Ekologııa • 04 Jeltoqsan, 2019

Almatyda qustar nege azaıdy?

83 retkórsetildi

Almatyǵa keshegi «Jasyl jelekti qala» deıtin dańqyn qaıtaryp berý úshin jasalyp jatqan áreketterdiń bastalǵanyna az jyl ótken joq. Elimizdiń ekinshi astanasyn basqarýǵa kelgen ákimderdiń báriniń aldynda birinshi kezekte túbi ekologııa máselesine baryp tireletin – kólik keptelisterin tarqatý, janar-jaǵarmaıdyń sapasy men shahardyń aýasyn tazartý mindeti turady.

Ne desek te, Almatynyń adamdary, aýasy men aýrasynyń ábden ózgergenin Alataý baýraıyndaǵy shahardyń baıyrǵy turǵyndary biledi. Sonyń ishinde baıqampaz qalalyqtar sońǵy jyldarda qalada keıbir qustardyń kórinbeı qalǵanyn, qarlyǵashtardyń qaıta qonbaǵanyn aıtady. Almatynyń ádemi saıabaqtarynda saırap, tańmen birge uıyqtap jatqan eldi oıatatyn ásem qustardyń úni nege azaıdy?

 Qyryq shaqty qustyń túri bar edi

Osy ýaqytqa deıin ornıtologtar Almatyda qustardyń 40 shaqty túri mekendeıtinin, keıde Qyzyl kitapqa engen sırek qanattylar da taýdan tómenge túsip, qalalyqtardy tań-tamasha qaldyratynyn aıtyp keldi.

О́kinishke qaraı, sońǵy jyldary megapolıste qustardyń birneshe túri múlde qara kórsetpegen. Osynyń jaı-japsaryn jaqyn kúnderi Almaty qalalyq ákimshiligindegi tıisti tulǵalar túsindirýge tyrysty.

«Almaty aýmaǵynda tabıǵı resýrstardy saqtaý men qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý» saýaldaryna baılanysty ótken qoǵamdyq tyńdaý kezinde bul másele taǵy kóterilip, ony sheshý joldary usynyldy. Almatynyń Jasyl ekonomıka basqarmasynyń basshysy Erjan Seıtenovtiń aıtýynsha, jaǵdaı tómendegideı.

«Qalada aýdan ákimdikteri jasyl jelekterde túrli zııankester kóbeıip ketpeý úshin hımııalyq jáne bıologııalyq óńdeýler júrgizip otyrady. Memlekettik satyp alýlar prosesiniń jaı-japsaryn esepke alatyn bolsaq, onda bizdiń kompanııalardyń 90 paıyzy hımııalyq preparattardy alatynyn kóremiz. Aqyrynda bul qaladaǵy qustardyń azaıýyna ákelip soqtyrdy. Almatyǵa qustardy qaıtarý úshin, biz osy úderisti ortalyqtandyryp, kók jelekterdi tek qana bıopreparattarmen óńdeıtin bir ǵana operatordy anyqtaýymyz qajet», deıdi basqarma basshysy Erjan Seıtenov.

Mundaı máselede Qoǵamdyq keńes múshele­ri­niń kókeılerindegi kúmándi saýaldaryn qoıýǵa qaqysy bar. Sondyqtan da bul sheshim «atalmysh salany monopolııalandyrmaı ma» degen de suraq týyndady. О́z kezeginde Qoǵamdyq keńes budan ári qaraı da qozǵalǵan máselege qatysty qala bıliginiń sheshimderin talqyǵa salýdy kózdep otyr. Buryn da ornıtologtar Almatydan qarlyǵashtardyń ketip qalý sebebin tizbektegen bolatyn. Qalada aıyr quıryqty qustardyń azaıýy osydan 20-30 jyl buryn bastalǵan. Sol kezde-aq qarlyǵashtardyń azyǵy azaıǵany men ekologııanyń nasharlaı bastaǵany sóz bolǵan.

 Kógaldandyrýdyń sheberlik-jospary

Osy máselelermen oraılas, qarasha aıynyń bel ortasynda Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev qalany kógaldandyrýdyń sheberlik-josparynyń jobasyn qaraý úshin jıyn ótkizip, taıaýdaǵy úsh jyl ishinde mıllıon aǵash otyrǵyzý máselesi sóz bolǵan edi.

Sheberlik-josparyn jasaý kezinde qalanyń kók jelekteri zerttelip, onyń qazirgi jaǵdaıy anyqtalǵan. Bul jumysqa kásibı mamandar tartylyp, olar zertteý barysynda qaladaǵy jasyl jelektiń jalpy kólemi bir adamǵa shaqqanda nebári 4,8 sharshy metr ekenin anyqtady. Al sonaý 70-80-jyldary bul kórsetkish 10 sharshy metrge jetken eken. Jasyl jelek kóleminiń azaıýy qala kóleminiń ulǵaıyp, adam sanynyń artýyna baılanysty bolýda.

Aıta keterligi, sońǵy úsh jylda 134 myńǵa jýyq aǵash otyrǵyzyldy. Bıyl otyrǵyzylǵany – 140 myńǵa jýyq. Eseptik málimetterge júginsek, aǵash pen butaly ósimdikterdi birden kóptep, tipti mıllıondap otyrǵyzýdyń tıimdiligi joǵary. Iаǵnı, jasyl jelektiń arqasynda 118 mln kg ottegi paıda bolady, qalany jasyldandyrý aımaǵy 5000 sharshy metrge deıin jetedi de jol jıegindegi shýdyń deńgeıi 40%-ǵa, jasyl aımaqtan 1 sharshy metr radıýstaǵy shań deńgeıi 75%-ǵa tómendeıdi.

Sonymen qatar qalany abattandyrý deńgeıi artyp, demalys aımaqtary, skverler men saıabaqtar paıda bolady. Munyń barlyǵy qalalyqtardyń psıhologııalyq ahýalyna oń yqpal etip, ómir súrýge jaıly jaǵdaı jasaıdy.

«Qalany kógaldandyrýdyń barlyq jumysy bir arnada júrgizilgeni tıimdi, aǵashtardy stıhııaly túrde otyrǵyzýǵa nemese qııýǵa bolmaıdy. Biz sondyqtan sheberlik-josparyn ázirleýdemiz», degen bolatyn osy jıynda qala ákimi.

Jıynda dúkenderdiń, salondardyń jáne kásipkerliktiń basqa nysandarynyń syrtyn jaýyp turatyn aǵashtardy kesýge tyıym salynatyny atalyp ótti. Jáne kesilgen aǵashtardyń ornyna kóshetter otyrǵyzýǵa baqylaý kúsheıtiledi jáne kesilgen aǵashtardyń ornyna otyrǵyzylatyn jasyl jelektiń sany artatyn bolady.

Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev sheber­lik-josparyn tolyqtyryp, jetildire túsý úshin birqatar tapsyrma berdi. Jalpy, onyń mazmundyq bóligi men ony júzege asyrýdyń pármendi sharalary naqtylanýy tıis ekeni ataldy. Onyń ishinde pıtomnıkterdiń qýaty, jasyl jelekti otyrǵyzýdyń jáne olardy kútip-baptaýdyń biryńǵaı ádisi men erejesi jiti nazarǵa alynýy tıis.

 Aǵashtardy kesý tártibi ózgeredi

Almatynyń kórki men keleshegi týraly sóz qozǵalǵanda, kópshiliktiń aınalyp óte almaıtyn máselesiniń biri – kári aǵashtar. Jasy jarty ǵasyrdan asqan aǵashtardyń kópshiligi syrt kózge miz baqpaıtyn sııaqty bolǵanymen, qatty jel tursa dińgegi shirigenderi kóleńkesindegi kólikter men adam ómirin ózimen áketken kezderi bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

Degenmen, aýmaǵy ulǵaıyp kele jatqan megapolıste kezinde jas aǵashtar da jańa ǵımarattardyń jolynda «qurban» boldy. Sondyqtan da jasyl jelekterdi qorǵaýshylar bolsyn, qoǵam belsendileri, qala berdi atyshýly blogerler de aǵash qıylyp jatqanyn kórse, qarap qalmaıdy.

Máselen, jýyrda taǵy jik shyǵyp, 28 gvardııashy-panfılovshylar saıabaǵynda aǵashtardyń kesile bastaǵany týraly aqpar lezde tarady. Facebook jelisinde «Almatyny qorǵaımyz» paraqshasy tobynyń belsendileri sulap qalǵan aǵashtardyń sýretin de shyǵardy. Bul jaǵdaıǵa da qalalyq ákimdik birden túsinik berdi.

Almatynyń Jasyl ekonomıka basqarma­syn­yń basshysy Erjan Seıtenov qaladaǵy Medeý aýdanynyń ákimshiligi saıabaqtaǵy 24 aǵashty kesýge ruqsat alǵanyn málimdedi.

«Saıabaqtaǵy apattyq jaǵdaıda turǵan jáne qýraǵan aǵashtardy ǵana kesýge arnaıy ruqsat berilgen. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta qaýipti aǵashtar kesiletin kezde quramynda qoǵam belsendileri bar arnaýly jumys tobyn da qatystyratyn bolamyz», dedi Almatynyń Jasyl ekonomıka basqarmasynyń jetekshisi.

Sol sııaqty bıylǵy qara kúzde «Bókenbaı» shatqalynda 2 myńdaı aǵash kesilgeni belgili. Buǵan baılanysty Ile-Alataýy ulttyq parkiniń baspasóz qyzmeti sanıtarlyq maqsatta ormanda birqatar aǵash kesilgenin rastady.

Mundaı jaǵdaıda máseleniń baıybyna barmaı jatyp, baıbalam salatyndar da, shyn má­ninde kári aǵashtaryń qıylyp jatqanyna kóz jetkizgisi keletin almatylyqtardyń tabyl­­ýy qup­­tar­lyq ári qalypty jaǵdaı. Son­dyq­­tan da qala belsendileriniń qartaıǵan aǵashtardy joıýǵa qatysty táýelsiz komıssııa qurý usynysyn qala ákimdigi teristep otyrǵan joq.

О́z kezeginde Almaty qalalyq ákimdigi aǵash­tar­dy kesýge qatysty jańa tártip engizýge umtylyp otyr. Ol «Almaty qalasynyń erekshe már­tebesi týraly» zańdy Senat maquldaǵannan keıin kúshine enedi. Iаǵnı, Almatynyń Jasyl eko­nomıka basqarmasy «Almaty qalasynyń erek­she mártebesi týraly» zańyna óz normalaryn engizbek.

Bul máselemen aınalysyp otyrǵan qala­da­ǵy quzyrly mekemeniń arnaýly mamandary Máslıhat depýtattaryna jergilikti deńgeıde jańa tártip engizýge múmkindik alý úshin, zańnamalyq turǵyda ruqsat surap otyrǵan jaıy bar.

«Biz qoǵamdastyqtarmen birlese otyryp óz erejelerimizdi jasaý úshin, kelesideı norma­lardyń engizilýin qalaımyz. Máselen, «kompen­sa­sııalyq» aǵashtarǵa, ıaǵnı kesilgen aǵashtardy qalpyna keltirýge qatysty usynystar mynadaı: apattyq jaǵdaıda turǵan bir aǵash kesilse ornyna – 1 aǵash, amalsyz kesilgen 1 aǵashtyń ornyna – 10 aǵash, zańsyz kesilgen 1 aǵashtyń ornyna 100 aǵash otyrǵyzylsyn», deıdi Almatynyń Jasyl ekonomıka basqarmasynyń basshysy Erjan Seıtenov.

Sol sııaqty aǵashtardy sanıtarlyq maqsat­ta kesip, kúzep-túzeıtin mekemelerdiń de áreketin sertıfıkattaý mindettelýi tıis. Jáne aǵash­tar­dy kútip-baptaýdyń kepildik merzimi 2 jyl emes, 3 jylǵa uzartyla túsý kerek. Osy usynys­tardyń barlyǵy da taıaýda qala ıgiligi úshin Senattyń maquldanýyna usynylady.

 

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Dımash Qudaıbergen tyńdarmandaryna alǵys aıtty

Rýhanııat • 14 Jeltoqsan, 2019

Ǵalymdar: Adam qysta az jumys isteýi kerek

Qoǵam • 14 Jeltoqsan, 2019

Neımar «Barselonany» taǵy da sotqa berdi

Fýtbol • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraý oblysy Táýelsizdik kúnin atap ótti

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Mańǵystaýda «Jyl adamy - 2019» anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Aqtaýda turǵyn úı paıdalanýǵa berildi

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Almatylyqtarǵa memlekettik marapat tapsyryldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar