Qoǵam • 11 Qarasha, 2019

Plastıkten qutylar kún bar ma?

37 retkórsetildi

Byltyr elimizde qatty turmystyq qaldyqtardyń kólemi 4,3 mln tonnadan asty. Onyń 11,2%-yn nemese 481,6 myń tonnasyn plastık qaldyqtary quraǵan. «ROP Operatory» seriktestiginiń deregine sáıkes, 2016 jyly plastıkalyq qaptamanyń úlesi 283 387 tonnaǵa jetip, qaıta óńdelgen qaldyqtyń kórsetkishi nebári 6 066 tonna shamasynda boldy. 2017 jyly bul ındeks 8 994 tonna deńgeıinde baıqalǵan edi.

Qaıta óńdeý kórsetkishi tómen

BUU-dyń UNEP qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasynyń baıandamasynda adamzat tarıhynda 9 mlrd plastık qaldyǵy jınalyp, so­nyń tek 9%-y ǵana óńdelgeni týraly aı­tylady. Bul rette plastıkalyq ónim túr­leriniń kólemi ýaqyt jyljy­ǵan saıyn ósip bara jatqanyn atap ótý kerek. Máselen, jylda álem bo­ıynsha 500 mlrd plastıkalyq paket qol­dany­lyp, ár mınýt saıyn 1 mln-ǵa deıin plas­tıkalyq shólmek satyp aly­na­tyny uıymnyń esebinde kórse­tilgen. Buǵan 17 mln barrel nemese 2,7 mlrd lıtr munaı jumsalatyn kórine­di. Endi bul kórsetkishke qarap, tabıǵı resýrs pen qorshaǵan ortaǵa kelgen shy­ǵyndy baǵamdaı berińiz. 2018 jyly Qazaq­standa 9 myń tonnaǵa jýyq plas­tık qaldyǵy qaıta óńdeldi. Bul shamamen – 3%. Demek, turmystyq qaldyqtyń osy túrin óńdeý baǵyty elimizde ken­je qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Mun­daı statıstıkalyq málimet bas shahar­da ótken Qazaqstandaǵy plastık qaldyq­taryn óńdeý máselesine arnalǵan dóńge­lek ústelde aıtyldy. «Turaqty damý­ǵa járdemdesý» ortalyǵynyń joba­lar jónindegi menedjeri Iýlııa Dýsh­kına bul másele burynnan belgili ekenin já­ne jahandyq kólemdegi proble­maǵa aınalyp otyrǵanyn jetkizdi.

– Osy máseleniń zardabyn joıý maqsatynda túrli is-áreket jasalyp jatyr. Zańnamalyq deńgeıde plastıkti polıgondarda qabyldaýǵa tyıym salyndy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı res­ýrstar mınıstrligi plastıkalyq paketter úshin tólemdi kezeń-kezeńimen engizý boıynsha ju­mysty bastady. Osy jyldyń qyrkúıek aıynda tıisti memorandýmǵa qol qoıyldy. Infraqurylymdy damytý boıynsha birqatar sharýa atqarylýda.

Jaqynda óńirlerge baryp, ınfraqurylymnyń qalaı damyp jatqanyn baıqadyq. Kompanııalar bul salaǵa qarajattaryn sala bastady. Qýantarlyǵy, jergilikti atqarýshy organdar olarǵa qoldaý kórsetýde. «ROP operatory» JShS plastık qaptamasyna baılanysty retteý mehanızmi engizilmegenine qaramastan, osy baǵyttaǵy bastamalardy qoldap otyr. Biraq áli de problemalar bar. Eń aldymen, zańnamalyq retteý álsiz. Naqty normalardyń, talaptardyń bolmaýy, tipti plastık qaldyqtaryn durys paıdalanbaǵany úshin ákimshilik jazanyń joqtyǵy máseleni shatqaıaqtatyp tur. Sol sekildi qaldyqtardy jınaý men tasymaldaýdyń júıesi jolǵa qoıylmaǵan. О́kinishke qaraı, Qazaqstandaǵy jaǵdaı aýqymdy aýmaqtardy qamtyp, kúrdelene túsýde, – dedi Iý.Dýshkına.

Sarapshynyń pikirine súıensek, qoqys jınaqtaýshylar men qaıta óńdeýshi kásiporyndardyń yntymaqtastyǵy jetkilikti deńgeıde damymaǵan. Plastıkalyq qaldyqtardy suryptaý men qaıta óńdeý máselesinde jergilikti jerlerdegi jaýapty organdar, ákimdikter jáne bıznes arasynda ózara is-qımyl tómen. Buǵan qosa atalǵan máselege halyqty tartý men yntalandyrý jaǵy qarastyrylmaǵan.

 Qaldyqty jınaý mádenıetin qalyptastyrý qajet

Osy oraıda adamzat plastık qaldyǵynan nelikten sonshalyqty qaýiptenedi degen saýal týyndaıdy? О́ıtkeni, plastıktiń quramynda qorshaǵan ortaǵy qaýipti zattar jeterlik. Máselen, túrli plastıfıkatorlar, tipti antıpıren bolýy ǵajap emes. Soǵan qaramastan plastıkalyq materıaldar alýan túrli salada keń qoldanylyp júr. Bul ásirese tamaq ónerkásibine qatysty. Adam balasynan bólek, plastık jer betindegi basqa da tirshilik ıelerine qaýip tóndirýde. Qazir muhıt, teńiz, ózen-kólderdegi mıkroplastıkte esep joq. Al bul elementtiń teńiz janýarlarynyń ómirine aıtarlyqtaı zııan keltiretini málim. Ekologtar Qazaqstanda sý aıdyndarynan ózge sý qubyryndaǵy sýdyń sapasyna da  nazar aýdarý kerektigin jetkizdi. Nege deseńiz, jaqynda «Balqash-Alakól» basseıni keńesinde, qazirgi qubyrlardyń deni plastıkalyq materıaldan jasalatyndyqtan onyń quramynan zııandy bólshekterdiń tabylý yqtımaldyǵy basym ekeni aıtyldy. Sondyqtan mamandar plastıkke óte muqııat qaraǵan jón dep esepteıdi. Onyń ústine qatty qaldyqtyń osy túrin bólip jınaý úrdisi áli de qalyptaspaǵan. Bul búgingi ahýaldy odan saıyn kúrdelendirip, tıisinshe qaldyq óńdeýshi uıymdarǵa shıkizat jetispeı jatyr. Kúmánsiz, plastık ónimder bir jaǵynan ekologııalyq problemaǵa ákelýi múmkin. Áıtse de bul bıznes úshin de taptyrmas múmkindik ekenin eskerý qajet.

–  Jyl saıyn plastık qaldyqtary kóbeıip jatyr. Al ony óńdeý kólemi kerisinshe az. Mamandar aıtqandaı, byltyr jınalǵan 300 myń tonna plastıktiń tek 3%-y ǵana óńdelgen eken. «Jasyl» ekonomıkanyń tujyrymdamasyna sáıkes onyń sanyn kóbeıtý kerek. Sondaı-aq qazir polıetılen pakettiń ornyna bıopakettiń kólemi birtindep kóbeıip keledi. Polıetılen paketi men bıopakettiń baǵasyn teńestirsek, azamattardyń tańdaýy sońǵysyna túsedi degen senim bar. Memleket tarapynan qoldaý bolsa, ekopaketter aldaǵy ýaqytta tegin berilýi de múmkin, – dedi Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Eldos Abaqanov.

 Plastıkti óńdeýmen 15 kompanııa aınalysady

Teris dınamıkany retke keltirý úshin «Turaqty damýǵa járdemdesý» ortalyǵy The Coca-Cola Foundation qaıyrymdylyq qorymen birlesip, «Plastıkti qaıta óńdeýge – «ıá!» dep aıt» jobasyn qolǵa aldy. Osy arqyly qoǵam belsendileri plastık qaldyqtaryn jınaý kólemin ulǵaıtyp, qaıta óńdeýdiń úlesin arttyrýdy kózdeýde. Joba avtorlarynyń atalǵan sala boıynsha júrgizgen saraptamasynyń nátıjesinde Qazaqstanda plastık qaldyqtaryn jınaıtyn 69 jáne 15 óńdeýshi kompanııa jumys isteıtini anyqtaldy. 

–  Bul joba úsh jylǵa jalǵasady. Ázirge Qazaqstannyń barlyq óńirin qamtı almaımyz. Jobanyń aıasynda qanatqaqty qalalardyń tizimi jasaldy. Atap aıtqanda, Pavlodar, Semeı, О́skemen, Almaty, Shymkent jáne Taraz. Bul shaharlardaǵy joldardyń jáne ınfraqurylymnyń áleýeti zertteldi. Soǵan sáıkes, ortaq jeli jumys isteıtin bolady. Jobanyń arnaıy saıty bar. Onda barlyq aqparat kórsetilgen. Mejelengen jospardy oryndaý úshin aldymyzǵa 6 mindet qoıdyq. Sol boıynsha óńdeýshi kásiporyndarmen jumys isteýge basymdyq beriledi. Sonymen qatar qazirgi ınfraqurylymdy damytýdy maqsat etip otyrmyz. Qaıta óńdeýshi uıymdardyń ortaq problemasy –shıkizattyń jetispeýshiligi. Osy olqylyqty retteý úshin saýda jelileri jáne zańdy tulǵalarmen yntymaqtastyq ornatpaq nıettemiz. Eń bastysy, halyqpen tyǵyz jumys istep, aqparatpen qamtamasyz etý josparlanýda, – dedi Iý.Dýshkına.

Mamandar ózekti problemany sheshýdiń taǵy bir joly retinde bir rettik ónimderdi paıdalanýǵa tyıym salýdy, qaptamalardyń sapasyn arttyrýdy, sol sekildi Qazaqstandaǵy óndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeler júıesin jetildirýge usynys bildirdi. Kóptegen elder osyndaı qadamǵa barǵan eken. Mysaly, byltyr 127 memlekette bir rettik plastıkalyq ydysty qoldanýǵa tyıym salynsa, 30 elde plastık paketteri úshin tólem engizilip, taǵy 27 elde qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin materıaldy paıdalaný zańmen shekteldi. 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Dárigerlerge sertıfıkattar tabystaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:52

Qaraǵandyda resýrstyq ortalyq ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:45

Túrkistanda isker áıelder forýmy ótti

Aımaqtar • Búgin, 09:20

Ǵylym men bıznesti ushtastyrǵan jıyn

Ekonomıka • Búgin, 09:05

Qonaev týrnıri máresine jetti

Kúres • Búgin, 07:49

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:43

Innovasııa men shyǵarmashylyq úılesimi

Rýhanııat • Búgin, 07:31

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Búgin, 07:23

Bolmysy bútin Baǵaev

100 • Búgin, 07:19

Bıznes jáne áleýmettik jaýapkershilik

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Búgin, 07:11

Temekiniń taýqymeti

Medısına • Búgin, 07:05

Aqtóbe ınvestısııa tartýdan alda tur

Ekonomıka • Búgin, 07:04

Arzan jolaqy Almatyǵa aýyr tıip tur

Ekonomıka • Búgin, 07:01

Jetimniń basynan sıpa, júregiń jumsarady

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Taýar aınalymyna tosqaýyl bolmaýy tıis

Ekonomıka • Búgin, 06:54

Eń qysqa áńgime. Oljas Sándibek

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Talǵat Eshenuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurdáýlet Qabasov

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ǵanıbet Ǵalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ermek Begzada

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurnazar Túrikben

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar