Qoǵam • 16 Jeltoqsan, 2019

Jeltoqsan... Erkindik... Azattyq

76 retkórsetildi

Bul uǵymdar Jer betindegi jumyr basty ár pendeniń basty armany, basty qundylyqtary. Onyń túp-tamyry, sirá, Jaratýshy Ieniń óz keńshilik-márhabatymen adam balasyna syılaǵan erkindik-eriktiliginen bastaý alsa kerek. Adam balasy óz erkimen tańdaý jasap, Jer betinde qalasa oń, taza, aq jolmen júredi, qalamasa – teris jolǵa túsýge de erikti. Árıne teris joldyń kesiri men jaýapkershiligi jáne ózine tıesili.

Jeke adamǵa qatysty osyndaı erik­tilik qundylyǵy tiri organızm retinde ultqa da tán. Demek kez kelgen jeke adamnyń armany sııaqty ár ulttyń armany da – óziniń jáne óz urpaǵynyń azat bolýy, óz taǵdyryn ózi she­shýge quqyly bolýy, tarıh­taǵy óz jolyn tań­daýǵa erikti bolýy, óz bolashaǵyna erkin tań­­daý jasaý múmkindigi. Osy qun­dylyqtardyń mańyzy men úshin Qazaq mem­lekettik ýnı­versıtetiniń zań fakýl­tetiniń 4-kýrsynda oqyp júrgen 1986 jy­l­ǵy jeltoqsannyń 16-18 kún­­deri ashyldy. «Qazaqstanǵa bas­shy etip elge belgisiz bi­reý jiberilipti» degen sýyt ha­bar­dyń «lenındik ult saıasatyn»,­ «ár ulttyń óz taǵdyryn ózi aı­qyn­daýǵa eriktiligi» prın­sıp­terin kúnde qaıtalap, Qu­randaı jattap otyrǵan saıası sanasy ashyq jáne «kommýnıstik partııanyń sara da dana saıasa­tyna» sengen stýdentterdiń senimine atylǵan oqtaı áser et­keni ras. Jastyqtyń jalynymen qaqaǵan aıazǵa qaramaı atyrylyp alańǵa shyqtyq. 

Ulttyq namysy taptalǵan qazaq jas­tarynyń jalyn atyp elimizdiń sol kezdegi Brejnev ala­ńyna attandap shyǵýy – ne­bári bes-aq jyldan keıin araı­­lap atatyn egemendik tańy­nyń aldyndaǵy qapas túnniń eń bir qarańǵy sátin serpiltken alǵashqy belgisindeı edi. 33 jyl burynǵy egemendik jolyn­daǵy qazaq halqynyń sońǵy kóterilisi – Almatydaǵy Jel­toqsan kóterilisiniń ishinde jú­rip, kózben kórgen sýretter áli kúnge esimde.

Qaqaǵan aıazǵa qaramaı, atyl­ǵan sýyq sýdyń astynda, keńes rejimi jen­detteriniń temir soıyldary men arsyl­daǵan ıtterine tótep berip, ja­ryl­ǵan bastaryn tańyp alyp, kózden aqqan ystyq jasymen muzdap qalǵan qol­daryn jylyta júrip, qarlyqqan daýys­tarymen «Meniń elim, meniń jerim, gúliń bolyp egilemin...» dep, «Meniń Qazaqstanymdy» urandata alań­dy jańǵyrtyp júr­gen qazaq jastary...

Aınalada túndegi qaqtyǵysta órten­gen mashınanyń qańqasy.. Jer-jerde qarmen aralasyp qatyp jatqan qan daqtary... Sol­dattar uryp-soǵyp, ıtine talatyp, qulap qalǵandardy mashınalaryna tıep áketip, qalǵandaryn alańnan 200-500 metrdeı jerge deıin qýyp tas­taıdy...

Áýelde QazMÝ-dyń zań fa­kýltetiniń oqý korpýsynan oqy­týshylar men kommýnıst-komsomol belsendileriniń shebin buzyp, atyrylyp shyqqandaǵy kýrstas­tar alańǵa jetkende bir-birimizden adasyp, endi ózi­mizdiń toptan men, qos Aıgúl – Júsipova men Ibrasheva jáne Sholpan Júnisova tórteýimiz bir-birimizdiń qo­lymyzdan tas qy­lyp ustap alyp, birge qashyp kele  jatyrmyz. 

Sońymyzdan túsken projek­tordyń jaryǵynan aldymyzdaǵy kóleńkemizdi kórdik, bizdiń kó­leń­kemizge endi soldat­tardyń kó­leńkesi qosylǵanda artymyzǵa qarasaq, dúrkireı qashqan nópir­diń sońǵy jaǵynda qalyppyz. Al kórinis – buryn-sońdy ómirimizde kórmegen, tek soǵys týraly kınodan kórinetin sumdyq sıýjet sııaqty – qatar-qatar qursaýly sappen júgirip kele jatqan soldattardyń temir qalqandary jerge deıin jetedi, aldyńǵy saptarynda arsyldaǵan ıtteri birge júgirip keledi. Alań asfaltyna soǵylǵan kerzi etiktiń kúr­siline ıtteriniń arsyly, oǵan qosa qoldaryndaǵy soıyl­darymen temir qalqandy soq­qan daýysy qosylǵan azan-qa­zan surapyl shý adamnyń janyn túrshiktiredi... Janymyz kózi­mizge kórinip, yshqyna júgirip kele jatqanymyzda, sol jaqtan bir jigitterdiń: «Qyzdar! Beri, beri qa­shyńdar!» degen aıǵaıy estilip, týra joldan solǵa qaraı jalt burylyp, eki qabat úılerdiń aýlasyna qaraı jantalasa jú­gir­dik. Qarańǵyda janushyra jú­girip kele jatyp, sol ekpinmen al­dymyzdan qazylyp qoıǵan adam boıyndaı orǵa umar-jumar qu­lap tústik. Tura kelsek – orda on-on besteı tú­rik jigitteri, eki Aıgúlmen úsheýmiz. Shol­pan joq. Qaıda túskenimizdi bilmeı shoshyp turǵan bizge túrik jigitter qazaq­sha sóılep: «Qyzdar, qoryq­pańdar! Biz sendermen birgemiz. Buǵyńdar, qa­zir soldattar keri qaıtady, sol kezde shyǵamyz», deıdi. О́zderi Almaty mańyn­daǵy Qaskeleń, Talǵardan kelipti. 

Jarty saǵattaı ótkende alań jaqtaǵy aıǵaı-shý basylǵandaı bolǵasyn ordan shyqtyq. Endigi oıymyz tórtinshi qurbymyz Shol­­pandy tabý. Jol jaqqa shyq­qandaǵy kórinis soǵys alańyn elestetedi – alań boıy soıyldan qulap, aıǵaılap kómek suraǵan qyz-jigitter, olardy súırelep, mashınaǵa tıep jatqan soldattar, sol baıaǵy arsyldaǵan ıtter...

Kenet aldymyzdaǵy bir úı­diń qabyrǵasynan aǵarańdaǵan Shol­pannyń tonyna uqsaıtyn beıne kóringen soń solaı júgirdik. Jaqyndap kelsek, shy­­nymen Sholpan eken. Aldynda uzyn boıly bir soldat temir soıylyn onyń keýdesine kóldeneńinen qoıyp, úıdiń qabyrǵasyna jabystyra ustap tur. Qastaryna entige-enteleı júgirip keldik. Eńgezerdeı orys jigiti eken, qur­bymyz soldattyń betine jáý­diregen kózderimen qıyla qarap tur. Kishkentaı ǵana súıkimdi qyzdyń móldiregen qa­ra kózderine kózi túskende, qol kóterýge dáti barmasa kerek, sirá. Kele sala oǵan: «Biz demon­strant emespiz, sabaqtan shyǵyp osy mańdaǵy úıimizge kele jatqan stý­dent­termiz, ótinemiz, jibere salshy...» dep, bar janymyzdy salyp, jalynyp jatyrmyz... Álgi soldat árqaısysymyzdyń betimizge kezek-kezek qarap, bi­raz turdy da únsiz ǵana bury­lyp kete bergeni... О́zimiz sııaq­ty órimdeı jas soldattyń márt­tigine biz de rıza bolyp, artynan alǵysymyzdy jaýdyryp jatyrmyz.

Osylaısha adasyp qalǵanda­ry­myz bir-birimizdi taýyp, tabysyp, shur­qyrasyp qaldyq... Soldattar Úkimet úıiniń ǵıma­ratyna jaqyn jerdegi trıbýna mańyndaǵy alǵashqy pozısııasyna qaıtyp bardy. Araǵa jıyrma-otyz mınýt salyp, es jıǵan jastar da alańǵa olardyń artynan «Meniń Qazaqstanym»-datyp qaıta bettep barady...

Kenet toptyń arasynan: «Oty­ryńdar! Otyryńdar!» degen daýystar estildi. Otyrdyq. Aınala qalyń nópir otyrǵan kezde basyna oraǵan aq dákeden qyzyl qany shyǵyp turǵan bir jigit turǵan kúıi qaldy. Sóıt­sek, basqalary otyrǵan kezde turǵan adamnyń daýysy alys­qa jetedi eken. Túregep turǵan jigit qarlyqqan daýsymen ysh­qyna aıǵaılap: «Qyzdar! Sen­der qaıtyńdar! Jigitter! Biz qaıtpaımyz! Qalaıda úsh kún, úsh tún shydaımyz! Búkil álem bizge qa­rap otyr! Qazaqtar qorqaq eken, bir ret taıaq jep edi – qa­shyp ketti demesin! Namysty qor­ǵaımyz! Qazir porshen zaýyty men ADK-nyń kúndizgi smennen shyq­qan jigitteri keledi! Túngi smendegiler sen­­der jumysqa baryńdar! Jigitter! Qyzdardy qorǵańdar!» deıdi...

«Qazaq halqy óziniń búgingi táýel­sizdigine tarıhta «Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulama» degen sózdermen qalǵan jońǵar shapqyn­shylyǵy kezeńinen bas­talyp, orys otarshyldyǵyna, odan keıingi keńestik qıturqy saıasatpen jal­ǵasyp, sońy keshegi Jeltoqsandaǵy ultjandy, namysshyl, rýhy bıik jas­tardyń kóterilisimen aıaqtalǵan nebir náý­betterdi, óreskel qııanat pen mehnat-azaptardy qaısarlyqpen jeńe otyryp jetti. Osyndaı qıyn-qystaý zamandarda qazaq hal­qynyń «qansyraǵan kezderi boldy, biraq qaza bolǵan joq, eseńgirep soqqy alǵan kezderi boldy, biraq esinen adasqan joq, súringen kezderi de boldy, biraq sulaǵan joq», degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ataly sózderi halqymyzdyń azattyq – táýelsizdik jolyndaǵy ótkeni men bú­ginin aıqyn sýretteıtin sarabdal baǵa.

28 jylda «balańdyqty» artqa tas­tap, jalyndaǵan jigit jasyna endi ǵana jetken memleketimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik, saıası-qoǵamdyq, halyq­ara­lyq qatynas salalarynda qol jetkiz­gen qýatty jetistikteri, árıne izgi nıetti ár azamattyń júreginde maqtanysh sezi­min uıalatatyny anyq. Búgingi egemen­digimiz – ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalarymyzdyń tasqa qashap jazyp ketken «Máńgilik el» degen ushqyr qııalynyń jemisi, oryndalǵan armany. Búgingi ege­mendigimiz – naızasynyń ushy­men, bileginiń kúshimen bolashaq urpaq úshin jan alysyp, jan berisken uly babalarymyzdyń qabyl bolǵan duǵasy, bizder­ge tabystaǵan amanaty. Amanaty­myzǵa adal bolyp, keleshek ur­paq­qa tabystaý – bizge paryz. Elimizdiń egemendigi qutty, bere­keli jáne baıandy bolǵaı!

 

Marııam QARABAEVA,

Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy

 

Sońǵy jańalyqtar

Qasym-Jomart Toqaev birqatar ákimdi qabyldady

Prezıdent • 24 Qańtar, 2020

Dzıýdo: Búgin júlde buıyrmady

Kúres • 24 Qańtar, 2020

Búgingi jańalyqtarǵa sholý (vıdeo)

Vıdeo • 24 Qańtar, 2020

Elordada «Abaı álemi» ortalyǵy salynady

Rýhanııat • 24 Qańtar, 2020

Prezıdent ákimdermen keńes ótkizdi

Prezıdent • 24 Qańtar, 2020

Qyzylorda: Kásipkerler ótinishi eskeriledi

Aımaqtar • 24 Qańtar, 2020

Kókshetaýda saýda dúńgirshekteri buzylmaq

Aımaqtar • 24 Qańtar, 2020

Moskva zamanaýı ortalyqqa aınala ala ma?

Qazaqstan • 24 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar