Ádebıet • 08 Qarasha, 2019

Abaıdy tanıyq, aǵaıyn!

25 retkórsetildi

Men aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamanymyn, zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin osy saladaǵy túrli jaýapty laýazymdarda qyzmetter atqardym. Elimizde Abaıdyń 175 jyldyǵy memlekettik deńgeıde atalatynyn estigen soń, óz oı pikirlerimdi ortaǵa salǵym keldi. Men muny qazaqtyń rýhanı turǵyda shyńdalýyna baǵyttalǵan óte mańyzdy memlekettik shara dep bilemin.

Bir ǵasyrdan astam ýaqyt boıy halqymyzdyń sanasyna da­nyshpandyq dúnıetanymymen tereń boılap, óshpes iz qaldyrǵan Abaı shyndyqtary, áli de talaı jyldar boıy, halqyn aqıqat jolyna bastap, olarǵa rýhanı azyq bolyp qala bereri sózsiz. Abaı ósıetterin boıyna tereń sińirgen jandar neǵurlym kóp bolsa, halqymyz da soǵurlym parasat bıigine joǵarylaı bermek.

HHI ǵasyrǵa enip kettik. О́rke­nıet damyǵan saıyn ýaqyt yr­ǵaǵy da jıilep ketkendeı seziledi, muny jahandaný dep túsinip otyrmyz. Batys qundylyqtaryna essiz eliktep, qazaqı bolmysymyzǵa shekeden qaraıtyn ádetti baıqaǵanda pushaıman kúıge túsesiń. Asqanda da, sasqanda da kúsh alatyn tiregimiz Abaı bolmas pa? Biraq Abaı ósıetteri tek aıtylǵany bolmasa, júrekke de, zerdege de jet­peı júrgeni tym ókinishti. Jem­qorlyq, sybaılastyq búginde memlekettiń damýyn tejeıtin, ishten shalatyn qaýipti kúshke aınalyp bara jatyr. Sózbuıdalar kóbeıip ketti. Abaıdyń «myńmen jalǵyz alystym» deýi jaıdan-jaı aıtylmaǵan bolar, biz áli de bolsa aldap-arbap, qýlyqpen, urlyqpen mal tabý psıhologııa­syna jaqynbyz, odan taza aryla almaı kele jatyrmyz. Ony kezinde Gerold Belger de: «bul qazaq nege qý bolýǵa sonsha qumar?» dep aıtqan edi. Qazaqtyń qa­myn bir qazaqtaı oılaǵan nemis baýyrym bálkim, syrt kózge badyraıyp kórinip turǵan soń aıtqan bolar.

Meniń tustastarymnyń deni Ke­ńes zamanynda ınternasıonal­dyq tálim-tárbıe alǵandar. Ásker qatarynda nemese stýdenttik kezde úırenisken dostarmen áli kúnge deıin dıdarlasyp turamyn. Meni olardyń arasyndaǵy orys emes basqa ult ókilderiniń óz ul­tynyń bolashaǵy jóninde esh­qandaı búkpesiz shynaıy aıtqan áńgimeleri tolǵandyrady. Jas kezimizde olarǵa taza mán bermegen ekenbiz. Bul oraıda men solardyń bireýimen bolǵan áńgi­mege toqtaǵym keledi. Men birde dosyma: «sen uly halyqtyń óki­li­siń ǵoı» degenimde, ol «biz uly bolsaq memlekettigimiz bolar edi­ ǵoı, endigi qalǵan ýaqytta ulty­myz­dyń saqtalyp qalýynyń ózi neǵaıbyl» dep kúrsindi. Dosym­nyń sol kúrsinisinen keıin-aq maǵan «áńgime ózińde bardy saqtaı bilý, baǵalaýda eken ǵoı» degen oı keldi. Memleket bolý ha­lyqtyń peshenesine jazylýy kezdeısoq qubylys emes, qazaq­tyń eldigin, ult bolyp uıy­sýyn, memlekettigin saqtaý úshin tarıhqa, Abaı eńbekterine úńilý kerek.

Abaı – demokrat, oıshyl, hal­qyn memleketshil sanaǵa, ádilettik ustanymdarǵa jetele­gen qaıratker. Qazaqtyń el bolýyna Abaıdyń sińirgen eńbegin, tulǵalyq bolmysyn durys ba­ǵalaýymyz kerek. Toqsan jas­tan asqan shaǵynda ómirden ozǵan Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Uly Otan soǵysynyń ar­dageri, aqyn aýdarmashy Muzafar Álimbaevtyń «Kóńil kún­delikteri» atty kitabynda «aqyn, poet» latyn tilinde paı­ǵam­bar degen uǵymdy bildiretini aı­tylypty. Artyna óshpes sóz qaldyrǵan Abaıdy poe­zııa paı­ǵam­bary dep túsinemiz, ol sonymen qatar qazaqtyń rýhanı da paıǵambary, adastyrmas temir­qazyǵy.

Keshegi Keńes dáýirinde Marks,­ Lenın ıdeıalaryn jappaı oqytatyn saıası bilim berý júıe­si bolǵany bárimizge belgili. «Za­mana ony ılemek» dep Abaı aıtqandaı, marksızm-lenınızm klassıkteriniń shyǵarmalaryn jat­qa aıtatyndar boldy. Al bizdiń búgingi urpaq rýhanı sham­shy­raǵymyz Abaıdy tanyp bol­dy ma, onyń ósıetterin zerdege toqı aldy ma? Kórshi Reseı­de Pýshkın shyǵarmalaryn ulyq­taý jumystary jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan, birneshe pýshkıntaný ınstıtýttary jumys isteıdi, onyń poezııasy álem jurtshylyǵyna aıan. Abaıtaný jóninde aýyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyn. Biraq bizde Abaı shyǵarmashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytatyndardyń kóbi ázirshe at tóbelindeı zııa­ly aǵa býyn ókilderi ǵana, qal­ǵan­darynyń belsendiligi ázirshe baıqalmaıdy. Zııaly qaýymnyń aǵa býyn ókilderi kezinde qomaqty abaıtaný sharalaryn atqardy, ol úlken jumystyń basy edi, ony bizdiń urpaq jaqsy biledi. Búgin Abaı qazaq poezııasynyń jaryq juldyzy degen jalańdaý uranmen júrmiz, onyń danyshpandyq deń­geıine tereńdemeıtin sekildimiz. Abaı aqıqattary boıdy, oıdy jaýlap alatyn dárejege jetýi qa­jet. Sonda olar óskeleń urpaq­tyń sanasyna jaǵymdy áserin tıgizedi.

Ras, táýelsizdik alǵannan keıin elimizben qatar, aqyndy syrtqa tanytý úshin birsypyra elde Abaı eskertkishteri ornatyldy. Eskertkish – sol tulǵany ta­nytatyn elshilik sekildi, son­­dyq­tan asyǵystyq tanytpaı, Abaıdyń fılosof, oıshyl tul­ǵasyn ózgeler de dóp tanıtyn sapaly eskertkishter ornatylýy durys edi. Qazir ǵalamtordan dú­nıeniń qaı núktesin de taýyp­ qaraı beresiń. Abaıdyń Qy­taı­daǵy músini Konfýsııge, О́zbek­standaǵy eskertkishi Shyǵys ertegileriniń keıipkerlerine uq­sap ketken sekildi áser qal­dy­rady. Reseıdegi Qazaq elshiligi aldyndaǵy eskertkish te qazaqtyń keń shapanyn kıgen kemeńger da­nyshpan Abaıdyń keıpin bermeıdi.

Bir jaqsysy, elimizdiń barlyq qalalarynda Abaı dańǵyldary, kósheleri bar. Abaı atyndaǵy dańǵyldar men kósheler boıynda dana aqynnyń óleńderi men «Qara sózderinen» úzindiler kóz aldymyzda menmundalap tursa, onyń jalyndy sóz ıirimderi ár adamnyń sanasyna tereńirek sińer edi. Maqsat Abaıdy tanyp qana qoımaı, ol qaldyrǵan adamı qundylyqtardy kúndelikti tirshilikte basshylyqqa ala bilý bolar edi.

 

Myrzaǵalı QURMANOV,

eńbek ardageri

 

Qostanaı oblysy,

Qostanaı aýdany

Sońǵy jańalyqtar

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Keshe

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Keshe

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Keshe

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Keshe

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Keshe

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Keshe

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Keshe

Zań kerek!

Ekologııa • Keshe

El qurmeti erekshe

100 • Keshe

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Keshe

Senim hám serpin

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar