyń analary «Mama pro» uıymy arqyly qordyń qoldaýymen biliktiligin arttyryp, tabys kózin tabýǵa múmkindik beretin mashyqtardy ıgergen. Atalǵan jobanyń ereksheligi – qatysýshy analar syrttan kómek kútpeı, óziniń bıznes bastamasyn júzege asyryp, kásibin ashyp, sondaı-aq qıyn jaǵdaıdaǵy basqa da analarǵa qoldaý kórsete alady.

 Osy bastama aıasynda bıyl 8 qarasha­da Almatyda ekinshi ret «Ashyq ekonomıka» forýmy ótpek. «Ashyq ekonomıka» forýmy – ekono­mı­kalyq saıasattyń ózekti jáne ótkir máseleleri talqylanatyn táýelsiz alań. Bıyl forýmǵa tanymal ekonomıster qatysady dep kútilýde. Al jeltoqsan aıynda bilim berý sala­syn­daǵy ınnovasııalar taqyryby aıasynda ustazdarǵa arnalǵan taǵy bir forýmnyń shymyldyǵy túrilmek. Forýmǵa qor qoldaýyna ıe bolǵan birqatar ınnovasııalyq jobalardyń avtorlary qatysady.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Kásipqoı boks: WBC reıtıngi jarııalandy

Kásipqoı boks • Búgin, 12:18

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Búgin, 11:47

Jańaózende «Ashyq esik kúni» ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:37

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:50

О́ńiraralyq forýmda tanystyryldy

Ekonomıka • Búgin, 08:23

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Búgin, 08:21

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Búgin, 08:13

Úzdik nátıje – 12-oryn

Sport • Búgin, 08:04

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Balýandardyń Syrdaǵy básekesi

Aımaqtar • Búgin, 08:01

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Kelisimshart qural bolmasa...

Qoǵam • Búgin, 07:56

Nur-Sultanda «adaldyq saǵaty» ótti

Qoǵam • Búgin, 07:52

Internet qoldanýshylar eskeretin jaıt

Tehnologııa • Búgin, 07:50

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Búgin, 07:43

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Búgin, 07:41

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Kúı qudireti arab álemin moıyndatty

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:30

Úrkimbaev úılesimi

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Joshyǵa aparar jol

Qoǵam • Búgin, 07:23

Túrlenip, túlegen Túrkistan

Aımaqtar • Búgin, 07:21

Kásibı kadrlar jumys isteýi tıis

Ekonomıka • Búgin, 07:12

Basshylyq quram attestattaldy

Qoǵam • Búgin, 07:08

Ońaltý ortalyqtary salynady

Aımaqtar • Búgin, 07:03

Baýyrlastyq baılanystar bekı túsedi

Saıasat • Búgin, 07:00

Baǵdarlamalarǵa belsendi qatysady

Saıasat • Búgin, 06:52

Telefon arqyly sóılesti

Prezıdent • Búgin, 06:50

Elorda nege jaryqsyz qaldy?

Qoǵam • Búgin, 06:42

Jahandyq únqatysý is-sharalaryn talqylady

Prezıdent • Búgin, 06:33

Uqsas jańalyqtar