Rýhanııat • 06 Jeltoqsan, 2019

Ajyramas dúnıeniń adamy...

90 retkórsetildi

Ábish aǵa Kekilbaıulyn kórgende Arıstoteldi kórgendeı bolatyn edim. Bir ózi bir akademııa, bir ózi bir ensıklopedııa. Dala demosfenderiniń altyn synyǵy. Sózi qandaı, sózdiń máıegi qandaı! «Alystan sermep, júrekpen terbep», ádibin jazyp, tórkinin qazyp, jerdi aspanǵa shyǵaryp, aspandy jerge túsirip, buıra shashtary býralanyp, kóteredi-aý qalǵan máselelerdi qordalanyp. «Pah, sabazyń-aý», – desetin edi jurt mundaıda.

Kóp adam kósemsóz sóı­leıdi. Sulý sózdiń syldyry bolǵanymen, sazy joq, kóńildi selt etkizer nazy joq. Al Ábe­keńdi sózge bas­tatý, odan keıin toqtatý qıyn. Ol qysqa qashyq­tyqqa da, alamanǵa shaba­tyn da naǵyz sáıgúlik táriz­di. Bir sózi men bir sózi aralasyp, qura­lasyp, sózge túr, beınege óń kirip, ol mazmunmen tolysyp, «kelisim óńkeı jarasyp», janyń­nyń jandy jerine tıip, birde oq bolyp qadalyp, birde shoq bolyp qarıdy. Jany qandaı taza bolsa, kóńili sondaı názik. Aqyn-júrek jazýshynyń qasynda bolý, sózin tyńdaý bir baqyt bolsa, birge saparlas bolsań myń baqyt.

Osydan biraz jyl buryn kere­met toppen saparlas boldym. Olar – sol kezdegi Senat tóraǵasy Oral­baı Ábdikárimov, marqum­dar sena­­tor Ábish Kekilbaıuly men  ǵa­­lym Aqseleý Seıdimbek, kór­­­nek­ti jazýshy Qoıshyǵara Salǵara bolatyn.

Biz Nura boıynan Balyqty­kól, Aınakól asyp, Torǵaıdyń jonyn  jaǵalaı, odan ári Ulytaý asyp, Jańaarqany jaǵala­dyq. Jolaı Shoń, Sary toqa kese­nelerine so­ǵyp, duǵa jasadyq. Alasha han men Joshynyń mazaryna soq­tyq. Uly­taýdyń tań­baly tas­taryn kór­dik. Osynaý saıyn Sary­arqa da­lasynyń tarıhyn Ábekeń aıta bas­taǵanda, osy ólkeniń bil­giri Aq­seleý aǵam qaıta-qaıta shaq­sha­­syna júgirip, tánti bolyp otyr­d­y. Qoıshyǵara Salǵara aǵam oqta-tekte tarıhı derekterge q­atys­ty sózge aralasyp otyrǵany bolmasa, bes kún, bes tún Ábish aǵam sóıledi. Munshama mol bilimdi bere salǵan Allaǵa shúkirshilik!

Ábish Kekilbaıuly fenomeni ne? Ol ádebıetke qubylys bolyp keldi. Ádebıettiń búkil janryn­da qoltańbasy bar. Ábe­keń­niń kórkem prozadaǵy bıik­teri jóninde az jazylǵan joq. Qo­maqty zertteýler bar. Ásire­se, «Úrker», «Eleń-alań» syndy tarı­hı romandarynyń arhı­tek­to­nı­kasy, kúrdeli tarıh polot­nosyn­daǵy ýaqyt pen keńistik, ta­rıh pen ult bolmysy qosa óri­lip 1980-jyldary qazaqtyń rýhanı dú­nıe­sinde jańa bir úrdis bas­taldy. Bul óz halqynyń tarıhyna, júrip ótken jolyna shólir­keı qa­raý kezeńi boldy. Qazaq áde­bıe­ti­niń ǵana emes, ulttyń sana sezi­min­de, ıaǵnı renessanstyq kezeń keldi.

Keń-baıtaq keńes elinde qaıta qurý bastaldy. Osy kezde qalam­gerler úshin jańa taqy­ryp­tar aýqymy kórindi. Ol tarı­hı romandar zamanyna alyp keldi. Ilııas Esenberlın, Hamza Esenjanov, Ábdijámil Nur­peıisov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly, Sofy Smataev, Rama­zan Toqtarov syndy qalam­gerler ulttyń beımálim taǵdy­ry­na úńildi. Olardyń aldyn­da «Abaı» epopeıasymen temir­qazyqtaı Muhtar Áýezov turdy.

Alpysynshy jyldardaǵy jylymyq, sekseninshy jyldarda qaıta oraldy. Osy kezeńde Ábish Kekilbaıuly shyǵarmashylyǵy men onyń tarıhı romandary báı­ge­den ozyp turdy.

Ábish Kekilbaıuly tarıhı romandy sóıletti, til, kórkem obraz, sıýjet, monologtar men dıa­log­tar, keıipkerler galereıasy romannyń iri kólemine qaramas­tan oqyrman júregin baýrap aldy. Memlekettik syılyqpen mara­pattaldy.

Ábish Kekilbaıuly máńgúrt ob­­ra­­zyn birinshi bolyp álem­dik áde­­bıetke alyp keldi. Ol tarıhı-et­no­­gra­fııalyq sıpat al­ǵan joq. Máń­­gúrt­tik – ult­tyq kesel, ulttyq dert. Qoldan jasalǵan qasastyq adam­­dy rýhanı quldyratyp, onyń adamı sana-sezimin taptaıdy. Jany bar, rýhy joq, oıy joq maqulyq adam obrazy jasaldy. Sonyń ar ja­ǵy­nan Ábish Kekilbaıuly adamzat basyna keletin qaýipti kórdi. Keńestik júıeniń ulttyq saıa­saty da sol dertke ákele jatty. Qa­lamger osy rýhanı derttiń zo­ba­lańyn se­zin­di. Árıne, keıin adam­zat­tyń Aıt­matovy atalǵan Shyń­ǵys Tó­re­qul­uly ony ulttyq trage­dııa re­tin­­de qarastyrdy. Qoldan ja­sal­­ǵan saıa­sat ulttyń genofondyn joıý­ǵa shaq edi. Eshteńeni oılamaıtyn, esh­teńeni sezinbeıtin urpaq qalyp­ta­sa bastady. Muny Shyńǵys Aıtmatov «Borandy beketimen» damytty.

Dara tulǵa Ábish Kekilbaıuly áde­­­­bıet­ke óleńdi jetektep kirgen edi. Poe­zııa Ábishtiń azamat­tyq bol­­­­my­­syn, tabıǵatyn, daraly­ǵyn ashty. Ábekeńniń poetıkasy týraly qazir kóp jazyla qoımaıdy. Sondyqtan da, Ábish Kekil­baıulynyń oı-ıirim­deri­niń, fılosofııalyq tolǵam­dary­nyń, evolıýsııalyq qalyp­tasýyn seziný úshin, álbette onyń óleń­derine nazar salý kerek.

Ár jyldary jazylǵan Ábish Kekilbaıuly óleńderiniń keı­­birin oı eleginen ótkizip kóre­likshi. 1962 jyly «Obalar» atty óleńi jarııalandy. Bar bol­ǵany 21 jol.

Obalar, óńsheń obalar,

Qatar qatar qazdıǵan.

Obalar – óńsheń molalar,

Naızamenen qazdyrǵan.

Dál osy joldar jazylǵanda Ábish Kekilbaıuly naǵyz kemel sha­­ǵyn­da edi. 30 jas, otty jas. Sulý­lyq, aı men tún, ǵashyqtyq, kól men samal, «bir ysyp, bir sýyp» turatyn sezim, mahabbat jy­ry­men kómkerilip turatyn shaq. Biraq Ábish aqyndy múldem bas­qa sezim bıleıdi. Ol obalardan ata-baba izin, tarıhı sanany, tarı­­hı jádigerlerdi izdeıdi. Naı­za­­men qazylǵan obalar týraly tolǵanady.

Mine, osy obalar Ábish Kekil­baıulynyń búkil sana-sezimin bılep aldy. Babalar tarıhy júrek­ke jattaldy. Bul kún-túndi sa­ryl­typ arhıv derekterin jınas­tyrý­ǵa je­tektedi. Tereń bilimdi adam ǵa­na tarıhı taqyrypqa bara alady.

Sol jyly jazylǵan «Jol jyryna» nazar aýdaralyq. Ábish úshin er­kin­diktiń, bostandyqtyń jóni bó­lek. Ol jansebil sezim kúıin qala­nyń qyzyl-jasyl ómirinen, samaldy aýa­synan, salqyn syrasynan izdemeıdi.

Jyl on eki aı bir kelgen jazym qymbat,

Sergımin aýnap-qýnap kóbe shópte.

Shegirtke men shirkeıdiń djazyn tyńdap,

Jalpaq jol maǵan túzdiń  brodveıi.

Sylqymy bul kósheniń – sartamaq qur,

Ala ıýbke kóbelek burań beli,

Dalanyń bar boıaýyn arqalap júr.

Dala... dala... Ábish úshin «sar­ta­maq qur da» «ala ıýbkili kóbe­lek te», «shegirtke men shirkeı­diń»  djaz mýzykasynan bir de bir kem emes. Dál osy jyldary Almaty­nyń ásem baqtary men bı alań­darynda djaz mýzykasy tolastamaı oınalatyn. Ol mýz­y­ka jeńil sanalǵanymen odan jas qyz-jigitter erkindik samalyn sezinetindeı edi.

Erte eseıgen, dúnıeni qyzyl-ja­­syl ómirden izdemeı dala tósi­­nen iz­degen aqyn muraty da, ba­qy­­ty da osynda shyǵar. Dala­ny sa­­ǵy­­ný, odan san saýal su­raq­qa jaýap izdeý aqyn Ábishti 60-jyl­dar­­dyń ba­synda-aq oı­lant­qan, tebirentken.

Dýmandy jerden sýystym,

Jıyndy kórsem-yǵysqam.

Abaılamaı ý ishtim

Bal quıatyn ydystan.

Jıyrma segiz jasynda jas Ábish aqyn nege «ý iship» júr? Bul ne? Halyqtyń qarny toıyp, kıimi bútindelip, ómiri túzele bastaǵan jaıma-shýaq kúnder emes pe edi? Árıne, kúni boıy jıyndatyp, daý­yldatyp, urandatyp turatyn jasandy ómir saıasaty Ábish aqyndy shoshyndyrdy. Kóziqaraqty, oıy tereń, bilimi kemel Ábish Kekilbaıuly aqyn osy dúrmektiń erteńgi qalpynan qorqady. Bul – oıdyń ýaqyttan ozǵany.

Sekseninshi jyldardaǵy aqyn óleńine nazar aýdaralyq. Oıly óleńniń óńi ózgeredi.

Dúnıeniń bulańy-aı,

Dáýreniniń sylańy-aı.

Qııal ıttiń lańy-aı,

Jaratqannyń olaǵy-aı.

Jaralǵannyń molaǵy-aı,

Uzyn dáme sholaq oı,

О́zine máz pendeniń,

Yndyny, sirá, tolama-aı?!

Tolmasa, túbi tolady-aı,

Bolǵanda basy tolaǵaı.

Ýaıym turmas udaı-aı,

Aýlaq bolǵaı qudaı-aı.

Alaǵaı da bulaǵaı.

Bir kúdik, bir úmit. Bul 1986 jyldyń jańǵyryǵynyń saryny. Aqyn bolashaqqa úmittene qaraı­dy, sene qaraıdy. «Ýaıym turmas udaı-aı» dep bolashaqqa úmit artady. Bir erkindiktiń keletinine senedi, sendiredi.

Ábish Kekilbaıuly ne aıtsa da jú­­regi eljirep, azamattyq bolmy­sy­­men, ultqa adal kóńilimen aıta­dy. Uly halyq taǵdyryn jazý úshin shaǵyn janr – poezııanyń múm­­kin­digi shekteýli. Sondyqtan da Ábish Kekilbaev prozaǵa kelip onyń már­­tebesin kóterdi, tarıh­ty sóı­­letti, ulttyq jadty jańǵyrtty.

Ábish Kekilbaıuly aǵamyz­dy kóp bilgen, kóp syrlasqan ini­leriniń birimin. «Egemen Qazaqstan» gazetinde bas redaktor edim. Ábish aǵa kelip,  shaı ishtik.

– Buıymtaımen keldim, – dedi Ábish aǵa. – Bir úlken dúnıe ákeldim.

– Ábe, deımin. – Telefon shal­sańyz ózimiz ákeletin edik  qoı.

– Ádeıi keldim. Jigitterdi de saǵyndym. Bul Abylaı han týraly kınossenarıı. О́z qolymmen tapsyrǵym keldi.

«Abylaı han» atty kıno­ssenarııdi túski asqa barmaı oqyp shyqtym. Oqydym da tánti boldym. Maketti buzyp, gazettiń ishki segiz betine tutastaı berýge tapsyrma berdim. Biraýyz alǵysóz jazdym. Bir sóz unamaı-aq qoıǵany. Túzep jiberdim. Gazet qattalyp, baspahanaǵa  jiberiler sátte Ábekeńe telefon shaldym. – Bir sózińizdi túzep jiberdim, – dedim. – Sony aıtaıyn.

Ábekeń qarq-qarq kúldi.

– Ol qandaı sóz?

Men óz túzetýimdi aıttym.

– Durys eken. Túzetýińdi qoldaımyn. Bas redaktor solaı bolǵany durys, – dedi. Men de «ýh» dep kóńilim ornyna tústi.

Ertesine gazet suraǵan adamdardan redaksııanyń telefony tynym tappady.

...Ábekeń 70-ke toldy. Almaty­dan, Astanadan Aqtaýǵa ushyp keldik. Yǵaılar men syǵaılar, Máskeý qalamgerleri de osynda. Ábekeń óz týǵan jeriniń ystyq yqy­lasyna bólendi. Jol boıy qu­jynaǵan adam. Tuǵan aýyly «Ońdy» da ózgerip ketipti. Kóshe­ler jóndelip, úıler sándenip tur. Jol boıy Ábish Kekilbaıuly aıtqan sózder bılbordtarǵa jazylyp tur. Munda tek keńistik, munda tek Ábish bar. Iá, «súıer ulyń bolsa sen súı» degen uly Abaı sózi osy jerde janasyp turdy.

Ábish aǵa Kekilbaıuly dúnıe salǵan kúnniń erteńine Klara jeń­gemizge kelip kóńil aıttym. Ábekeńniń kabınetinde otyrdym. Appaq jıhazdy úı eken. Sol túni Ábish aǵamnyń úıi túsime kirdi. Aq jıhazdardyń ishi gaýhar tastarǵa tolyp tur eken. Shyraq janyp tur. «Ábekemniń jany peıishtiń tórinen oryn alǵan eken ǵoı dep» ári muńdanyp, ári qýanyp oıandym.

Jer-Ananyń eń súıikti  perzenti,

Osalsyń dep aıta alady maǵan kim?!

Meniń izim – jerdiń búkil kelbeti,

Ajyramas dúnıeniń adamymyn! – dep jazyp edi Ábish aǵa. Rasy sol. Ol qazaǵynyń uly, ul­ty­nyń maqtanyshy, óz halqynyń júreginde qalǵan uly qalamger!

 

Ýálıhan QALIJAN,

UǴA akademıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda 11 áýe reısi toqtatyldy

Qazaqstan • Búgin, 15:17

Aqyn toıy týǵan topyraǵynda jalǵasty

Aımaqtar • Búgin, 13:02

Tiri maldy satý - tıimsiz

Aımaqtar • Búgin, 12:25

Qus eti naryǵy jýyq arada qalaı damıdy?

Ekonomıka • Búgin, 12:08

Almaty bıznesi etek-jeńin jyıa bastady

Aımaqtar • Búgin, 11:35

Uly Abaı murasy Kereký elinde

Rýhanııat • Búgin, 10:23

Abaıdy taný – asyl paryz

Rýhanııat • Búgin, 09:21

Jaýapkershilikke tartý usynyldy

Saıasat • Búgin, 08:35

Jyl saıyn 100 vagon jańartylady

Qoǵam • Búgin, 08:33

Ulaǵat uqqan ushpaqqa shyǵady

Aımaqtar • Búgin, 08:28

«Sýretti túsirgen Mamyrjan Botabekov»

Rýhanııat • Búgin, 08:20

Káripbektiń kórmesi

Rýhanııat • Búgin, 08:17

Besaǵashtyqtardyń berekeli bastamasy

Aımaqtar • Búgin, 08:13

Hakim esimi laıyqty ulyqtalyp keledi

Rýhanııat • Búgin, 08:10

О́tkenniń sabaǵy esińde qalady

Tarıh • Búgin, 08:07

Uıatsyzdyq azdyrar adam balasyn

Rýhanııat • Búgin, 08:03

Poster-patrıottyq jasasyn!

Qoǵam • Búgin, 08:00

Kamera aldynda oıqastaǵan qar barysy

Ekologııa • Búgin, 07:57

SNPS kelisimdi oryndamaı otyr

Ekonomıka • Búgin, 07:52

Úsh jylǵa salyqtan bosatyldy

Ekonomıka • Búgin, 07:50

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 07:48

Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi kilti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Taǵylymy mol tarıhı maqala

Rýhanııat • Búgin, 07:42

Qazaqtyń «haılaılymy»

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Dosym oqyǵan kitap

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Ustazdyń aldyn kespeıdi

Qoǵam • Búgin, 07:31

Elimizdegi eń úlken eskertkish

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Qurylysy qarqyndy Qazaqstan

Qazaqstan • Búgin, 07:15

Uqsas jańalyqtar