Qoǵam • 14 Qarasha, 2019

«Tákappar eken qulja alma»

249 retkórsetildi

Almatynyń aport almasynyń tarıhyna kelgende qoǵamnyń pikiri ekige jarylady. Alǵashqylary aporttyń túp atasy Reseıdiń ný ormandarynda ósken sıvers jabaıy almasy dese, keıingileri onyń túp atasy ózimizdiń «qulja alma» degen oıdy aıtyp júr.

Osy ekinshi  pikirdiń bási basym ekeni sońǵy jyldary anyq baıqala bastady. Apta basynda Almatyda ótken Ortalyq Azııa IV agrotehnologııalyq sammıtinde ıtalııalyq seleksıoner,  «Dutch Frult Solutions Kazakhstan»  jobasynyń úılestirýshisi Alfred Evers te osy oıdy qoldady. Ol Eý­ropada ósetin almurt, shıe jáne al­ma túrlerin Almaty men Alataýda ósirýge nıet tanytqan eken. Olardyń bul usynysy Qazaqstan jaǵynan qoldaý taýyp, úsh jyl merzimge Tal­ǵar jaqtan 3 gektar jer jalǵa be­ri­lip otyr.  

Alfred Evers bizben áńgimeles­kende shırek ǵasyrdan beri  qazaqtyń qulja  almasymen «aýyryp» júrgenin jasyrmady. 1990 jyldardyń ekin­shi jartysynda Almatyǵa kelip, Ala­taýdyń qııa jartasyn tik jaryp shyqqan alma kóshetterin Italııaǵa jer­sindirmek bolypty. Taýdyń bók­terinde tamyry tasty aımalap, butaǵy kúnnen nár alyp ósken qazaq­ almasynyń «ishine» Italııa  aýa­sy  jaqpaǵan. Fermerler qansha jer­­den óbektese de jarty kılo bolady degen jemisi 200 gramnan ári  kóteri­le almaǵan. «Almatynyń qulja alma­sy  ózge topyraqty  da, ózge tyńaıt­qysh­tardy da qabyldamaıtyn  erekshe qasıetke ıe ekenine kózim jetti. Sodan soń qazaq almasyn ósirý týraly armanymdy aldaǵy sátti kúnderdiń enshisine qaldyrdym. Aporttyń ataýyn qazaq­tardyń ózi ártúrli ataıdy. Biri «aport» dese, ekinshisi «sıvers»  deıdi. Soń­ǵy 1 jyl­da jer bederin zerttep, tómen­degideı qorytyndyǵa keldim.  Almaty oblysynyń Qytaıdyń shekarasynan bastap, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas, odan ári Qazy­ǵurtqa deıin jalǵasqan  taý jotasynda  qus joly sııaqty alma beldeýi bar. Bul beldeýde ósken almanyń dámi teńiz deńgeıinen bıiktigine baılanysty. Almatyda, Talǵar   jaqta ósken aporttyń dámin Túlkibas, Tó­le­bı jaqtaǵy taý jotalarynda ós­ken almanyń dámimen salystyrýǵa kel­meıdi. Formasy jaǵynan da bir-birine uqsamaıdy. Osyǵan qarap oty­ryp, naǵyz aporttyń otany teńiz deń­geıinen 900-1200 metr bıiktikte tur­ǵan Almaty, Talǵar aınalasy» degen qorytyndyǵa keldim», dedi  Alfred Evers.

Almanyń ǵana emes, kez kelgen jemis túriniń tabıǵaty keńdikti jáne tabıǵılyqty jaratady. Jeri­niń tapshylyǵynan vertıkaldy  fer­merlik júıe boıynsha jemis túr­lerin ósirýmen aınalysýǵa májbúr bolǵan Batys ǵalymdary, birinshi kezekte jemistiń saqtalý merzimine ǵana basymdyq berip, ózegindegi qanttyń taralýyna jol ashyp turatyn ja­sý­shalardyń kózin bekitip tas­taı­dy eken. Osy jıynǵa qatysqan qazaqstandyq alma baǵbany Jeńis Baısholaqov bizben áńgimesinde babasy alma ósirýmen aınalysqanyn, ózi de osy kásippen jan baǵyp júr­genin aıtty. Onyń túsindirýinshe, almanyń hosh ıisi men dámin kirgizetin ózegindegi qanttyń kózin bekitýge bizdiń baǵ­bandar da kirise bastapty. Sońǵy on­jyl­dyqtarda alma HH ǵasyrdyń basy men 1990 jyldarǵa deıingi formasy men dáminen aıyrylyp, ózine jat, sopaq túrge ene bastaǵan. Atap aıtqanda, alma surybynyń eń jaqsy klondaryn mıkroklondaý arqyly aporttyń probırkadaǵy «jańa ósimdigi» alyndy. Ol qaýipti mıkroorganızmderden tazartylǵan jáne túpnusqa aǵashtyń sharýashylyq jáne bıologııalyq qasıetterin saqtasa da  aporttyń bastapqy formasyna keri áserin tıgizgen.

 «Munda seleksıoner ǵalymdardyń qoltańbasy bar. Olar taýda, tamyry tas jaryp ósken aport butaqtaryn múldem basqa sortty alma butaǵymen býdandastyrady. Nátıjesinde  aralas sortty alma bolyp shyǵa keledi. Alataýdyń almasy tákappar. Onyń basqa jerdi mensinbeıtinin ǵalymdar da aıtyp jatyr. Sol sebepti taza aport almasyn basqa alma sortyna teligendi  toqtataıyq.  Qazir el ishinde, kónekóz qarııalardyń aýla­synda aporttyń bylǵanbaǵan, býdan­dastyrylmaǵan sorttary bar dep estımin. Solardy bir ortalyqqa jınap, memlekettiń qor­ǵaýyna alatyn kez keldi. Álemde de, Qazaqstanda da alma túri kóp. Biraq el ishinde qulja almasy atanyp ketken aport jalǵyz. Biz babalarymyzdan bizge jetken alma túrimen ǵana erekshelenip, tanyla alamyz», dep sózin túıindedi  Jeńis Baısholaqov.

1970 jyldarda sanaq boıynsha Qazaqstanda 3 851 193 túp aport aǵashy bolsa, onyń 80 paıyzy Al­matyda ósirilgen eken. 1984 jyly Qazaqstanda 1 965 795 túp aport alma bolyp, Almatyda onyń 1 418 988-i ósirilipti.

Almatynyń aportyna qoldaý kerek, qamqorlyq ta qajet. Sonda ǵana álemdik naryqta otandyq almanyń bedeli asqaq bolmaq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Bernııaz KÚLEEV (1899-1923)

Basylym basshylary • Búgin, 14:55

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Arhıv ǵımaratyna eskertkish taqta ornatyldy

Rýhanııat • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar