Qoǵam • 07 Jeltoqsan, 2019

Daryndy oqýshylardy qoldaýdyń Jol kartasy: múmkindikter qandaı?

64 retkórsetildi

QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýynda «Daryndy aýyl jastaryn iriktep, otandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndaryna daıyndaý kerek» dep Úkimetke daryndy balalardyń qabiletin damytýdyń Jol kartasyn ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Sonymen qatar ol osyndaı balalardyń úıirmeler men ortalyqtarǵa, jazǵy lagerlerge barýy úshin múmkindikter jasaý kerektigin aıtqan edi. Osy rette, Memleket basshysynyń 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrýdyń Jalpyulttyq josparynyń 55-tarmaǵyn iske asyrý maqsatynda aýyldyq jerlerde turatyn, sondaı-aq áleýmettik jaǵdaıy tómen jáne kópbalaly otbasylardan shyqqan daryndy balalardy anyqtaý júıesin engizý jáne olarǵa qoldaý kórsetý men qabiletin damytý boıynsha Jol kartasy ázirlendi. Kópbalaly otbasylardan shyqqan daryndy balalar qalaı irikteledi, olarǵa qandaı qoldaý sharalary kórsetiledi? Aýyldyq jerlerdegi talantty oqýshylar nazardan tys qalmaýy úshin qandaı jumystar atqarylýda? Oqýshylardyń jazǵy demalysyn uıymdastyrýda qandaı sanattaǵy balalarǵa jeńildikter qarastyrylǵan? Bul týraly Rrimeminister.kz sholý materıalynda jazdy.

Daryndy oqýshylardy irikteý jobalary

2019 jyly 27 qarasha kúni QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń talantty jastarymen ótkizgen kezdesýinde aýyl mektepterin qoldaý boıynsha josparlanǵan sharalarǵa toqtalyp ótken edi. Solardyń biri – «Myń bala» olımpıadasynyń uıymdastyrylýy. QR Tuńǵysh Prezıdent qory qolǵa alǵan bul shara talantty jáne qabiletti jas qazaqstandyqtardy qoldaýǵa baǵyttalǵan «El Ymiti» bastamasy aıasynda júzege asyrylatyn bolady. Sonyń nátıjesinde, aýyl mektepterindegi 1000 úzdik oqýshy talantty balalarǵa arnalǵan «Daryn» mektepterinde bilimin jalǵastyrýǵa múmkindik alady.

Elbasy bastamasy sheńberinde ótkiziletin «Myń bala» ulttyq zııatkerlik olımpıadasynyń maqsaty - shaǵyn qalalar men aýyldyq jerlerdegi mektep oqýshylarynyń talanttary men qabiletterin damytý jáne qoldaý úshin jaǵdaılar jasaý. Bul baǵytta, daryndy balalar men jastardy qoldaý úshin jalpy bilim pánderi boıynsha halyqaralyq jáne respýblıkalyq olımpıadalardyń, oryndaýshylardyń halyqaralyq jáne respýblıkalyq konkýrstarynyń jáne sońǵy úsh jyldaǵy respýblıkalyq jáne halyqaralyq sporttyq jarystardyń jeńimpazdary men júldegerlerin mekteptegi qorytyndy attestattaýdy tapsyrýdan bosatý jáne JOO-larda oqý úshin olarǵa bilim granttaryn berý týraly usynystar jasalýda.

Budan ózge, arnaýly baǵdarlama boıynsha aýyl mektepteri jańǵyrtylatyn bolady. 2020 jyly birinshi kezeńde 14 mektep tańdalady.

«Baǵdarlama aıasynda osy mektepterdiń pedagogtary respýblıkalyq ıntellektýaldyq mektepter men jetekshi halyqaralyq ýnıversıtetterde oqytýdyń zamanaýı ádisterin meńgeredi», - dedi Elbasy.

Aıta keteıik, atalǵan bastamany iske asyrý boıynsha «El Úmiti» jobasyn júzege asyrý aıasynda qazirgi sátte elimizdiń barlyq óńirlerinde daryndy balalardy anyqtaý jáne qoldaý ortalyqtary ashylýda. Ol jerlerde talantty oqýshylar úshin barlyq jaǵdaılar jasalmaq. Sondaı-aq aýyldyq eldi mekenderdegi asa qabiletti balalardy QR Tuńǵysh Prezıdenti qoryna tirkeý josparlanǵan. Keıin olarǵa beriletin tapsyrmalar onlaın túrde joldanyp turatyn bolady. Mundaı ortalyqtar sonymen qatar oqýshylardy túrli pándik olımpıadalarǵa qatysýǵa da daıyndaıdy. 

«El Úmiti» bastamasymen qatar, Elbasy bıyl talantty jastardy qabiletti balalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan «Qamqorlyq» atty jańa jobanyń iske asyryla bastaıtynyn aıtqan bolatyn.

«Talantty jastarymyz el ishinde jáne shetelde bilim alýy úshin olarǵa kómektesýimiz kerek. Bul – óte paıdaly ári qajetti jumys. Jalpy Qordyń osy baǵyttaǵy jumysyn jandandyrý kerek», – dedi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti.

«El Úmiti» bastamasyn iske asyrý operatory retinde «Elbasy akademııasy» qurylady. Bastama aıasynda jyl saıyn aýyldar men shaǵyn qalalardan keminde 3 myń daryndy bala anyqtalatyn bolady. Osy maqsatta talanttardy anyqtaý jáne qoldaý ortalyqtary qurylady.

Al QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ázirlegen aýyldyq jerlerden, áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylar men kópbalaly otbasylardan shyqqan daryndy balalardy anyqtaý júıesin engizý boıynsha Jol kartasynda oqýshylardyń bilimi men qabilet-qarymyn kúsheıtýge basymdyq berilgen. Onyń ishinde barlyq sanattaǵy balalardyń sapaly bilimge teń qol jetkizýin qamtamasyz etýdi jáne daryndy jastardy qoldaý sharalaryn atap ótýge bolady.

Jol kartasy aıasynda aýyldyq jerdegi, sondaı-aq az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasylardaǵy daryndy balalardy qoldaý úshin ınklıýzıvti bilim berý qaǵıdaty qamtamasyz etiletin bolady. Sonymen qatar, qalalyq jáne aýyldyq mektepterdegi bilim berý sapasy arasyndaǵy aıyrmashylyq qysqartylady.

Jobaǵa sáıkes, Almaty, Shymkent qalalarynda, Almaty, Atyraý, Jambyl, Túrkistan, Soltústik Qazaqstan oblystarynda daryndy balalar men talantty jastardy anyqtaý jáne qoldaý jónindegi ortalyqtar qurylady. Sonymen qatar «Daryn» óńirlik ǵylymı-praktıkalyq ortalyqtar janynan aýyldyq jerlerde turatyn, kóp balaly jáne az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalardy oqytý jáne damytý boıynsha onlaın mektepter ashylady jáne olar úshin materıaldyq kótermeleý júıesin engizý qarastyrylǵan. Jazǵy pándik aýysymdar ótkizý, balalar úshin tulǵalyq ósý boıynsha trenıngter uıymdastyrý da nazardan tys qalmaıdy.

«Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jyl saıyn jalpy bilim beretin pánder boıynsha respýblıkalyq ǵylymı jobalar baıqaýyn ótkizedi. Baıqaýdyń negizgi maqsaty - oqýshylardyń ózindik shyǵarmashylyq qyzmetin damytý, fýnksıonaldyq zertteý daǵdylaryna úıretý, ǵylym salasyndaǵy zertteýlerge qyzyǵýshylyq tanytatyn daryndy talanttardy anyqtaý jáne qoldaý, oqýshylardyń derbestigi men áleýmettik belsendiligin tárbıeleý. О́tken jyly bul baıqaýǵa 20 myńnan asa oqýshy qatysyp,  49 joba 60 qatysýshy altyn medalmen, 79 joba boıynsha 103 qatysýshy kúmis medalmen, 130 joba boıynsha 176 qatysýshy qola medalmen marapattaldy. Al bıylǵy oqý jylynda konkýrstyń birinshi kezeńinde online rejıminde 21 604 oqýshy tirkeldi, onyń ishinde 14 281 oqýshy qazaq tilinde (66%). Ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin ótken jyldan bastap baıqaýǵa qatysýshy oqýshylardyń jobalaryn qorǵaý onlaın rejımde kórsetildi. Tikeleı translıasııaǵa siltemeler QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne «Daryn» RǴPO akkaýnttarynda jáne áleýmettik jelilerinde usynylady.

Oqýshylardyń qarym-qabiletteri men talanttaryn damytýda orta bilim berý uıymdaryndaǵy kitaphanalardyń mańyzy zor. Qazirgi ýaqytta elimizdiń mektepterindegi 6453 kitaphanada oqyrmandar sany 2 mln asady. Al kitap qory 50 mln astam birlikti quraıdy.

Mektep kitaphanalarynda paıdalanýshylarǵa kitaphanalyq, anyqtamalyq-aqparattyq qyzmet kórsetýdi uıymdastyrý jáne qorlardy saqtaý úshin bólmeler bólingen. Jańa mektepterde abonement, kitap saqtaý jáne oqý zalynyń úlken bólmeleri bar.

Sońǵy jyldary ǵalamtor jelisine qosylǵan jáne elektrondyq katalogtar jasaıtyn kompıýterlermen jabdyqtalǵan mektep kitaphanalarynyń sany artýda, keıbir kitaphanalarda Wi-Fi qarastyrylǵan. Jańa mektepterdegi kitaphanalardyń barlyǵy sońǵy úlgidegi kompıýterlik tehnıkamen jabdyqtalǵan. 

Mektep kitaphanalary elektrondyq aqparattyq tehnologııalardy belsendi engizý sharalar jalǵasýda. Mysaly, tehnıkalyq quraldary bar mektepterde kitaphanashylar oqyrmandarǵa yńǵaıly bolý úshin aqparattyq, oqytý jáne jarnamalyq sıpattaǵy býkletter, elektrondyq ádistemelik basylymdar, aqparattyq jáne usynymdyq ádebıetter tizimin jasaıdy. Sonymen qatar, mektepterde kitap oqý aptalyqtary men arnaıy aksııalar uıymdastyrylyp otyrady.

Qazaqstandyq oqýshylardyń jetistikteri

Qazaqstandyq daryndy oqýshylardyń qazirgi ýaqytta kóptegen halyqaralyq sharalarǵa belsene qatysady. Olardyń onyń ishinde TIMSS, PIRLS, PISA syndy halyqaralyq zertteýlerde aldyńǵy oryndardan kórinýi kóńil qýantady.

Atap aıtsaq, Qazaqstan jaratylystaný-matematıkalyq bilim berý sapasyn zertteýde (TIMSS) kóshbasshy elderdiń qataryna endi. 8 synyp oqýshylary álemniń 39 eliniń arasynda matematıka jáne jaratylystaný ǵylymdary boıynsha 7 jáne 9 oryndarǵa ıe boldy, al  4 synyp oqýshylary 49 qatysýshy eldiń arasynda 8-shi jáne 12-shi pozısııada.

TIMSS (Trends in Mathematics and Science Study) halyqaralyq zertteýi oqýshylardyń matematıka jáne jaratylystaný pánderi boıynsha bilim deńgeılerin anyqtaýdy maqsat etedi. Zertteýge 4 jáne 8 synypty bitirgen oqýshylar qatysady. Bul zertteýdi Halyqaralyq bilim jetistikterin baǵalaý qaýymdastyǵy (IEA) júrgizedi. Qaýymdastyqtyń quramynda bilim sapasyn baǵalaý boıynsha Bilim salasyndaǵy testileý qyzmeti (ETS – AQSh), Kanada statıstıka ortalyǵy (Statistics Canada), Boston kolledji (ISC – International Study Center, Boston College, AQSh) t.b. tárizdi bedeldi halyqaralyq uıymdar bar.

Osydan tórt jyl buryn ótken TIMSS-2015 sharasyna Qazaqstan atynan 179 mektepten 9 579 oqýshy (4710 - 4 synyp oqýshysy jáne 4869 - 8 synyp oqýshysy) qatysty. Qazaqstandyq 4 synyp oqýshylarynyń matematıkadan ortasha bally - 544 balldy jáne jaratylystaný-ǵylymı pánder boıynsha 550 balldy, 8 synyp oqýshylarynyń ortasha bally sáıkesinshe 528 balldy jáne 533 balldy qurady.

TIMSS-2019 nátıjeleri 2020 jyldyń jeltoqsan aıynda jarııalanady.

PISA-2018 zertteýi boıynsha qazaqstandyq oqýshylardyń bilim deńgeıi matematıka pánine 423 balldy jáne jaratylystaný ǵylymdary boıynsha 397 balldy qurady. PISA-2018 zertteýine jańartylǵan bilim berý mazmunyna kóshpegen oqýshylar qatysty. Jańartylǵan baǵdarlamalardyń tıimdiligin PISA-2021, PISA-2024 zertteýlerinen baıqaı alamyz. О́ıtkeni, PISA-2024 tapsyratyn bilim alýshylar jańartylǵan bilim mazmun boıynsha 7-8 jyl oqyp úlgeredi. Bul rette aıta keteıik, 12 jyldyq bilim berýge kóshý úshin birinshi kezekte orta bilim berý mazmuny jańartyldy. «Bilim týraly» QR Zańyna, barlyq deńgeıdegi Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryna, oqý baǵdarlamalary men oqý josparlaryna tıisti ózgerister engizildi. Jańartylǵan bilim berý mazmuny sheńberinde daryndy balalardy qoldaý, ásirese aýyldyq jerdegi balalardy qoldaý jumystary júrgizilýde.

Eske salaıyq, TIMSS zertteýi 4 jylda 1 ret, PIRLS zertteýi 5 jylda 1 ret, PISA zertteýi 3 jylda bir ret ótkiziledi.

Jazǵy kanıkýl kezindegi oqýshylardyń demalysyn uıymdastyrý

QR bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan málimetterge sáıkes, az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasylardan shyqqan daryndy balalar oblystyq jáne respýblıkalyq saýyqtyrý lagerleri men sanatorıılerge, «Bóbek» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq, bilim berý jáne saýyqtyrý ortalyǵyna joldamalarmen qamtamasyz etiledi. Osy maqsatta jyl saıyn jazǵy kanıkýl kezeńinde balalardyń saýyqtyrý demalysyn, bos ýaqytyn jáne jumyspen qamtylýyn úılestirýdi qamtamasyz etý jáne baqylaý boıynsha qajetti keshendi sharalar júzege asyrylady.

Balalardyń jazǵy demalysyn uıymdastyrý boıynsha ózara is-qımyl máselelerin úılestirý úshin 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan jazǵy demalys kezinde balalardyń ispen shuǵyldanýyn uıymdastyrý jónindegi jáne 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan balalardy júzýge oqytýdy uıymdastyrý boıynsha is-sharalar jospary qolǵa alynǵan.

Balalardyń jazǵy demalysyn, saýyqtyrylýyn uıymdastyrý máseleleri QR Úkimetiniń janyndaǵy kámeletke tolmaǵandar isi jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń otyrysynda, sonymen qatar jazǵy kanıkýl kezeńinde balalardy saýyqtyrý jáne bos ýaqytyn qamtý boıynsha Respýblıkalyq úılestirý keńesiniń keńeıtilgen otyrysy aıasynda qaralady. Bul rette, jekelegen sanattaǵy balalardy jazǵy demalyspen qamtý kórsetkishi QR Bilim jáne ǵylym salasyn damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna engizilgen. Bul kórsetkish 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan QR Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyna ótedi.

Jergilikti atqarýshy organdardyń derekteri boıynsha, 2019 jylǵy jazǵy kezeńde elimizde 13 153 (2018 j. - 12 982) saýyqtyrý lageri, onyń ishinde 11 295 mektep janyndaǵy (onyń ishinde 5 344 – tamaqpen jáne 5 951 beıindi lager men tamaqtandyrýsyz alań), 236 – stasıonarlyq qala syrtyndaǵy (143 memlekettik, 93 jekemenshik), 1 622 shatyrly, sporttyq, kıiz úı jumys istedi.

Saýyqtyrýmen 2019 jyly 2 mln 858 myń nemese 96,7% oqýshy qamtyldy (2018 j. – 2 mln 558 myń nemese 90,9% oqýshy).

Onyń ishinde:

  • 1,7 mln oqýshy (58,8%) mektep janyndaǵy, shatyrly, qala syrtyndaǵy lagerlerde;
  • 220 myń bala (7,4%) respýblıkanyń qala syrtyndaǵy saýyqtyrý lagerlerinde;
  • 200 myńǵa jýyq bala (6,6%) shatyrly, kıiz úı jáne sport lagerlerinde;
  • 700 myńnan asa oqýshy (23,9%) - ata-analarymen shıpajaılar men demalys úılerinde demaldy.

Sonymen qatar, jergilikti bıýdjettiń qarajaty esebinen lagerlerge jeńildikti joldamalarmen  kelesi sanattaǵy balalar qamtyldy:

  • áleýmettik az qamtylǵan otbasylardan shyqqan  balalar - 313 084 (99,2%) (2018 j. - 260 127 nemese 95,5%);
  • erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalar - 63 572 (85%) (2018 j. – 49 441 nemese 78%);
  • 769 949 (91,5%), (2018 j. - 655 845 nemese 86,2%) - oqýda jetistikterge jetken;
  • 23 716 (96,4%), (2018 j. - 29 792 nemese 91,6%) - devıantty minez-qulyqpen.
Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent qar tazalaý chellendjin qoldady

Prezıdent • Búgin, 09:19

Azyq-túlik baǵasy alańdatady

Parlament • Búgin, 08:12

Jyldyń jumys jospary naqtylandy

Parlament • Búgin, 08:06

Yqpaldastyqqa serpin beretin sapar

Saıasat • Búgin, 08:02

Uly hakim ulaǵaty urpaqqa úlgi

Rýhanııat • Búgin, 07:58

Alysqa qulash sermeýge úndeıdi

Qoǵam • Búgin, 07:54

Abaı murasyn jańasha zerdeleý kerek

Rýhanııat • Búgin, 07:50

18 myń Abaı bar

Qoǵam • Búgin, 07:44

62 kóshege jańa ataý berildi

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Mal urlaǵandar qatań jazalanady

Qoǵam • Búgin, 07:39

Túsim 5 mlrd teńgeden asady

Ekonomıka • Búgin, 07:36

Jańa týyndylar tanystyryldy

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Ájeler mektebi

Rýhanııat • Búgin, 07:29

Shırazdyń kóz jasy (Hıkaıat)

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Onlaın kitaphana – oqyrman talaby

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Arqada aqtútek boran

Qoǵam • Búgin, 07:13

«Halal standarty» degen ne?

Qoǵam • Búgin, 07:11

Aqyl-oıdyń brendi

Rýhanııat • Búgin, 07:06

Et óńdeýde ese jibermedik pe?

Ekonomıka • Búgin, 07:05

Qostanaılyq dıqandar tuqym tappaı otyr

Ekonomıka • Búgin, 06:59

Uqsas jańalyqtar