Rýhanııat • 16 Jeltoqsan, 2019

Qarshadaı qyzdyń qaısarlyǵy...

1993 retkórsetildi

Jeltoqsan oqıǵasyna qatysqandardyń biri Baǵdat Muqanova qazir Qyzyljar qalasynda turady. Oblystyq ákimdiktiń ishki saıasat bóliminde isteıtin onyń áńgimesin biz qysqasha jazyp alǵan edik.

- Men Petropavldaǵy orys mektebin jaqsy bitirip, QazMÝ-diń tarıh fakýltetiniń  «KOKP tarıhy» bólimine 1984 jyly túsken edim.  Jeltoqsan oqıǵasy kezinde úshinshi kýrsta oqyp júrgenbiz. Bizdiń oqýymyz ıdeologııalyq baǵytty ustanǵan. Sondyqtan onda kileń obkom, qalkom, aýkom hatshylarynyń balalary oqıtyn. Bárimiz de saıasatqa júırik, sergekpiz.

Bizdegi tolqýlar 16 jeltoqsan kúni bastaldy. Radıodan Qonaevty alyp tastaǵanyn, onyń ornyna eshkim bilmeıtin Kolbın degendi alyp kelgenin estigen soń-aq bizdiń narazylyǵymyz kúsheıip ketti. Bárimiz de sapyrylysyp, dálizde aıǵaılap sóılep, «bul ne degen bassyzdyq, bizben nege sanaspaıdy» degen sózderimiz ottaı laýlap jatty. Meniń ózim Qonaevty aıadym, óıtkeni onyń sol kezdegi bedeli halyq arasynda óte zor edi. Osyndaı adamdy ún-túnsiz, eshqandaı sebebin aıtpaı, eki keshtiń arasynda ornynan alyp tastaǵany men úshin ádiletsizdik boldy.  Onyń eńbekteri men isterin jaqsy biletindikten biz ony pir tutatynbyz. Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń arasynda eń jaqsy ýnıversıtet qalashyǵyn turǵyzyp bergeni úshin de biz oǵan qurmetpen qaraıtynbyz. Endi, osyndaı adamdy qyzmetinen esh sebebin aıtpaı qýyp shyqqandaı bolǵany qanymyzdy qaınatty.

Keshki saǵat segiz kezinde sýdentter jataqhananyń «qyzyl buryshyna» jınala bastadyq. Sol jerde bireýler «erteń sabaqqa barmaıyq, ortalyq alańǵa baryp, ózimizdiń qarsylyǵymyzdy bildireıik» degen usynystar jasady. Osy sózdi bári ilip áketip, «durys-durys» dep aıǵaılady. Biraq belsendi qyzdar jaǵy «sabaqqa barýymyz kerek» dep sóıledik. Sóıtip, ertesine sabaqqa bardyq. Biraq aýdıtorııada da sol oqıǵany talqylap, shýlap jattyq. Sabaqtyń sońynan qalalyq komsomol komıtetine kúndelikti tájirıbeden ótýge baratynbyz. Biz barsaq, onda eshkim joq. Bári de alańǵa jınalyp jatyr degen áńgimeler estidik. Sosyn dos qyzym – Indıra Muhamedjanova ekeýmiz QazMÝ qalashyǵyna baratyn avtobýsqa minip, jataqhanaǵa kele jattyq ta Abaı men Fýrmanov kósheleriniń qıylysynan túsip, alańǵa tarttyq.

Biz kelsek alańǵa biraz jastar jınalyp qalǵan eken. Aramyzǵa úlken kisiler kelip, tártip buzbańdar degen sózder aıtyp júrdi. Halyq sany kóbeıip jatty. Eshqandaı agressııa bolǵan joq. Bizdiń talabymyz – Kolbınniń ketýi, Qazaqstanǵa ózimizdiń bir adamymyzdyń basshy bolyp taǵaıyndalýy edi. Oǵan eshkim jaýap bergen joq, tek alańnan ketýdi talap etti.

Keshke qaraı alańǵa tómengi jaqtan qalyń toptar kirdi. Olar jumysshy jastar eken. Aralarynda qyzdar da kóp boldy. Olar kelgen soń alańdaǵy toptyń qyzýy kóterilip ketti. Án de shyrqaldy, aıǵaılar da údep ketti. Sóıleýge shyqqan basshylardyń sózderi estilýden qaldy. Olardyń «tarańdar, tynyshtalyńdar» degen sózderine qarsy jastar aıǵaılap, ysqyryp, tipti qar atyp jatty. 

Keshki saǵat segiz kezinde alańǵa órt sóndirgish mashınalar kirip, uńǵymalarynan ústimizge sýyq sý shashty. Sol kúni dalada yzǵar da kúshti edi, onyń ústine sý shashqany bizdi qatty ashyndyrdy. Jigitter  jıektastardy qoparyp, mashınalardyń shynysyn syndyryp, atyp jatty. Osy kezden qatty qaqtyǵys bastaldy. Jastar qashýdyń ornyna aıqasyp, ólermendenip ketti. Kýrsanttar men soldattar bizge qoldaryndaǵy toqpaqtarymen, kúrekshelerimen lap qoıdy. Jigitter de qoldaryna ne ilekse, sonymen qorǵanyp,  qarsylasyp jatty.

Túngi saǵat eki kezinde biz jataqhanaǵa jaıaý jettik. Kelsem meniń bólmemde dekannyń orynbasary jáne taǵy eki adam otyr eken. Olar bólmelerdi aralap, ornynda bolmaǵan stýdentterdi tizimge alyp júrse kerek. Kirip kelgen meni olar «qaıda boldyń» dep tergeýge aldy. Biraq men dos qyzymnyń úıinde boldym dep eshteńe aıtpadym. Ol kezde eshkimnen qoryqpaıtynmyn, týra sóıleıtinmin. Sondyqtan olar meni taǵy da bir jarty saǵattaı tergep, eshteńege qol jetkize almaı ketti. Ertesine bizdi jataqhanadan shyǵarmady. Biraq men tús kezinde dúkenge, tamaq ákelýge shyqtym. Dalada bastarynan jaraqat alǵan eki jigitti kórip, olardy jataqhanaǵa alyp kelip, jaraqattaryn tańyp berdim.

- Odan keıin qýǵyndaý bolǵan joq pa?

- «Qyzyqtyń» kókesi sosyn bastaldy. 20 jeltoqsan kúni aýdıtorııada dáris tyńdap otyr edim, bir ýaqytta esik ashyldy da, «Muqanova bar ma?» dedi qatty daýyspen. Lektor toqtap qaldy, bári tym-tyrs. Men ornymnan turyp:

- Bar, - dedim.  «Bizben júrińiz» dep azamattyq kıimdegi bireý meni fakýltettiń mýzeıine alyp keldi. Sol jerde KGB-nyń úsh qyzmetkeri tergeýge aldy. Bireýi maıor, ekeýi áskerı kıimsiz edi. Olar meni alańǵa bardyń ba, kimderdi kórdiń dep suraqtardyń astyna aldy. Men olarǵa «alańǵa barǵan joqpyn» dep bet baqtyrmadym. Sóıtse, eki adam ózderiniń jaýaptarynda meniń famılııamdy atapty. Sonyń biri Oral Smaǵulov degen jigit. Ol: «men eshkimge qol kótergen joqpyn, nanbasańdar meni kórgen B.Muqanovadan surańdar» depti. Men Oraldy kórgenim ras, biraq ol alańda emes, avtobýs aıaldamasynda bolǵan dep soqtym. Eger alańda kórdim desem, taǵy kimdi kórdiń dep jabysa túsetinderin bildim.

Tergeýshiler meni qorqytyp, oqýdan shyǵasyń, túrmege túsesiń, birneshe jylǵa sottalasyń, odan da moıynda, alańǵa baryńdar dep aıtqan kim, kimmen barǵanyńdy, kimderdi kórgenińdi aıt dep qınady. Osy suraǵandarymyzǵa jaýap jaz dep qalam-qaǵaz berdi. Nege ekenin bilmeımin, álde esim shyǵyp ketkennen be, álde qoryqqannan ba, «jaz, jaz» dep qınaǵanda ne jazarymdy bilmeı, aǵylshynsha «yesterday» degen ánniń sózin jazyppyn ǵoı...

Álgini kórgen maıor jyndanyp, aıǵaıǵa basty. Ursyp, qatty sózder aıtty. Biraq men de qataıa tústim. Osylaı tergeý onshaqty kúnge deıin sozyldy. Kúnde meniń sońymnan keledi de turady. Aqyrynda men esirikke ushyraǵandaı boldym, aıǵaılap, jylap «mende neleriń bar, men alańǵa barǵan joqpyn» dep aıǵaılaıtyn halge jettim. Tipti «meni Sibirge jiberseńder ol jaqta da kóterilis jasaımyn» dep aýzyma kelgendi aıtyp, qarsy baqyratyn boldym. Júıkeniń juqarǵandyǵy bar, onyń ústine ózińniń jazyqsyz ekenińdi seziný bar, eń bastysy tumsyǵymyz tasqa tımegen jastyqtyń qyzýy bar  – áıteýir, betim qaıtpady. Eger meni túrmege qamasa, bálkı jýasyǵan bolar ma edim, biraq ózimniń úıimniń, ıaǵnı ýnıversıtetimniń qabyrǵasy da maǵan kúsh bergendeı boldy. Bárinen batqany meniń kýrstastarymnyń maǵan degen qatysynyń ózgergeni boldy. Olar maǵan óshpendilikpen qarap, «nasıonalıstka» dep sybyrlasatynyn sezip júrdim. Júıkem onsyz da juqaryp júrse, olar meni  komsomol jınalysyna salyp, sógis bergizdi.

Bir kúni kezekti ret tergeýge apardy. «Qazir seniń alańda bolǵanyńdy aıtatyn adammen bettestiremiz» dedi. Sóıtip, Indıra Muhamedjanovany ıterip kirgizdi. Sonda Indıra maǵan aıǵaılap: «Bagda, ne prıznavaısıa,  ıa ım nıchego ne skazala» dep aıǵaılaǵany ǵoı. Alyp kelgen adam «aýzyńdy jap» dep sasqalaqtap jatyr. Onyń aıǵaıynan kúsh alǵan men de burynǵy aıtqandarymnan qaıtpaı, alańda bolǵan joqpyn dep turyp aldym... Aqyry olar túk shyǵara almaı, menen qol úzdi. Osy kúni qaısarlyǵymnyń arqasynda ǵana aman qaldym-aý dep oılaımyn. Analardyń aıtqandaryn istep, aıtqandaryna kóne bersem sottalyp ketýim kádik edi. Meni oqýdan da shyǵarǵan joq, tek komsomoldyq sógis qana berdi.

Meniń tanystarymnyń arasynan Oral Smaǵulov, Ermuhan Qýandyqov sottaldy. Árqaısy eki jyldan aldy-aý deımin, qazir umytyp qalyppyn.

- Odan keıingi ómirińizde qýdalaý bolǵan joq pa?

- Qudaıǵa shúkir, sodan keıin demokratııalyq ózgerister bastaldy ǵoı.

Biz ýnıversıtetti bitirgen 1989 jyly jeltoqsan oqıǵasyna qatysyp, japa shekkender aqtala bastady. Men Petropavldyń pedınstıtýtyna kelip, muǵalim bolyp ornalastym.   

 

QYZYLJAR

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Bárimizdiń Abaıymyz

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar