Rýhanııat • 20 Qarasha, 2019

Arymas abyroı

201 retkórsetildi

Bılik qyzmetine kelýge ár adamnyń quqy bolǵanymen belgili bir bılik laýazymyna onyń daıyndyǵy, bilimi, biliktiligi, qabileti, minez-qulqy, adaldyǵy, ádildigi, tazalyǵy sııaqty tolyp jatqan talaptarǵa jaýap bere alatyn múmkindikteri esepke alynary da belgili. О́kinishke qaraı, bılik laýazymyna umtylatyn keıbir adam bıliktiń joǵary adamgershilik jaýapkershiliginen buryn onyń ústemdigi men artyqshylyqtaryn kóbirek oılaıdy. Bıliktiń bedelin túsiretinder negizinen oǵan kezdeısoq, nemese óziniń áýel bastan mansapqorlyq maqsattarymen keletin laýazymdylar qyzmetten ketkennen soń olardy qoǵam, halyq túgili óziniń tóńiregine jınaǵandary da umytyp ketedi. Kerisinshe, bıliktiń bıiginde júrgende meılinshe elge adaldyqpen qyzmet etýge tyrysatyn tulǵalar da barshylyq. Ondaı azamattar eńsesi kóterińki, beti ashyq, júzi jarqyn, sózi oryndy, qurmetke ıe.

Sondaı memlekettik qyzmetker­ler­­diń biri – kezinde aýdan, oblys jastar uıymdarynyń jumysyn uıym­dastyryp, aýdan, oblys ákimi, respýb­lıka aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetterin abyroımen atqaryp, bú­gin­deri súıenish bolar iniden elge aǵa bolarlyq qurmet tórine kóterilgen zamandasymyz Serik Shaıahmetuly Aqymbekov. Ol bala kezinen úzdik oqyp, eńbekpen shynyǵyp ósken urpaqtyń ókili. Osy jol ony jastar arasyndaǵy bedel bıigine kóterdi. Jastar ortasy árqashan tazalyqqa, ashyqtyqqa, adaldyqqa beıim, qatarlaryndaǵy bi­limi ozyq, sanasy ashyq, qabileti qa­rymdy adamdardy tez tanıdy, oǵan qoldaý kórsetedi. Serik osyndaı baqyt­qa ıe bolyp, onyń qadirin bilip, saqtaı aldy. Qaı kezde de qandaı laýazymda da eline adal qyzmet etýden aıanbady. Elbasy, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń seni­mimen kezinde, memlekettik tá­ýel­­sizdigimizdiń eń qıyn jyldary Tal­dyqorǵan oblysynyń Ákimi, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstri qyzmetterin qaıratkerlikpen, abyroımen atqardy. Serik Shaıahmetulynyń el basqaryp, eldiń qamyna eńbegin salyp, jumylyp, jumsalǵan qaıraty onyń zeınet jasyna kelip, kúndelikti tynymsyz, ushy-qıyry joq mazasyz kúnderden ary­lyp, boıyna sabyr jınap, ótken-ketken ómirin saraptap, kóńilin sergiter kezeńge jalǵasty.

Qyzmetten qoly bosamaı armandap júrgen ańshylyq, saıatshylyq mergendigi bir tóbe. Dostarymen ázil­desip, dıdarlasyp júrip, pil súıeginen jasalǵan tastary birin biri qaǵytyp, qýalap, bıllıard stolyna órnek syz­ǵandaı kombınasııalary kórgen adam­nyń kózin qyzyqtyrarlyq dáldik pen sheberlik ushtasqan kóriniske kenelteri taǵy bar. Serilik kóńili shalqyp, aqyn jany sharyqtap, jary Ǵazıza ekeýiniń jan jadyratar ánderi qandaı!

Serikti biletin adamdar ol laýa­zymdy qyzmetterin mezgilinde atqa­ryp, zeınetker bolǵanda da oǵan bu­ryn­ǵy qurmetterin asyra túspese bir mysqal da tómendetken joq. On­daı jaǵdaı, dáreje aldymen Serik Shaıa­hmetulynyń ózine baılanysty. О́ıtkeni ol mansap bıiginde júrgende áldekimderdeı shyqqan ortasynan qol úzgen joq, olarǵa «kisimsinip», jo­ǵa­rydan mańǵazdanyp, qabaǵyn kergen joq, tabıǵı, adamı qarym-qatynasyn, syılasymdylyǵyn saqtap qaldy. Qo­lynda tikeleı másele shesher bıligi, ókileti bolmasa da aqyl, keńes surap aldyna kelgen úlken, kishiden yqylasyn aıaǵan emes. О́mirde kórgeni, bilimde izdengeni, oqyǵan, túıgeni kóp sarabdal. Bilgenin aǵyl-tegil aıtyp, shashyla bermeıtin kirpııazdyǵy da jetkilikti, al jóni kelgen áńgimesin áserlep, áde­milep, ásirese kúldirgi, qysqa ázil áń­gimeler (anekdottar Q.S.) aıtýdyń she­beri. Jady, zerdesi myqty. Júrekke je­ter sezimtaldyǵy men óleń, ázil shý­maq­taryn erkin tógiltetin talanty da basqa qyrlarynan kem emes.

Osy aıtqandarymnyń dáleli re­tinde Serik Aqymbekovtyń «Elorda» bas­pasynan shyqqan «Jaısań jandarmen jarasym» atty kitabyn paraqtasaq ta jetkilikti. Kitaptyń aty aıtyp tur­ǵandaı – avtordyń júrek qalaýymen tańdap, iriktep alynǵan, kópshiligi el­ge áıgili tulǵalar týraly ózindik oıy, pikiri, paıymdary, olarmen aralasyp, áńgimelesýi, este qalǵan qımas sát­teri, tosyn oqıǵalary óte qyzyqty, áser­li sýretpen, tartymdy tilmen baıan­dalǵan. Ásirese qazaqtyń sezimtal aqy­ny, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqov pen Serik baýyrymyzdyń syılastyǵy, rýhanı túsinistigi – estigen, oqyǵan adamnyń shy­naıy rızashylyǵyn týǵyzǵan edi. Aqyn aǵa men ákim ini ózara úndestigin ornyn tapqan oı men júıeli sózben órnektepti. Aqynnyń bir úlken jıynda «Qulager maǵan Kókshe men Jetisý arasynda shaýyp júrgendeı bolady degen oıymdy ákim Serik ilip alyp, mynaýyńyz daıyn turǵan óleń ǵoı, tipti án ǵoı degeni bar edi. Mine, búgin sol ıdeıańdy iske asyryp, men óle­ńin, al óz jerlesterińiz sazger Mu­rathan Eginbaev ánin jazyp, jańa týyn­dyny ózderińizge alyp keldik»,  dep túıindegeni el arasyna keńinen taralyp, súıikti ánge aınaldy. Biraz jyl ótkennen soń Kákimbek aǵasy Serik inisine aqjarylqap kóńilimen tó­mendegi joldardy arnapty:

Syılastyqtyń bilgen qymbat baǵasyn,

Azamatsyń, Serik inim, jany asyl.

Úlgi boldyń jalǵastyrǵan dostasyp,

Kókshetaý men Jetisýdyń arasyn...

 

... Ákim bolyp, kóp júk arttyń moınyńa,

El birligi júrdi elgezek oıyńda.

«Úsh arysty» búkil dala shyrqady-aý,

Aqyn Ilııas júz jyldyǵy toıynda.

(S.Ahymbekov. Jaısań jandarmen jarasym. 8-10 better)

Sondaı-aq Serik Shaıahmetulynyń elimizge belgili ǵalym, akademık, ult­tyq tilimizdiń qaıratkeri, asqan mamany, janashyry – О́mirzaq Aıtbaıuly tý­raly novellasy da onyń til týraly zertteýleri men tolǵamdaryna qosalqy, ónerdiń basqa qyrynan tanylýyna tereń maǵyna berip, oqýshysyn beıjaı qaldyrmaıtyn portret bolyp shyqqan. Áńgime, ótken ǵasyrdyń sonaý 70-80- jyldary bizdiń urpaq kýá bolǵan qazaq-qyrǵyz shyǵarmashylyq prosesteriniń halyqtyń erekshe yqylasyna bólengen, tipti serpilisteriniń kórinisteri jaıly edi. Ataǵy búkil álemge jaıylyp turǵan Shyńǵys Aıtmatov bastaǵan qyrǵyz eliniń, ádebıet, kıno, óner sa­lalarynyń qazaq áriptesterimen shy­ǵarmashylyq qarym-qatynastary dáýirlep turǵan shaǵynda «Kókserek», «Qarash-Qarash oqıǵasy» sııaqty klassıkalyq fılm­der eki eldiń ortaq tabystary bolyp, eldi qýantqan. Sol birliktiń taǵy bir este qalar jetistigi – qyrǵyz rejısseri Bolot Shámshıev túsir­gen «Ystyqkóldiń alqyzyl gúl­deri» fılmindegi Birjannyń «Temir­tas» ánin qaıta týǵan jańa ándeı áser­men qarsy alǵanymyz da ras. Án, dombyraǵa áýes kóp adamdar fılmdegi ándi aıtýǵa mashyqtanǵany da ras. Al sol ándi fılmde oryndaǵan kim degen suraqtyń jaýabyn bireý bilse, bireý bilmes edi.

Osy kitapta Serik ózine ánniń emo­sııalyq áseri týraly jazyp, onyń oryn­daýshysymen kezdesýdi kóńiliniń tereń túbinde saqtap, izdenýmen jú­redi. Aqyry sol armanyna da jetedi. Fılmde oryndalǵan ulttyq án óne­riniń asyl tulǵasy Birjan saldyń jú­rek tebirenter ánin ǵajaıyp daýy­symen kórýshilerge jetkizgen biz­diń halqymyzdyń akademıgi О́mir­zaq Aıtbaev edi. Aǵasyna qolqa salady. «Oı, ol – daýys shyrqap tur­ǵan stýdenttik shaq qoı» dep qashqalaq­taǵanyna qoımaı, aqyry ánshi meıirimi men shabytynyń kýási bolyp, ony taspaǵa jazyp alyp kóńili tynady. Mine kórmeısiz be, bir óńir ákiminiń mur­sha bermes qarbalas ómirinde óner qudiretine degen qurmet. Bireý úshin emes. О́zi úshin. О́ziniń jan azyǵy úshin. Jaı el qaıdan bilsin – bılik basynda júrgen keıbir azamattardyń júrek tebirenisin, «sý túbinde jatqan asyl tastaı» qazyna syryn?

Osylaı, Sekeń óziniń talǵampaz shy­ǵarmasynda Jetisý óńirine ǵana emes, esimderi búkil respýblıkaǵa belgili bolǵan Bátıma Saqaýova, Zylıha Tam­shybaeva, Marfýǵa Aıthojına, Bolat Zákıev, Násen Sembaev, Qýat Esimhanov, Serik Baıbatyrov, Edil Erǵojın, Omar­han Kónekbaev, Saǵatbek Kertaev, Ǵalym Turǵanbaev, Naýryz Qylyshbaev, Ádilshaıyq Ybyraımoldaev, О́miráli Qopabaev, Qorabaı Shákirov, Serik Qalenov, Aıtaqyn Bulǵaqov taǵy basqa azamattar týraly jyly lebiz, tolymdy pikir bildiredi. Olardyń ár­qaısysynyń ózine tán ereksheligin baıandaý arqyly kórkem sýretteý ja­saǵany kóńilge qonyp, adam janyn tanýdyń ǵıbrattaryn sezingendeı áser­de bolasyń. Kitaptyń avtor qurmet tu­tatyn ár adamy týraly jazylǵan baıan­dary óte qyzǵylyqty oqylyp, syr shejiresine eriksiz jetelep otyrady.

Atalmysh kitaptyń erekshe tartymdy oqylatyn taraýlary – Sekeńniń ańshylyq, saıatkerlik áýestigimen baılanysty. Ne istese de soǵan baryn salyp, sapaly isteýge daǵdylanǵan ádetinshe, qoly bosap, sáti kelgende shyǵatyn ańshylyqqa da bar zeıinimen aýady. Ańshylyqqa jaı serýen dep qaramaıdy. Oǵan da daıyndyǵy mol. Ańshylyq týraly, jan-janýarlar týraly qazaq, álem ádebıetindegi áıgili shyǵarmalardy kóp oqyp, zerdesine túıgen, ári osy salany zertteýden jalyqqan emes. Bileri de, aıtary da barshylyq. Ańshylyqtyń, saıatkerliktiń jaıdan jaı ań atý emes, óner ekenin dáleldeıtin sýretteri, kóz tartarlyq shabyttan týǵan óleń shýmaqtary oqýshysyn baýrap alarlyq. Ańshylyq saparynda joldas bolǵan ańnyń izin jazbaı, jańylmaı kesetin Janat degen izkeser jigit pen Serik dosyna:

Shıyrlap qasqyr izin salyp keldi,

Jete almaı oǵan «Nıva» qalyp keldi.

Sonda da Janat erlik kórsetti ǵoı,

Qasqyrdy dál aldyńa alyp keldi, (bul da sonda) – degen ázil aralas jyr joldary tyńdaýshysynyń, oqýshy­synyń kóńilin kótereri de shúbásiz.

Kitaptyń qundylyǵy sol – joǵa­ry­daǵydaı kóńil shýaǵyn kóterer sát­terimen qatar kóptegen adamdy oılantatyn sýretter de jetkilikti. Sonyń biri Arqadaǵy tabıǵat kórinisteri týraly avtor bylaısha baıandapty:

­«... Ǵajaıyp kólderdiń biri – áıgili Áýpildek. Áýpildek ánge qosylǵan:

«Qamysy Áýpildektiń múshe-múshe,

Sarǵaıdym osynaý kóldiń sýyn ishe!

Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse,

Barar em súıgen jarǵa áldeneshe!»

Teginde, Áýpildekteı árli de nárli án sırek der edik. Kózdiń jaýyn alatyn kezindegi tamsandyrar kóldiń keskin kelbetin kóz aldyńa móldirete ákeletin án talaı urpaqtyń janyn nur­landyryp, týǵan jer, turlaýly tabıǵatqa degen sheksiz mahabbatyn arttyrady. 1990 jyldardyń aıaǵynda, kúzdiń bir kúninde Áýpildek kóliniń mańyna baryp, saıat qurǵan edik. Sodan eki jyl ótkennen keıin qaıta baryp edik – jergilikti jigitterdiń aıtýynsha kól tartylyp qalypty. ...Áýpildekteı belgili kóldiń tartylýy adamnyń kóńiline muń uıalatady eken. Sondaı sezimde bolǵanda týǵan shýmaqtar tó­mendegideı boldy:

Qus bitken muńly áýenge salypty ǵoı,

Taba almaı aıdyn kólin qamyqty ǵoı.

Áýpildek Arqadaǵy qus mekeni,

Kól keýip, qamys qýrap qalypty ǵoı.

 

Kól kórmeı qaz eńsesi serpilmedi,

Kóńildiń shattyq kúıi shertilmedi.

Áıgili ásem kólge atyn bergen

Áýpildek áýdem jerde estilmedi, – dep jazady Serik.

(bul da sonda, 32-33 better. Elorda)

Joǵarydaǵydaı adam sezimi men sanasyn shymyrlatyp quıylatyn oılar men sózder kitaptyń ajaryn ashyp, sánin keltirip tur. Iаǵnı, kitap avtoryn taný múmkindigi de sondaı.

Serik Shaıahmetuly kitabynyń ta­ǵy bir tamasha taraýlary óziniń jas­tyq shaqtaǵy stýdenttik dostaryna ar­nalǵan. Aralas-quralasy úzilmegen dos­tarynyń eń irisi, ári belsendisi, bilim­dary, el ishinde kóp eńbek etip, el basqarǵan qaıratker – Qorabaı Shá­kirov. Ǵajaby – Qorabaı da dosy sııaq­ty – mádenıeti joǵary, rýhanı bilimi tereń jigit. Sharýashylyq mamany, el basqaryp júrip, ádebıet, mádenıet áleminiń kósh basynda júredi. Onyń til týraly, tarıh, ádebıet qu­bylystary týraly jazǵan eńbekteri res­pýblıkalyq basylymdarda jarııa­lanyp, qoǵamnyń qoldaýyna ıe bol­ǵany belgili. Sol Qorabaı Serik do­­syna, onyń jary Ǵazızaǵa keremet ar­­naý­laryn monshaqtaı tizilgen óleń joldarymen jetkizgen. Sáti kelgende, Qorabaıdyń óleń joldarymen baýy­rymyzǵa arnalǵan maqalamdy aıaqtasam deımin. Qorabaıdyń kóp óleńderinen birer shýmaq;

Árıne músheltoıdy esime alyp,

Jer alys bolǵanmen de ebin taýyp,

Isteýge bolýshy edi ata – qazaq joralǵysyn

Astyńa at mingizip, shapan jaýyp...

 

... At aryr, shapan tozar, ómir óter,

Baılyq ta, jarlylyq ta óter, keter.

Baqytyn bar álemniń úıip-tógip,

Dosyma nıet ettim, sol da jeter... (Bul da sonda, 60 bet).

Jalpy kitapty oqyǵan adam tabı­ǵat, ańshylyq salalarynan alar maǵlumat­tarymen qatar avtordyń ómirbaıany men qyzmetinen de jetkilikti aqparat ala­ry sózsiz.

Serik Shaıahmetuly el ishinde tek laýazymdy qyzmetimen emes, bilimi, biligi, ulaǵatty minezi, taýyp aıtar sózimen bedeldi, abyroıy arymaǵan azamat.

 

Qýanysh SULTANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazalyda retro-festıval ótti

Aımaqtar • Keshe

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • 06 Jeltoqsan, 2019

Oralda jastar bastamalaryn qoldaý jaqsy

Aımaqtar • 06 Jeltoqsan, 2019

Máslıhattar depýtattarymen kezdesý ótti

Qazaqstan • 06 Jeltoqsan, 2019

Qonys aýdarýshylardy qoldaý qandaı?

Qoǵam • 06 Jeltoqsan, 2019

Táýligine 15-16 tonna sút alynady

Aımaqtar • 06 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar