Qoǵam • 08 Qarasha, 2019

Et túske kirmesin desek...

57 retkórsetildi

Pavlodar oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń eksportty jáne ımportty uıymdastyrý bóliminiń málimetinshe, jyl basynan beri oblystan 942,9 tonna et jáne et ónimderi syrtqy naryqqa jóneltilgen. Reseı negizinen shoshqa etin, al О́zbekstan sıyr etin, tipti maldy tirileı satyp alýda. Jylqy eti ǵana ózimizde qalady eken.

Keıbir agrarlyq sala maman­da­rynyń pikirinshe, et ekspor­tynyń kólemin shekteý kerek. Etti kóp tutynatyn el retinde onyń basym bóligin ózi­mizde qal­dyrǵan durys. Sol kezde ǵana eldegi et pen et ónimderi kóbeıedi, baǵa da turaqtalady. Alaıda oǵan qarsy pikir bildirip júrgen sarapshylar da bar. Máselen, ekonomıst ǵalym Ha­ıyrolla Ahambetov:

– Joq, eksportty shekteý degen durys emes. Eksportty damy­tý kerek. Bul bizdiń ekono­mıkaǵa kerek, salyq kóbeıedi, sharýalardyń tabysy artady. Árıne syrtqa ónim satýdyń salqyny ishki naryqqa tımeýi tıis, – deıdi.

Oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń málime­tinshe, oblysta et óndirý kólemi ulǵaıyp keledi. О́tken jyldyń alǵashqy 8 aıynda oblys aýmaǵynda 54,2 myń tonna et óndirildi. Bıyl jyl basynan beri 55,9 myń tonna et saýda oryndaryna jiberilgen. Onyń 26,6 myń tonnasy – sıyr eti, 9,3 myń tonnasy – jylqy eti, 5,7 myń tonnasy – qoı eti, 0,7 myń tonnasy – qozy eti, 3,9 myń tonnasy – qus eti.

Basqarmanyń eksportty já­ne ımportty uıymdastyrý bóli­miniń habarlaýynsha, Shar­baq­ty aýdany «Abaı» sharýa qo­jalyǵy, Jelezın aýdanyndaǵy «Pahar» JShS sıyr etin syrtqy naryqqa eń kóp jiberetin sharýashylyqtar qatarynda.

Mal sharýashylyǵyn damy­týǵa baǵyttalǵan mem­le­ket­tik baǵ­darlamalarda kórsetilgen «iri qarany tek shetelden satyp alý qajet» degen talapqa atal­ǵan sharýashylyqtar kelis­peıdi. Sebebi shaǵyn sharýa­shy­lyq­tarǵa shetelden mal tasymal­daý qıynǵa túsedi. Odan da óz eli­mizdegi asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtip otyrǵan iri sharýa­shy­lyqtardan satyp alǵan áldeqaıda yńǵaıly.

 – Mal sharýashylyǵyn damy­týǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵ­darlamanyń talaby boıynsha iri qara shetelden satyp alynýy tıis. Sebebi elimizdegi asyl tuqymdy analyq mal basynyń sanyn arttyrý qajet. Bizge mal sha­rýashylyǵy ónimderiniń eksport­tyq áleýetin jaqsartý kerek, – deıdi aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń mamany M.Ápsa­lyqov. Osyndaıda buryn­ǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıs­tri, qazir S.Seıfýllın atyn­daǵy Agrotehnıkalyq ýnıver­sı­tettiń rektory bolyp qyzmet at­qaratyn Aqylbek Kúrishbaevtyń shetelden júıesiz mal ákelýdi toqtatý qajet degeni eske túsedi.

Mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin damytýdyń negizgi alǵyshartynyń biri – ón­diristik bordaqylaý alań­daryn qurý. Búginde oblysta jalpy qýaty 13,4 myń bas malǵa shaqtalǵan barlyǵy 10 bordaqylaý alańy bar. О́ńirde 524,2 myń bas iri qara, 636,4 myń qoı, 86,9 myń eshki, 185,6 myń jylqy, 1 mln 781 myń qus ósiriledi. Memleket kómegin alyp myńǵyrtyp mal baǵyp otyrǵan azamattar jeterlik. Máselen, ekibastuzdyq Manat Alǵambarovtyń «Tabys» atty sharýa qojalyǵynda 2500 bas sıyr, 1500 jylqy bar.

Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qorynyń oblystyq fılıalynyń dırektory Saıra Yqylasovanyń aıtýynsha, bıyl oblys turǵyndaryna mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa nıet bildirgender úshin 1,6 mlrd teńge kóleminde qarjy beriledi. Onyń 700 mln teńgesi «Nátıjeli jumyspen qamtý baǵdarlamasy» aıasynda berilýge tıis. Osy baǵdarlama aıasynda is bastaǵan tereńkóldik Elaman Súrimbetov ta jeke sharýashylyq quryp, qoı, jylqy, sıyr ósirýde.

Et eksporty ishki naryqqa zııanyn tıgizbes úshin sharýa qojalyqtaryna belgili bir mólsherde kvota engizilse degen usynystardyń aıtylýy da beker emes. Iá, ózimiz kúndelikti saýda oryndarynan kórip júrgenimizdeı, qazir et qymbat. Sıyr etiniń kılosy –1600-2000 teńge aralyǵynda, jylqy eti jazda 1700-2200 teńgege jetip qaldy. Et satyp turatyn qyz-kelinshekter «et qymbat bolsa, oǵan bizdiń qatysymyz joq, barlyǵy deldaldarǵa baılanysty. Olar jetkizgen ettiń baǵasyna árıne ústemeaqy qosamyz», deıdi. Aýyldardy aralap, et satyp alyp, qaladaǵy bazarlarǵa ótkizýmen aınalysatyndar bar.

– Qazir aýylda mal ustaıtyndar azaıyp barady. Satylatyn mal kóp bolsa, ettiń baǵasy tómen, turaqty bolar edi, – deıdi osyndaı «kásip» ıeleriniń biri Maqsuthan Berdibek.

Al aýyldaǵylar jem-shóp te, maldyń qıyn shyǵarý da, ony tabynǵa qosý da aqsha turatynyn aıtady. Qys kezinde 1 tirkeme shóp – 20 myń teńgege, 1 qap kebek 3 myń teńgege satylady. Ár úıdiń azyn-aýlaq malyn qystan shyǵarýǵa orta eseppen 230-250 myń teńgedeı qajet. Eseptep kelgende satatyn mal etiniń bir kılosy 1300-1500 teńge bolatyny sodan.

Osy jerde aýyldyqtar aıtqan taǵy bir másele – jaıylymdardyń azaıǵany. Jaıylymdyq jerlerdi kásipkerler satyp alǵan. Oblys ortalyǵyna jaqyn aýyldar sýarmaly alqaptardyń qorshaýynda qalǵan. Aýdan ákimdikteri alys bolsa da aýyl maldaryn kóktem men jazda jaılaýǵa jiberýdi usynýda. Pavlodar aýdanynda 40 myń bas iri qara bar. Aýdanǵa qarasty Keńes, Iаmyshev sııaqty aýyldardyń halqy jalpy alǵanda 3500 iri qara, 4 myń qoı, 2 myńǵa jýyq jylqy ustaıdy. Aýyldaǵy 850 gektar jaıylymdyq jerdiń munsha maldyń jaıylýyna jetpeıtini de anyq.

Ekonomıst Haıyrolla Ahambetovtiń pikirinshe, et baǵasyna memlekettik retteýdi engizýdi qaıta qaraý kerek. Baǵa ákimdik tarapynan qatań baqylanýǵa tıis. Bir qyzyǵy, sıyrdyń súıekti jaýyryn, tós bóligi sııaqty músheleri áleýmettik mańyzy bar 19 azyq-túliktiń tizimine engen. Sondyqtan memlekettik mekemeler ettiń osy bólikteriniń ǵana baǵasyn baqylaı alady eken.

– Saýda oryndaryndaǵy baǵany, ıaǵnı áleýmettik emes dúkenderdegi baǵany baqylaýǵa quziretimiz joq. Sıyrdyń ózge músheleriniń, qoı, jylqy etiniń de qanshaǵa satylatynyn retteı almaımyz, kásipker ózi belgileıdi, – deıdi oblystyq kásipkerlik jáne saýda basqarmasy saýda bóliminiń mamany Kárimjan Baısary.

Haıyrolla Ahambetov bolsa ettiń qymbattaýyna eksporttyń esh qatysy joq dep sanaıdy.

– Árıne, bazardaǵy, dúkenderdegi et satýshylarǵa «ettiń barlyǵy syrtqa ketip jatyr, ózimizge jetpeıdi, qymbatqa satýǵa májbúrmiz» dep aqtalǵan ońaı. О́zge elge et tasymaldaý da, ózge elden mal ákelý de ońaı emes. Bul úshin taýarlyq partııa, konteıner, salqyndatqysh kerek. Buǵan bizdiń eldegi uzaqqa sozylatyn qujat daıyndaý jumysyn qosyńyz. Sondyqtan ettiń barlyǵy shetelge ketip, sonyń saldarynan baǵa qymbattaıdy deýge de bolmas.

Qalaı desek te, mal ónimi ózimizge de jetpeı jatqany shyndyq. Et eksportyn ulǵaıtýdy oılap, kórsetkish qýalap ketýge bolmaıdy. Bıyl Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi iri qarany, qoıdy tirideı shetelge satýǵa tyıym salǵany qýantady. Bálkim bul jańalyq ishki naryqty etpen qamtýǵa, baǵany turaqtandyrýǵa sál de bolsa septigin tıgizetin shyǵar.

Pavlodar oblysy

 

 

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar