100 • 07 Qarasha, 2019

«Egemen Qazaqstan» el ishinde

133 retkórsetildi

Bıyl respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» basylymynyń shyǵa bastaǵanyna 100 jyl tolǵaly otyr. Osyǵan oraı Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztalov, Bókeı ordasy, Aqjaıyq aýdandarynda jáne Oral qalasynda birneshe is-shara ótti.

Elimizdegi eń úlken basylymnyń mereı­toılyq sharalaryn ótkizýge elordadan «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti bas redaktorynyń orynbasary Ǵabıt Músirep Aq Jaıyq óńirine arnaıy keldi. Sóıtip quramynda gazet qyzmetkerleri, jergilikti medıa basshylary bar top «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tarıhynda orny bar Qaztalov, Bókeı ordasy jáne Aqjaıyq aýdandaryna saparlap shyqty.

Jeltoqsan aıynda ǵasyrlyq toıyn atap ótkeli otyrǵan «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazetiniń tuńǵysh sany «Ushqyn» degen atpen 1919 jylǵy 17 jel­toqsanda Orynbor qalasynda basylǵan eken. Gazettiń tuńǵysh redaktorlary Halel Esen­baev pen Tamımdar Safıev – Aq Jaıyq óńi­riniń, sonyń ishinde biz baǵyt alǵan Qaztalov jeriniń azamattary.

Tuńǵysh redaktorlar týǵan topyraqta

Qaztalov aýdanyna da jaqyndap kelemiz. Oral qalasy men shalǵaı óńirdi jalǵaıtyn 350 shaqyrymdyq avtojol qurylysy aıaq­talyp qalǵan eken. Taqtaıdaı tegis joldyń arqasynda bul qashyqtyqty sezinbedik dese de bolady. Alystan kele jatqan meımandardy aýyl syrtynan aq pen baýyrsaq usynyp kútip alǵan aýdandyq máslıhat hatshysy Sársenbaı Moldashev pen ishki saıasat bólimi basshysy Samal Jangereeva bastaǵan top bizdi halyq jınalǵan keń zalǵa bastaı berdi.

Aýdan ortalyǵynda «Egemen Qazaqstan»-nyń 100 jyldyq torqaly toıy sheńberinde úsh urpaq ókilderi qatysqan kezdesý jos­parlanǵan eken. Aýdan ákimi Albert Esa­lıev bas basylym bastaýynda osy topyraqtyń qos perzenti bolýy ózderi úshin laıyqty maq­tanysh ekenin aıtty. Ásirese bıyl Halel Esenbaev pen Tamımdar Safıevti jer­lesteri jıi eske alǵan. Oǵan bizdiń gazette ja­rııalanǵan tarıhı tanymdyq materıaldar shoǵyry da oń áser etipti. Osy maqalalar negizinde aýdandyq murajaıda arnaýly burysh jasaqtalypty.

Dóńgelek ústel basyndaǵy májiliste aǵa býyn ókilderi, veterınarııa men energe­tıka salasynyń ardagerleri Turaqbaı Dúısenov pen Muqanǵalı Bektileýov sóz alyp, «Egemen Qazaqstan» gazetin ádilet pen shyndyqtan aýytqymaıtyn salmaqty maqalalary úshin turaqty jazdyryp oqı­tynyn aıtty. Oqyrmandardyń aıtýynsha gazette sońǵy jyldary el-jurtty tolǵan­dyryp júrgen áleýmettik taqy­ryptaǵy dúnıeler kóbeıip keledi. Buǵan qosa, bas basylymda jergilikti qalamgerler – Serik Jumaǵalıev, Qaırat Jaqyp jáne Ásem Bolat syndy tilshilerdiń dúnıeleri de jıi shyǵady. Munyń ózi «Egemen Qazaqstan» – eldiń gazeti» degen uǵymdy áıgilep tur­ǵandaı. «Biz sekildi jas tilshiler úshin «Egemen Qazaqstan» – úıreteri kóp ustahana», – deıdi Ásem Bolat.

Kezdesý aıaqtalǵan soń «Egemen Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Ǵabıt Músirep bastaǵan shaǵyn ekspedısııalyq top Bókeı Ordasy aýdanyndaǵy Han Ordasy aýy­lyna qaraı bet túzedi.

Han Ordasyndaǵy «mýzeı túni»

Oral qalasynan 600 shaqyrymdaı, teń jarymy tas jolsyz Han Ordasy aýylyna at basyn burýymyzdyń sebebi bar. Qazaq­stannyń jalpyulttyq kıeli nysandary qataryna kirgen Bókeı han mýzeı-qoryǵynyń ataq-dańqy, qadir-qasıeti onsyz da bıik qoı. Biraq «Egemen Qazaqstan» gazeti tarıhy úshin mańyzdy taǵy bir detal bar.

Gazettiń tuńǵysh redaktorlarynyń biri Tamımdar Safıevtiń esteligine qaraǵanda, 1919 jyly aq kazaktar kúsheıip, Oral qala­syn, Slamıhın men Talópkeni basyp alyp, Ordaǵa qaýip tóndirgen. Sol kezde Muha­medııar Tunǵashın basqarǵan qyrǵyz (qazaq) ásker komıssarıatyn Orynborǵa kó­shirý týraly sheshim qabyldanǵan. Sóıtip, tamyz aıynda Ordadan shyqqan kerýende buǵan deıin «Durystyq joly» gazetin shyǵaryp turǵan baspahana mashınasy da bolǵan eken. Arada úsh aı ótkende Orynborda osy baspahanadan «Ushqyn» gazetiniń tuńǵysh sany shyqty, onyń redaksııa alqasynda bókeılik eki dos Halel Esenbaev pen Tamımdar Safıev bar edi...

Tarıhı topyraqqa tún ishinde jettik. Bókeı ordasy aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Erbolat Tańatov pen aýdan ákiminiń oryn­basary Larısa Qaıyrǵalıeva jol boıynan kútip aldy. Han ordasy tarıhı-mádenı arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı qoryǵy qyzmetkerleri de túngi qonaq­tarǵa qyzmet kórsetýge daıyn eken. «Bul josparlamaǵan «mýzeı túni» sharasy boldy-aý» dep ázildedi Ǵabıt Iskenderuly.

Qazir qoryq-mýzeıdiń quramynda naq­ty 6 mýzeı jumys istep tur. Mýzeıdiń basshysy Ǵaısa Temirbolatuly, bólim meńgerýshisi Álıhan Kárımov bastap, tarıhı ǵımarattardy, ondaǵy qundy jádigerlerdi tanystyra bastady. 1862 jyly kirpishten salynǵan «Qazynashylyq» ǵımaratynda Bókeı ordasy tarıhy mýzeıi ornalasqan. 1917-1919 jyldary dál osy jerde ótken qo­ǵam­dyq-saıası oqıǵalardyń arasynda «Ushqynnyń» alǵashqy redaktorlary Halel Esenbaev pen Tamımdar Safıev qoıan-qoltyq qatar júripti. Mýzeıde saqtalǵan kóne qujat kóshirmeleri, sarǵaıǵan sýretter osylaı deıdi. Jáńgir hannyń ózi turǵan Han saraıy, ondaǵy eýropalyq jáne azııalyq dástúrge saı qonaq kútý bólmeleri, qarý-jaraq pala­tasy, Fatıma totashtyń bólmesi – bári de sol zamannyń talǵamyna saı, kýágerlerdiń estelikterine oraı bezendirilgen. 

Joǵaryda aıtylǵan 6 mýzeıdiń biri baspasóz tarıhyna arnalǵan. Munda 1911 jyly osy jerde alǵashqy nómiri jaryq kórgen «Qazaqstan» gazeti, 1917-1918 jyldary shyqqan «Uran» gazeti, odan keıingi «Habar-Izvestııa», «Qazaq durystyǵy-Kırgızskaıa pravda», «Durystyq joly» gazetteri, «Muǵalim» jýrnaly týraly derekter ret-retimen qattalǵan eken. Qazaq ult­tyq baspasóz tarıhynda orny bar Sháń­gereı Bókeev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Baqytjan Qarataev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Ahmet Mamytuly (Mámetov), Nuǵman Manaev, Mustafa Kókebaev, Halel Esenbaev, Tamımdar Safıev t.b. syndy bókeı­likterdiń sýreti men qujat kóshirmeleri kóp jaıttan habar beredi. Ordadaǵy baspasóz tarıhy mýzeıin ashýǵa osy shańyraqtyń buryn­ǵy basshysy Temirbolat Maqymov kóp eńbek sińiripti.

Qazaq poezııasynyń kórnekti ókili, mesenat, ultymyzdan shyqqan tuńǵysh fotograf Sháńgereı Bókeevke arnalǵan mýzeı bıyl ashylǵan eken. Jáńgir han kezindegi kóne kartalarǵa sáıkes eki han qudyǵy da bıyl dál sol ornynan qaıta qazylyp, jańartylǵan. Mýzeı-qoryq dırektory Ǵaısa Maqymov keshenniń bolashaq josparlarymen tanystyrdy. Jol túzelse, Batys Qazaqstan oblysynyń qıyr shetinde jatqan tarıhı múıis kisi aıaǵy úzilmeıtin kıeli meken bolǵaly tur...

Ordadaǵy «mýzeı túni» óte áserli ótti. Tarıh qatparyna súńgitken taǵylymdy ekskýrsııa kıeli meken men bas basylym arasynda da úzilmeıtin berik baılanys bar ekenin kórsetti. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti bas redaktorynyń orynbasary Ǵabıt Músirep mýzeıdiń qurmetti qonaqtar lebizi kitabyna qoltańbasyn qaldyryp, el gazetiniń 100 jyldyǵyna oraı shyǵarylǵan bes tom­dyq maqalalar jınaǵyn tabys etti.

 Aqjaıyqtaǵy aqjarqyn kezdesý

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy eń úl­ken ákimshilik bólinis, Jaıyq ózenin 300 shaqyrymǵa jýyq boılaı ornalasqan Aq­jaıyq aýdanyndaǵy sharalar jalyndy aqyn Juban Moldaǵalıevtiń eskertkishine gúl shoǵyn qoıýdan bastaldy. Aýdanda keler jyl «Juban jyly» dep jarııalanyp, aqynnyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótý josparlanǵan eken. Bizdi qarsy alǵan jer­gilikti aqyndar Úzildik Eleýbaeva, Tiles Jazyqbaı aqyn eskertkishi aldynda óz óleńderin ortaǵa salsa, Jaıyq negizgi mek­te­biniń 9 synyp oqýshylary Dılara Dár­janova men Aıtolqyn Jıenǵojıeva aqyn shyǵarmasyn mánerlep oqydy. Budan keıin oqyrmandarmen kezdesý aýdandyq kitap­hananyń keń zalynda jalǵasty. Dóńgelek ústel formatynda ótken májilisti júrgizgen Aq­jaıyq aýdany ákiminiń orynbasary Tilek Ǵabdýshev osy aýdanda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetiniń myńǵa jýyq oqyrmany turatynyn aıta kelip, osy gazetti 1930 jyldary basqarǵan Oraz Isaev pen Moldaǵalı Joldybaev Aqjaıyq óńirinde týyp-óskenin maqtanyshpen aıtty.

– Qurmetti aǵaıyn, daýylpaz aqyn Jubannyń eline kelip, Jubannyń jerles­terimen júzdesip otyrǵanyma qýanyshtymyn. Jubannyń izgi dástúri jalǵasa bersin! Árı­ne «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ǵasyrlyq mereı­toıyna qatysty sharalar sherýi Qazaq­stannyń barlyq jerinde ótip jatyr. Degenmen, bul sapardyń jóni bólek. О́ıt­keni gazetimizdiń qalyptasýyna, aıaǵynan turýyna Batys Qazaqstan óńirinen shyqqan azamat­tardyń úlesi zor boldy. Sondyqtan bul sapardy redaktorlarymyz týǵan topyraqqa táý etý dep ataýǵa bolady, dedi óz sózinde Ǵabıt Músirep.

Kezdesý kezinde ardager Dáýletjan Jaq­sybaev uzyndyǵy jóninen Eýropadaǵy úshinshi ózen Jaıyqtyń jyldan jylǵa quryp bara jatqanyn aıtyp, dabyl kóterdi. Jaqsybaı Ábdirahmanuly bul máseleniń memlekettik deńgeıde ǵana sheshiletinin, sondyqtan «Egemen Qazaqstan» másele kóterýin surady.

Aqyn Úzildik Eleýbaıqyzy keler jyly keletin mereıtoıy tusynda aqyn Juban Mol­daǵalıevke Almaty qalasynan eskertkish or­na­­tylyp, «Halyq qaharmany» ataǵyn berý máselesin kóterdi. «Jubannyń úsh erligi bar: qan maıdanda qarý ustady, Keńes ókimetiniń dáýirlep turǵan shaǵynda «Men – qazaqpyn!» dep ulttyq rýhty kóterdi, 1986 jylǵy Jel­toqsan oqıǵasy kezinde jastarǵa arasha boldy. Juban aǵamyz «Halyq qaharmany» ata­ǵyna laıyq! Bul búkil eldiń tilegi. Únemi eldik máselelerdi qozǵaıtyn «Egemen Qazaqstan» osy pikirdi jetkizse eken», dedi aqyn apamyz.

Budan keıin sóz alǵan aqyn Saǵyntaı Bısen­ǵalıev Mahambettiń qabirin taýyp ber­gen Quraq Bekturǵanov pen Mahambettiń 8 kúıin jetkizgen dombyrashy Qanash Iman­baevtyń esimderi umytylyp bara jatqanynan qynjylys bildirdi. Sóziniń sońyn:

...Baıraq qylyp baıyrǵy dalany asyl,

Turaq qylǵan tekti sóz qaǵanatyn.

San suraqtyń jaýabyn, eı, oqyrman

«Egemen Qazaqstan»-nan taba alasyń! – dep bitirgen aqynǵa jınalǵandar jappaı qol soqty. Odan keıin muǵalim Aldabergen Sársekov, sport jankúıeri Artýr Ermuhanov, jýrnalıst Álııa Shárápıeva da el kókeıindegi keıbir máselege gazet basshysynyń nazaryn aýdardy.

Oraldyń rýhanııat ordasynda

Aq Jaıyq óńirindegi sharalardyń núktesi Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaq­stan memlekettik ýnıversıtetinde – zııaly qaýym ókilderimen kezdesýde qoıylǵandaı boldy. Aıta keteıik, kezdesý moderatory «Jaıyq press» JShS bas dırektory Raýan Sábıtuly men Batys Qazaqstan oblysyndaǵy О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń basshysy Álı Berdeshev te «Egemen Qazaqstan» gazetiniń BQO-daǵy kúnderine birge qatysyp, úsh aýdandaǵy kezdesýlerge kýá bolǵan edi.

Mýzeı salasynyń ardageri Sara Tana­baeva «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lanǵan dúnıeniń pármendiligine mysal keltirip, Hıýaz Dospanovanyń «Halyq qaharmany» atanýyna gazet betinde jazylǵan shaǵyn maqalanyń yqpaly zor bolǵanyn aıtyp ótti. Ýnıversıtettegi «Rýhanı jańǵyrý» ınstıtýtynyń dırektory, ǵylym doktory, professor Abat Qydyrshaev ta gajet ujymyna izgi tilegin bildirdi. Batys Qazaq­stan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Myrzaǵalı Muhambetov keler jyly atap ótiletin jeńistiń 75 jyldyǵyna kóbirek kóńil bólýdi surady. 1941-1945 jylǵy alapat soǵystan Batys Qazaqstan oblysynda 37 myń jaýynger aman oralǵan eken. Búginde solardyń 71-i ǵana qalypty.

Belgili ólketanýshy, Oraldaǵy QazIITÝ-dyń «Rýhanı jańǵyrý» kafedra­synyń meńgerýshisi Saılaý Súleımenov baspasózge jazylý kezinde bıýdjet qyz­metkerlerine jeńildik bolsa degen máse­le kóterdi. Jýrnalıstıka ardageri Qalıol­la Qaraǵoıshın «Egemen Qazaqstan» gaze­tiniń negizgi oqyrmany aǵa býyn men orta jastaǵylar ekenin aıtyp, jalpy jas býyndy gazet oqýǵa tartý – barsha qazaq basy­lymynyń aldyndaǵy mindet degen pikirin jetkizdi. 

Kezdesý sońynda «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti bas redaktorynyń orynbasary Ǵabıt Músirep oqyrman suraqtaryna jaýap berdi. Gazettiń búgingi betalysy, bolashaq josparlar týraly aıtty.

– Osyndaı kezdesýler bizge kóp oı salady. Biz bir-birimizdi tyńdaı bilýimiz kerek. Áleýmettik jeliler álem boıynsha alǵa shyǵyp turǵanymen, dástúrli baspasózdiń rólin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Tasqa basylǵan sózdiń salmaǵy osy kúni de anyq seziledi. «Egemen Qazaqstan» gazetinde ábden tekserilgen, saraptalǵan salmaqty oı basylady. Muny oqyrmandarymyz biledi. Ras, búgingi basylymdar qoǵamnyń damýyna, zamannyń talabyna saı bolý kerek, básekege qabilettilik qajet. Oqyrman men basylym arasynda ashyq júzdesý, osyndaı qarym-qatynas bolsa, eki jaqqa da paıdaly bolary sózsiz. Batys Qazaqstan oblysy – jan basyna shaqqanda bizdiń gazetimizge eń kóp jazylatyn óńir. Ejelden solaı. Aq Jaıyqta bizdiń turaqty, sapaly oqyrmanymyz bar dep maqtanamyz. Osy dostyǵymyz, áriptestigimiz uzaǵynan bolsyn! – dedi Ǵabıt Músirep kezdesýdi túıindep. Aıtpaqshy, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq tarıhynda gazet betine basylǵan eń tańdaýly maqalalar basylǵan 5 tomdyq jınaq ýnıversıtet kitaphanasynyń qoryna tartý etildi.  

 

 Temir QUSAIYN,

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

 

 

Batys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar