Qoǵam • 27 Qarasha, 2019

Jaqsydan jasyl baq qalar

25 retkórsetildi

«Qazaqstan qazir de álemdegi alma ataýlynyń arǵy atasy – Sıvers almasynyń otany sanalady. Dál osy tuqym eń kóp taralǵan jemisti álemge tartý etti. Bárimiz biletin alma – bizdegi almanyń genetıkalyq bir túri. Ol Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Ile Alataýy baýraıynan Uly Jibek jolynyń kóne baǵyty arqyly alǵashqyda Jerorta teńizine, keıinnen búkil álemge taralǵan. Osy tanymal jemistiń tereń tarıhynyń sımvoly retinde elimizdiń ońtústigindegi eń ásem qalalardyń biri Almaty dep ataldy», dep Elbasymyz «Uly dalanyń jeti qyry» atty óziniń ózekti maqalasynda atap aıtqandaı, arý Almatymyzdyń kórkine kóz júgirtip, kóńilimizdi súısindiretin alma aǵashtaryn kórgende, Arystan Ǵazızulynyń esimi eske túsedi.

Almatynyń almasyn tanyǵan álem, sol almanyń taǵdyryna alańdap, tanymal jemistiń tuqym jaıýyna óziniń úlesin qosqan Arystan Ǵazızulyndaı agronom-ǵalymdy da bilse eken degen kósheli oı kókirekke sáýlesin quıyp, janymyzǵa jaryq tógedi.

Almaty óńirindegi alma jáne almurt aǵashtarynyń butaqtaryn býdandas­tyrýdaǵy, osynaý jemis aǵashtarynyń sapasyn arttyrýdaǵy Arystan Ǵazız­uly­nyń eńbegi eren edi. Alataý baýraıyn, Almaty aımaǵyn abattandyrý isine aıanbaı atsalysqan Arystan baǵbannyń baqshalaryn kórgen jurt eriksiz tańyrqap tańdaı qaǵatyn. Onyń baqsha jemisterin suryptap, alma men almurttyń butaqta­ryn býdan­dast­yrý­daǵy sheberligi áli kúnge el esinde.

«Baptaı bilseń, jer jomart» degen naqyl sózdi ustanym etken Arystan erte kóktemnen ketpen-kúregin alyp, jer aýdarý qamyna kirisetin. Aryqtardy arshyp, jemis aǵashtarynyń kútimin baqylaýǵa alatyn. Kıeli kásibiniń ja­ýapkershilik júgin erekshe sezine bil­gen alǵyr agronomnyń tikeleı bas­shy­lyǵymen egilgen, japyraǵyn samal terbegen saıaly jemis aǵashtary men túrli óskinderdiń jaıqalyp turǵanyn kórgen jurtshylyq Qyzyr qonǵan qalanyń kórkine erekshe qýanatyn. Baǵbandyqtyń qyr-syryn óte jaqsy bilgen bilikti maman alma men almurt aǵashtaryn baptaýdy, sýarýdy, qopsytýdy, topy­raǵyn jańalaýdy, jerdi demaltýdy qaramaǵyndaǵy ózge de baǵbandarǵa úlgi etken. Jemisti tal kezinen qalaı bap­tap ósirseń, túsimin de solaı beredi. Jas shybyqty qalaı bolsa solaı ege salý, ony otyrǵyzatyn jerdi durys qazbaý, artyq butaqtardan aryltpaý, aınalasyndaǵy aram shópterin otamaý aǵashtyń jyldam tamyrlanyp ketýine kedergi keltiretindigin aına­la­syn­daǵylarǵa aıtyp, keńes berip otyr­ǵan. Baqsha egý erik­kenniń ermegi emes, bul adam men tabı­ǵattyń úndestigi eken­digin eskertip, jastardy tabıǵatty aıa­laýǵa úıretken tálimger, baǵbandyqqa ǵylymı turǵydan qaraı bilgen zııaly zertteýshi Arystan Ǵazızuly ózi týǵan Shamalǵan aýylynyń ǵana emes, jalpy Almaty mańaıynyń tabıǵat janashyry bola bilgen aıaýly azamat edi.

1946 jyldyń 21 qańtarynda qazir­gi Qarasaı aýdany quramyndaǵy Sha­mal­ǵan aýylynda dúnıege kelgen Arys­tan Japarov 1965 jyly Qazaqtyń aýyl­sharýashylyq ınstıtýtyna oqýǵa qa­byldanyp, 1970 jyly osy atalǵan oqý ordasynyń tolyq kýrsyn agronom ma­mandyǵy boıynsha bitirip shyqqan.

Artynda abyroıly aty qalǵan, eńbegimen eline eleýli, halqyna qadirli bolǵan ǵalym-agronom, jemistanýshy Arystan Ǵazızuly Qazaqtyń aýylsha­rýashylyq ınstıtýtyndaǵy oqýyn oı­daǵydaı aıaqtaǵan soń, týǵan aýylyna oralyp, óziniń ómirlik serigi bolǵan, asyl da adal jary Sholpan apaıymyzdy kezdestirip, shańyraq kótergen. Endi ǵana otbasylyq ómirdiń qyzyǵyna qýanyp, balaly bolyp, eńbeginiń jemisin jańa ǵana kóre bastaǵan aıtýly azamat nebary 33 jasynda, aıaq astynan bolǵan apattan baqıǵa attandy. Ol on balaly áýlettiń úlkeni tuǵyn. Aıaý­ly ata-anasyna qolǵanat, ózinen keıin­gi segiz qaryndasyna, jalǵyz ini­sine qam­qor boldy. Úıdiń úlkeni retin­de art­taǵy ini-qaryndastaryna jol kór­setip, úlgi bolyp, úmit shyraqtaryn óshir­meı, ómirge jetelegen Arekeńdeı abzal aǵanyń ómir joly – kim-kimge de salaýaty sabaq, óskeleń urpaq úshin – ónege.

Baýyrlaryn barlyq ómir beleste­rinde qoldap, árqaısysynyń tabysyna qýanyp, bilim-bilikterine baǵyt-baǵdar berip, maman bolyp qalyptasýlaryna járdemdesip, júrekterine ımanı gúl egip, sanalaryna saýattylyq pen saýap­tylyqtyń sáýlesin darytqan, aınala­syndaǵylarǵa arqatirek pana, ata-anasyna súıkimdi bala, keıingilerge abyroıly aǵa, balalaryna úlgili áke, qosaǵyna qadirli jar bola bilgen, bir boıynda birneshe óner toǵystyrǵan Arystannyń aqjarqyn, jaısań jan bolǵandyǵyn aýyl­dastary, kózkórgen aǵaıyndary únemi maqtanyshpen aıtyp otyrady. Artynda qalǵan Lázzat, Qadirbek, Janna, Baǵıla esimdi tórt birdeı sábıin amanattap, baqıǵa attanǵan Arystan Ǵazızulynyń kútpegen jerden kóz jumǵanyna qan jutyp, qabyrǵasy qaıysa qaıǵyrǵan aıaýly anasy Kýbıra balasyna araıly jyrlaryn arnaýmen ǵana jaraly júregin jubatýǵa tyrysypty.

«Qys penen jaz almasyp, jyl ótedi,

Seniń jatqan jerińe gúl ósedi...»

Anany aqyn etken – balasynyń taǵlymdy taǵdyry, aýyr qazasy. Ký­bıra apanyń, tolyq aty-jónimen atasaq, Kýbraıhan Alǵazyqyzynyń tuńǵysh sábıine Arystan dep esim berýiniń ózinde qandaı tereń mán jatyr deseńizshi. «Arystandaı aıbatty azamat bolsyn!» degen izgi oıdan týyndaǵan shuǵylaly sheshimtuǵyn. Osynyń ózi Kýbıra apaıymyzdyń nurly da qasıetti jan ekendiginen habar beredi ǵoı. Bul esimdi teginnen-tegin tańdamasa kerek. Taǵylymdy tektiliktiń belgisindeı! Aıaq astynan asqar taýdaı ulynan aırylyp qalý anasy Kýbıra Alǵazyqyzymen birge ákesi Ǵazız Japaruly úshin de, aıaýly jary Sholpan úshin de, artynda qalǵan balalary men bir týǵan baýyrlary úshin de úlken qasiret boldy. Alaıda Alla isine sabyrmen qarap, Kýbıra apanyń aıtqan «Arýaǵy papańnyń rıza bolsyn, Balalary Arystannyń jaqsy degiz» degen aqylyn ardaqtap júrgen Arystan Ǵazızulynyń qyzǵaldaqtaı qyzdary Janna men Baǵıla úshin búginde áke esimi aıryqsha nurlylyqtyń nyshanyndaı.

Arystan ákesi aıaqasty opat bolǵanda, eń kishi qyzy Ba­ǵıla qyrqynyn da shyqpaǵan náreste edi. Bú­ginde ákesin kórmese de, mar­­qumnyń tekti tulǵa bolǵandyǵyn te­reń túı­sinetin Baǵıla Arys­tan­qyzy da respýblıkaǵa eńbegi belgili, bilim salasynyń bilik­ti mamany. Ákesine uqsap jemis-jıdek ekpese de, «bilimniń baǵyn baptap», Táýelsiz eli úshin jemisti eńbek etip keledi.

Aınalasyna juldyzdaı jaryq bolǵan Arystan Ǵazızulynyń qaırat­kerlik tulǵasyn ulyqtaý – urpaq paryzy. Bul alystan tulǵa izdep, qoldan ańyz jasaý emes, bul – naǵyz taǵylymdy taǵdyr shyndyǵy. «Jaqsydan jasyl baq qalar» demekshi, jany jaısań, júregi jumsaq, tek qana óz ini-qaryndastary men týǵan balalaryna ǵana emes, tutastaı aýyl-aımaqqa, jalpaq qazaq jurtyna qal-qadirinshe qamqorlyq tanytyp, aınalasyna meıirim shýaǵyn shashyratqannan shabyt ala bilgen, bireýge sharapat-shapaǵaty tıse, shattana bilgen shynaıy mándegi jaqsy adam ózimizdiń qasymyzda júrgen eken, bizben birge bir aspan astynda, bir jerdiń ústinde ómir keshken eken. О́mirden erte ketkenmen, artynda jasyl baq bolyp, etken eńbegi, aǵaıyn, dos-jaran arasyndaǵy qurmeti, ulaǵatty urpaqtary qalypty.

Arystan Ǵazızulyndaı ıgi jaqsy­nyń esimi, artynda qalǵan izgilikti isi umytylmaıdy. Onyń qolymen egilgen baý-baq­shalar qazirgi tańda da qalyń jurttyń qajetine jarap tur desek te, artyq aıtqandyq emes.

 

Baltabek NURǴALIEV,

ónertaný ǵylymdarynyń magıstri, aqyn-dramatýrg

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • Keshe

Haliń qalaı, Qostanaı?

Aımaqtar • Keshe

«Iokerıtten» jeńildi

Hokkeı • Keshe

Qazaqstan tórtinshi topta

Fýtbol • Keshe

Pedagogterge paıdaly shara

Rýhanııat • Keshe

Onlaın-oqyrman

Tehnologııa • Keshe

Sý basý qaýpi joq

Qoǵam • Keshe

Baspanaly bolyp, baqytqa bólendi

Baǵdarlamalar • Keshe

Ábishtanýdyń áz álipbıi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar