Rýhanııat • 11 Jeltoqsan, 2019

Orynbor jáne qazaq zııalylary

354 retkórsetildi

Qazaq zııalylarynyń qalyptasýyndaǵy Orynbor qalasynyń róli erekshe. Revolıýsııaǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda provınsııalyq ortalyqtardaǵy oqý oryndarynyń qyzmetine kóp kóńil bólingeni belgili. О́tkenge úńiletin bolsaq, Orynborda qazaq qoǵamynyń kórnekti memleket qaıratkerleri, ǵalymdary, aqyndary men jazýshylarynyń kóbi bilim aldy. Jalpy, Keńes ókimetiniń alǵashqy onjyldyǵynda Orynborda qazaqstandyq ulttyq kadr­lardy daıarlaý tájirıbesi erekshe qarqynmen damydy.

Eń aldymen ulttyq aımaqtarda basqarý júıesin uıymdastyrý úshin bilikti, arnaıy oqytylǵan jáne ulttyq ıdeologııanyń resmı qyzmetkerlerin daıarlaý  qajet boldy. Osyǵan oraı, Kıgrgız (Qazaq) Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynda alǵash ret qazaq halqynyń óz ókilderinen mamandar daıarlaý jumystary bastalyp ketti.  Árıne bul turǵyda jańa qazaq elıtasynyń áleýmettik quramy aıtarlyqtaı ózgerdi.

Jańa ulttyq elıtany daıarlaý bir­den birneshe baǵytta júrgizildi. Eń aldymen, 1919 jyly Orynborda praktıkalyq halyq aǵartý ınstıtýty  jáne Shyǵys (tatar) halyq aǵartý ınstıtýty quryldy. Ras, alǵashynda qazaq stýdentteriniń sany mardymsyz boldy. Aıtalyq, 1922 jyly atalǵan oqý ornynda 81 stýdent oqysa, olardyń 75-i tatar, 1-i bashqurt jáne 4-i qazaq. Erekshe atap ketetin jaıt, 1920-1922 jyldary praktıkalyq halyq aǵartý ınstıtýtynda  oqyǵan sol az ǵana stýdentterdiń biri, keıinde qazaqtyń kásibı teatr óneriniń negizin salýshy Serke Qojamqulov boldy. Bul bilim ordasy 1925 jyly tatar (keıinnen tatar-bashqurt) pedagogıkalyq ýchılıshesi bolyp qaıta quryldy.

1920 jyly Qyrǵyz (Qazaq) Halyq aǵartý ınstıtýty qazaq mektepteri úshin muǵalimder daıarlaı bastady. Bul jerde ınstıtýtta sabaq qazaq tilinde júrgizilgenin erekshe atap ótken jón. Bir jyldyń ishinde ınstıtýtta 140 adam oqyǵan. 1925 jyly oqý orny sol kezdegi jańa astana – Qyzylordaǵa kóshiriledi.

 Sonymen qatar ınstıtýt bazasynda memlekettik apparat qyzmet­ker­leriniń biliktiligin arttyrý da qa­tar uıymdastyryldy. 1923 jyly Orynborda alǵashqy medısınalyq kolledj ashylyp, onda qazaq stýdentteri úshin daıyndyq kýrsy jumys istedi. Eń keremeti, 1929 jyly tehnıkalyq ýchılısheni alǵashqy bitirýshiler sany 35 adam bolsa, onyń 24-i qazaq jastary boldy. Sol jyly tehnıkalyq ýchılıshe Oral qalasyna kóshirildi.

Tarıhqa úńile bersek, 1924 jyldyń 15 qazanynda Or ýeziniń Dombarovskıı aýdanynda qazaq balalaryna arnalǵan 80 adamdyq mektep-kommýna ashyldy. Dál osy jyly Orynborda ólkelik tájirıbelik-kórsetkishtik qazaq mektebi óz jumysyn bastady. 1924 jyly jel­toq­san aıynda bul mektepke M.I.Kalının kelgen bolatyn.

Orynbordaǵy Qyrǵyz keńestik-partııalyq mektebi basqarma kadrlaryn daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrýmen aınalysty. 1923 jyly Qyrǵyz OAK qazaq áıelderi arasyndaǵy jumystar boıynsha mamandardy ázirleý maqsatynda Kırsov partııalyq mektebiniń janynan 50 adamdyq arnaıy áıelder bólimin ashý týraly qaýly shyǵardy.

Kırrevkomnyń baspa organy, al­ǵashqy keńestik qazaq gazeti – «Ushqyn­nyń» redaksııasy qazaq zııalylarynyń  minberine aınaldy.  QyrAKSR RKP(b) jáne OAK  О́lkelik komıtetiniń organy 1920 jyly «Eńbek týy», al 1921 jyly – «Eńbekshi qazaq» bolyp ózgertildi. Qazir ol – bas basylym, bıyl óziniń júz jyldyǵyn atap ótetin «Egemen Qazaqstan» gazeti.  Gazettiń redaksııasy 1919-1925 jyldar aralyǵynda qazirgi Lenın kóshesi, 17 úı ǵımaratynda ornalasty. Orynbor kezeńinde gazet redaksııasynda keńestik qazaq ádebıetiniń jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń  negizin qalaýshy, aqyn, jazýshy, 1922-1924 jyldary Qazaqstandaǵy Halyq komıssarlar keńesin basqarǵan Sáken Seıfýllın (1894-1935); keńestik qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshy, jazýshy-dramatýrg Beıimbet Maılın  (1894-1939); qazaq jýrnalıstıkasynyń atasy, alǵashqy qazaq jýrnaly – «Aıqapty» shyǵarǵan jazýshy, aqyn ári pýblısıst Muhamedjan Seralın  (1872–1929); qazaq ádebıetiniń klassıgi, jazýshy, dramatýrg, ǵalym (1897-1961); Kırrevkomnyń «Ushqyn» gazetiniń, partııa obkomy men Qaraqalpaq AKSR Joǵary Keńesiniń «Qaraqalpaq jańalyqtary» jáne «Keńestik Qaraqalpaqııa» gazetteriniń bas redaktory  Tamımdar Safıev (1892);  jýrnalıst, Kırevkomnyń «Ush­qyn» jáne Bókeı gýbkomynyń «Eń­bek» gazetteriniń bas redaktory, Oral, Semeı jáne Qaraǵandy oblys­ta­rynyń aǵartý bólimderiniń, QazKSR Halyq aǵartý komıssarıaty bólimi­niń jetekshisi, QazKSR OAK múshesi, RKFSR Konstıtýsııasyn qazaq tiline aýdarǵan aýdarmashy  Halel Esenbaev (1892–1938); aqyn, Pýshkın men Lermontovty qazaqsha tárjimalaǵan Bernııaz Kúleev (1899–1923); ózdigimen soǵysqa suranyp, Kıonıgsberg túbinde qaza tapqan  aqyn, jazýshy Amanǵalı Segizbaev  (1897–1944) jáne basqalary qyzmet atqardy.

Atalǵan rýhanı oshaqtarmen qatar, 1921 jyly óz jumysyn bastap, bu­rynǵy erler gımnazııasynyń ǵımara­tynda ornalasqan (qazirgi pedınstıtýt, Sovetskaıa, 19) jańa oqý orny – Orynbor jumysshy fakýlteti de naǵyz ustahanaǵa aınaldy deýge bolady. Biraq 1927-1929 jyldardaǵy jumysshy fakýltetiniń ujymdyq sýretterinde burynǵy ýchılısheniń ǵımaraty (qazirgi Sovetskaıa kóshesi, 24 úıde ornalasqan  fızıkalyq-matematıkalyq lıseı) beınelengen. Bul 1920 jyldardyń ekinshi jartysynda jumysshy fakýlteti osy ǵımaratqa kóshirilgendigin aıǵaqtaıdy.

Osy rette atalǵan oqý orny jaıly keńinen aıta ketkimiz keledi. Jalpy, jumysshy fakýlteti men qazaq zııaly­la­rynyń arasynda úlken tarıh jatyr desek qatelespegen bolar edik.

Zerttep qarasaq, jumysshy fakýl­tetindegi oqý úsh jylǵa jalǵasatyn bolǵan, onda tyńdaýshylardyń  30 %-y qazaq ultynan bolý kerek degen al­dyn ala buıryq ta bekitilgen eken. Qyr­ǵyz AKSR Halyq komıssarıatynyń bas kásiptik-tehnıkalyq komıtetiniń jar­ly­ǵy boıynsha jumysshy fakýltetine Aqtóbe, Qostanaı, Orynbor, Aqmola gýbernııalarynyń jastary qabyldandy.

1922-1926 jyldar aralyǵynda Orynborda oqyp, ómir súrgen qazaqtyń kórnekti aqyny jáne jazýshysy Sábıt Muqanov  óziniń ómirbaıandyq romanynda osy Orynbor jumysshylar mektebinde oqyǵandyǵy týraly jáne muǵalimderiniń minez-qulqy jóninde kóp estelik jazady. Atalǵan oqý ornynda qazaq jastary úshin eń basty qıyndyq orys tili bolǵanyn jasyrmaýymyz kerek. 

S.Muqanovtyń estelikterine sáıkes, rabfakta oqyǵandar shaǵyn shákirtaqyǵa ıe bolǵanyna qaramastan, olar nashar ómir súrgeni aıtylady. S.Muqanov sol qıyn-qystaý kezeńde S.Seıfýllınniń keńesi boıynsha óleńderin «Eńbekshi qazaq» jáne «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda jarııalaı bastap, osy úshin qalamaqy alyp otyrady.

Kóptegen qıynshylyqqa qaramastan, sol kezde rabfaktyń ataǵy dúrildegen ústine dúrildeı beredi. Oǵan rabfak jataqhanasynyń jıi qonaǵy, tanymal qazaq ánderiniń jınaýshysy Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch bolǵandyǵynyń ózi aıqyn mysal deýge bolady.

Álbette, ol ýaqytta RKP (b) Rabfak kamerasy bıýrosy jáne Atqarýshy bıýro belsendi boldy. Onyń ishinde, ásirese qazaq zııalylaryn kóptep kezdestirýge bolady. Mysalǵa alatyn bolsaq,  1927-1928 oqý jylynda rabfaktyń atqarýshy bıýrosynyń quramynan Galıev, Nıgmetǵalıev, Kepeshev, Koshmakýlova,  Ybyraev, Egeev, Nuralıhanov, Tóleshev esimderin kezdestirýge bolady. Sol oqý jylynda VKP (b) Rabfak bıýrosynyń quramyna B.Mankın, O.Jumabaev, N. Edigeev, D.Álimbaeva esimdi qazaqtar da kiredi.

Sondaı-aq Orynborda oqyǵan qazaqtyń ul-qyzdary bos ýaqyttaryn Sverdlov klýbynda «Shyǵys keshteri» degen ataýmen  jıi ádebı keshter ótkizip turǵan. Qazaq, tatar jáne bashqurt jastary konsertter uıymdastyryp, ulttyq oıyndardan jarysyp, tipti kórkemónerpazdar qoıylymdaryn da qoıady. 1923 jyly atalǵan klýbta Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» pesasy negizinde sahnalanǵan kishigirim qoıylym kórsetiledi. Keń foıede kıiz úı tigilip, onda qymyz, qazy, qurt sııaqty qazaqtyń ulttyq taǵamdary da satylatyn bolǵan.

Osydan-aq baıqap otyrǵanymyzdaı, jumysshy fakýltetiniń sol kezdegi ár úshinshi stýdenti qazaq bolyp otyr­ǵandyǵyna kóz jetkizýge bolady. Ál­bette, onyń barlyǵy qazaqtyń ja­lyndaǵan jas ul-qyzy edi. Orynbordaǵy rabfakty bitirgen alǵashqy qazaqtar Muhammedjan Farızov pen Hasen Nurmuhammetov boldy. Joǵaryda atap ketken Sábıt Muqanov bar, belgili jazýshy Ǵabıt Músirepov, qazaqtyń ataqty aqyny Isa Baızaqovqa deıin osynaý ordaly bilim oshaǵynda sabaq aldy.

Bulardy aıtýdaǵy maqsatymyz, árıne belgili sııaqty. Sonaý qıyn-qystaý kezeńniń ózinde zııaly qazaq jas­tary  az ýaqyttyń ishinde ǵana alǵan bilimderiniń ózimen ult múddesi úshin aıanbaı kúreskendigin kóremiz. Biz úshin sol ýaqytta ult taǵdyry úshin uly isterge umtylǵan qazaq jastary búgingi táýelsiz Qazaqstannyń altyn qazyǵy sııaqty elesteıdi. О́tken ǵasyrdaǵy qazaq elıtasynyń sol qadamdary jekelegen ultqa ǵana emes, tipti tutas adamzatqa úlgi bolarlyq úlken qadamdar bolatyn. Ár ýaqyt óz qaharmandaryn osylaı týdyrady. Tarıhqa tereń boılaǵan saıyn bizge kórinbes názik baılanystardy sezýge bolady, ol jalpy adamı qundylyqtardan bastap, ulttar arasyndaǵy, memleketter shekarasyndaǵy rýhanı-mádenı baılanystar bolsa kerek.

 

Konstantın MORGÝNOV,

Orynbor memlekettik ýnıversıtetiniń Ońtústik Oral tarıh jáne etnografııa ǵylymı zertteý  ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Alty kólik qar qursaýynan shyǵaryldy

Aımaqtar • 18 Qańtar, 2020

Áskerı jaýyngerlik daıarlyq kezeń bastaldy

Aımaqtar • 18 Qańtar, 2020

Elordanyń «Búkir kópiri» tekseriledi

Qoǵam • 18 Qańtar, 2020

Roman Sklıar Tılo Klınnermen kezdesti

Úkimet • 18 Qańtar, 2020

Shahrat Nuryshev Ýfýk Ekıdjıdi qabyldady

Úkimet • 18 Qańtar, 2020

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • 18 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar