Rýhanııat • 10 Qańtar, 2020

Qazaqty saqtap qalǵan uly tulǵa

856 retkórsetildi

Uly oıshyl, fılosof, aqyn Abaı qazaq  jazba ádebıetiniń negizin sala otyryp, ózi ómir súrgen zamandaǵy áleýmettik, qoǵamdyq máselelerge tereńnen qarap, sol kezeńdegi halyqtyń qıly taǵdyryna alańdaýshylyǵyn shyǵarmalary arqyly jetkizip otyrdy.

Abaı HIH ǵasyrdyń sońynda jarǵa qulaýǵa shaq qalǵan halyqty qutqarýǵa jan dúnıesimen kiristi. Uly dala mádenıeti kúıreýdiń aldynda turǵan kezeńde odan shyǵar jol izdedi. Abaı kóshpendi órkenıettiń sońy edi. Kenesary, Mahambetter ketti... Abaı bergi zamandaǵy otarshyldyqty, asharshylyqty, tipten Aral qasiretin sezgen Asanqaıǵydaı zar-zaman ókilderiniń eńbekterin tanydy. Uly dala mádenıetine qaýip tóngen tusta óziniń órshil, rýhshyl, shynshyl, batyl shyǵarmalary arqyly  halqynyń kemshiligin synady, minedi, sabap ta aldy. Ol tyǵyryqtan shyǵar jol izdeı otyryp, elin-jurtyn mádenı kúıreýden aman alyp qaldy. HH ǵasyrda júrekti, sanaly ǵalymdar, qalamgerler, ıaǵnı Alash qaıratkerleri Abaıdy kósem tutty ári uly oıshyldyń murasyn eldiń bostandyǵy men keleshegine  paıdalandy.

Abaı qazaqty saqtap qalǵan uly tulǵa desek qatelespeımiz. Qazaq halqy basynan qanshama náýbetti keshirdi. Halqynyń keleshegi úshin uly kúreske aǵartýshylyq jolmen keldi. Osy tusta baýyrlas jońǵarlar nege joıylyp ketti degen saýal týyndaıdy? О́ıtkeni olardyń Abaıdaı tulǵasy bolǵan joq. Sondyqtan da búgingi kúni Abaıdy aýdarylǵan paraq retinde emes, áli de tereń zertteletin  álem retinde qarastyrýymyz qajet.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasy rýhanı keńistigimizge, mádenı ómirimizge serpin beretin, tereń oı salatyn júıeli túrde jazylǵan qundy dúnıe. Abaı kim, qandaı tulǵa bolǵan, ǵulamanyń tarıhymyzda alatyn orny qandaı? Abaı murasynyń qandaı tustary ómirimizge erekshe qajet, ony qalaı zerttep bilemiz? Mine, osyndaı keleli oı salatyn maqala Abaıtaný tujyrymdamasyn jasaýdy qajet etip otyr. Osy tusta tıisti mekeme mamandarymen mazmundy keńester uıymdastyrylýy qajet.

Abaıdyń týǵan jeri  Shyńǵystaý kıeli meken. Árıne, Qazaqstandaı týǵan eldiń barlyq aımaǵy da qasterli ári kıeli. Al Abaı men Shákirim, olardyń shákirtteri ósip-óngen ortaǵa rýhanı ortalyq retinde qaraý, jańa mártebe berý óńirdi túletip, serpiltetin ıgi bastama. Adam túligi, shóbi de, topyraǵy da ıadrolyq synaqtyń zardabyn shekken aımaqtyń, Shyńǵystaý ólkesiniń qaıta jandanyp, gúldenýine, rýhanı jańǵyrýyna, úmitsizdikten arylýyna jol ashatyny sózsiz. 

Oıǵa-oı qosýǵa úndeıtin Prezıdent maqalasynyń ózindik bir áýezi bar. Al Abaıdy taný úshin árkim óz-ózin, ishki álemin tanýy tıis. Sonda ǵana Abaı bizge jaqyndaı túsedi. Abaıdyń «tolyq adamy» osyǵan meńzeıdi. Abaı – uly ustaz. Ári Abaıdy zerttep, túsiný qoǵam úshin úlken olja. Sondyqtan da Abaıdy tanýǵa árqaısymyz daıyn bolýǵa tıispiz. Abaıdy túsiný úshin kókirek kózinde úmit oty uıalaǵan, el men jerdi súıgen ultjandy adam bolý kerek. Sonda ǵana Abaı áleminiń syryn uǵyna túsemiz. Abaıdy túsiný úshin árkim de sol bıikke umtylsa ıgi. Abaı kóptiń biri emes, Abaı – bıik shyń. Zamanǵa qarsy tura bilgen segiz qyrly, bir syrly tulǵa.

Osydan biraz ýaqyt buryn «Mádenı mura» baǵdarlamasy sátti, nátıjeli júzege asty. Qorytyndysynda mádenı muramyzdy túgendep, sanamyzdy eki jarym myń jyldyq tarıhymyzǵa úırete bastadyq. Abaı osy sanǵasyrlyq tarıhymyzdyń jalǵasy.

Murat ÁÝEZ,                                                                      

mádenıettanýshy,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

Taraz turǵyndary baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Shymkent qalasynyń jańa ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:14

Qoǵam qaıratkeri Kamal Burhanov ómirden ozdy

Rýhanııat • Búgin, 10:55

Kásipkerlikti qoldaý jalǵastyrylady

Saıasat • Búgin, 08:05

«Aqylǵa sáýle qonbasa...»

Qoǵam • Búgin, 08:03

Balýandar Eýropadan tabysty oraldy

Kúres • Búgin, 07:56

Boksshylar álemdik reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:55

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Búgin, 07:51

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Búgin, 07:49

Qurylymyna saı ataýlary da ózgerse...

Aımaqtar • Búgin, 07:46

Zańsyz is-árekettiń jolyn kesti

Qoǵam • Búgin, 07:45

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Búgin, 07:44

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Búgin, 07:42

«Kohlear Nýkleýs» kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 07:40

Jumys nátıjeleri qorytyndylandy

Úkimet • Búgin, 07:35

Jambyldyqtardy tolǵandyratyn máseleler

Ekonomıka • Búgin, 07:34

Aǵa men ini

Qoǵam • Búgin, 07:30

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Búgin, 07:21

«Ultqa qyzmet etý – minezden»

Saıasat • Búgin, 07:16

Talantty jastarǵa berilgen múmkindik

Qoǵam • Búgin, 07:13

Sheteldik kólikter tirkelýi tıis

Qoǵam • Búgin, 07:05

Mal eksportyna nege tyıym salyndy?

Ekonomıka • Búgin, 07:00

Jastardyń jarqyn bastamasy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Qoǵam • Búgin, 06:50

Bala aýyrsa, bárimiz jaýaptymyz

Medısına • Búgin, 06:48

Abaı mereıtoıy qalaı atalyp ótedi?

Rýhanııat • Búgin, 06:48

Hakimdi jańasha túsinýdiń álippesi

Rýhanııat • Búgin, 06:45

Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary

Qazaqstan • Búgin, 06:36

Uqsas jańalyqtar