Rýhanııat • 10 Qańtar, 2020

Abaı jáne Ult tulǵasy

152 retkórsetildi

Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda eldigimizdiń mártebesin kóterýge tikeleı qatysy bar uly kemeńger Abaıdyń ulttyń ustazy retindegi 4 tulǵalyq  bolmysy aıshyqtalyp kórsetilgen.

Aldymen, ulttyq konsepsııany negizdese, (XXI ǵasyrdaǵy qazaq ulty qandaı bolý kerek? Intellektýaldy ult, ustazdyń orny), odan keıin memleketshildikti dáriptegen (óz elin súıý, birlik, ádiletti qoǵam). Úshinshiden, qoǵamdy jańǵyrtýǵa beıimdilik, jańashyldyqtyń úlgisin kórsetse, (óz ultyńdy qurmetteı otyryp, ózge de mádenıetti bilýge, tanýǵa talpyný, jańa kásip úırený, masyldyqtan aýlaq bolý t.b.), sońynda adamzatqa ortaq qundylyqtar negizdelip kórsetiledi (tolyq adam konsepsııasy nemese kámil musylmandyq úlgisi).

Abaıdyń ulttyq konsepsııasy eń aldymen ulttyń tili men dili týraly oılarynan órbıdi. Qazaq til biliminiń bilgiri professor Q.Jubanov Abaıdyń qaıtys bolǵanyna otyz jyl ótýine baılanysty jazǵan «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» degen maqalasynda uly ustazdyń qazaq mádenıetine engizgen basty jańalyǵy retinde onyń qazaq ádebı tilin qalyptastyrýǵa jańasha baǵyt bergen tildik ustanymyna alǵash ret ǵylymı taldaý jasady, sol arqyly Abaıdy «baıshyl, dinshil» dep kústanalaýǵa daıyn turǵan ortanyń aýzyna qum quıdy, Abaıdyń ádebı, tildik murasyna keńestik ǵylymnyń nazaryn aýdardy.

Q.Jubanov: «Qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy Abaıdyń ustaıtyn ornyn bosaǵaǵa qaraı ysyrmalaýshylar, oǵan da mise tutpaı, tabaldyryqtan shyǵaryp tastaýshylar, meniń baıqaýymsha, daýsyz bir momentti eskermeı júr; ol – óz tusynda, jalǵyz qazaq emes, basqa kórshiles elderden de Abaıdyń ádebıettegi úziktigi» deı kelip, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy bútin Orta Azııada óz ultynyń mádenıetin, ádebıetin, tilin jańa beleske shyǵarýda Abaımen tustas keletin, Abaımen ıyqtas birde-bir tulǵanyń bolmaǵanyn dáleldeıdi.

Qazaqtyń ulttyq jazba ádebı tiliniń negizin qalaǵan, qazaq ádebıetinde óleń qurylysyna ózindik jańalyqtar engizgen, qazaqtyń tili men ádebıetiniń tazalyǵyn, halyqtyq bolmysyn saqtaı otyryp, ony evropanyń úzdik mádenıetine jetelegen Abaıdaı tulǵanyń úlgili sózderi eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de mánin joıǵan joq. 1901 jyly P.M.Melıoranskııdiń Abaı óleńderine jasaǵan taldaýynan bastasaq, Abaıdyń shyǵarmashylyq, kisilik tulǵasy ǵasyrdan astam ýaqyt boıy túrli baǵyttaǵy (ádebı, tildik, fılosofııalyq, teologııalyq, quqyqtyq t.b.) zertteýlerdiń ózegi bolyp kele jatyr. Biraq ár kezeńniń ózekti máselesimen qabysyp, jańa qyrynan jańǵyryp otyratyn Abaı bolmysy adamzatty áli de qaıran qaldyra bereri sózsiz.  

Abaıdyń ulttyń dilin qalyptastyrýdaǵy oılaryn onyń «tolyq adam» konsepsııasynyń bir quramdas bóligi retinde qarastyrýǵa bolady. Memleket basshysy maqalasynda: «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez-kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin», – deıdi. Bul – XXI ǵasyrda rýhanı jańǵyrǵan qazaq qoǵamyn qalyptastyrýda Abaı usynǵan «tolyq adam» konsepsııasynyń mańyzdylyǵyn ult basshysynyń qanshalyqty baǵalaıtynyn tanytady. Zertteýshi, abaıtanýshy M.Myrzahmetov «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym» (Almaty, 2012) degen eńbeginde Abaıdyń 38-qarasózinde qoldanylǵan jáýanmártlik (parsy tilinen aýdarǵanda «jomart jigit») uǵymyna taldaý jasaı kelip, Abaıdyń tolyq adam nemese «al-ınsan al-kámıl» tanymynyń tórt negizi aqyl, ádilet, qaırat, qanaǵat aqynnyń búkil shyǵarmashylyǵynyń túp qazyǵy ekendigin aıtady. Zertteýshiniń paıymdaýynsha, Abaı ózine deıingi túrki ǵulamalarynyń – Ál-Farabıdiń, Júsip Balasaǵunıdyń, Iаsaýıdiń, Rýmıdiń kemel adam jaıly oı-tujyrymdarynan habardar bolyp, sol jolda izdengen, «tolyq adam» iliminiń negizin jasap, ony jeke adamdy túzeýge, sol arqyly qoǵamdy, adamzatty durys jolǵa salýǵa paıdalanǵan.

Qaırat pen aqyl jol tabar,

Qashqanǵa da, qýǵanǵa.

Ádilet, shafqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa, – dep,tolǵaǵan Abaı adamshylyqtyń tórt negizin qara sózderinde fılosofııalyq oılarymen órnekteıdi. 38-qarasózinde: «Eı, júregimniń qýaty, perzentlerim! Sizderge adam uǵylynyń minezderi tuǵraly biraz sóz jazyp ıadkar qaldyraıyn» dep, keıingi urpaqqa sóz arnaıdy. Arnaý sózin adamzatqa beriletin eń ulyq qasıet – mahabbat sezimin túsindirýden bastaıdy. Allany súıý, sol arqyly búkil adamzatty, tirshilikti jaqsy kórý, bilmekke qushtarlyq, ǵylymǵa den qoıý, ǵylymdy maqtan, dúnıe úshin úırenýden aýlaq bolý, adamdy buzatyn jaman ádetterden saqtaný, shyn musylman bolýdyń joldary týraly syr tógedi. Abaıdyń tolyq adam konsepsııasynyń basty túsinikteri Q.Toqaevtyń maqalasynda qazirgi qoǵamnyń túsinigine, zaman aǵymyna, eldik murattarymyzǵa sáıkestendirilip taldanady. «Adam ómiri tutasymen túrli qarym-qatynastardan quralady. Onsyz adam qoǵamnan bólinip qalmaq. Al qarym-qatynas mindetti túrde ózara jaýapkershilikti týǵyzady. Bul jaýapkershilik qara basynyń qamyn bıik qoıatyn ózimshildik aralasqan kezde buzylady. Sondyqtan Abaı: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek» dep adamǵa nurly aqyl men ystyq qaırattan bólek jyly júrek kerek ekenin aıtady.

Osy úsh uǵymdy ol únemi birlikte qarastyrady, biraq aldyńǵy ekeýi júrekke baǵynýy kerek dep esepteıdi. Bul – qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy».

Kemel adam fılosofııasynyń ózi adamzatty súıý, júrekti kirden tazartý, qandaı qubylysty da júrekpen baǵalaý uǵymyna negizdeıtin júrek ilimine baryp tireledi. Qazirgi tańda qoǵamymyzda oryn alyp júrgen keleńsizdikterdiń barshasy ǵylymdy, aqyl, qaıratty júrekke baǵyndyrmaýdan, ádiletsizdik pen qanaǵatsyzdyqqa jol berýden etek alyp otyrǵany sózsiz. Sondyqtan memleket basshysynyń Abaıdyń «tolyq adam» konsepsııasyn jete túsinip, ony qaıta zerdeleýge usynǵan baǵyty kóptiń kókeıinen shyǵatyn oryndy paıymdaý der edik.

Professor Q.Jubanov joǵaryda atalǵan eńbeginde F.Engelstiń «Jańa ósıetti» aýdaryp, nemis prozasynyń negizin qalaǵan M.Lıýterdi renessans dáýiri týdyrǵan tıtandardyń biri retinde baǵalaǵan pikirin keltirip, Abaıdyń qazaq mádenıetine betburys jasaýdaǵy eńbegi odan asyp túspese, kem túspeıtinin, biraq óz eli onyń baǵasyn áli de túsine qoımaǵanyn aıtyp, qynjylady. 

Bir jarym ǵasyr ótkende «biz Abaıdy tolyq túsindik pe?!» degen oı áli de kún tártibinen túsken joq. «Qazirgi órkenıetti memleketterdiń barlyǵy derlik shoqtyǵy bıik tarıhı tulǵalarymen maqtana alady. Olardyń qatarynda saıasatkerler, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, qolbasshylar, aqyn-jazýshylar, óner jáne mádenıet maıtalmandary bar. Qazaq jurty da birtýar perzentterden kende emes. Solardyń ishinde Abaıdyń orny erekshe. Biraq biz uly oıshylymyzdy jahan jurtyna laıyqty deńgeıde tanyta almaı kelemiz», – degen prezıdentimizdiń sózi de osynyń aıǵaǵy.

Osy maqalanyń maǵan erekshe unaǵan tusy, onda «bizdiń Abaıymyz  – keremet, biz Abaımen maqtanamyz» degen resmı meziret, qurǵaq maqtannan góri Abaıdyń tulǵalyq, ónegelik bolmysyna kóbirek den qoıý bar. Memleket basshysy retinde Abaı usynǵan «kemel adamnyń» júıesin qazirgi qoǵammen qalaı qabystyramyz, ultsyzdanýdyń «úsigi uryp» bara jatyrǵan urpaqqa qalaı sińiremiz, táýelsiz memleketimizdi jahandyq órkenıetke jeteleýde Abaı jańashyldyǵyn is júzinde qalaı qoldanamyz, qaıtsek uly tulǵany álemge tanytyp, sol arqyly ultymyzdyń mártebesin kótere alamyz degen alańdaýshylyq  basymyraq kórinis beredi.  Abaıdyń 39-qarasózinde burynǵy ata-babalarymyzdyń artyq eki minezi týraly mynadaı ónegeli oı bar: «.. ol zamanda el basy, top basy degen kisiler bolady eken. Kóshi-qondy bolsa, daý-janjaldy bolsa, bılik solarda bolady eken. О́zge qara jurt jaqsy-jaman ózderiniń sharýasymen júre beredi eken. Ol el basy, top basylary qalaı qylsa, qalaı bitirse, halyq ta ony synamaq, birden-birge júgirmek bolmaıdy eken. «Qoı asyǵyn qolyńa al, qolaıyńa jaqsa, saqa qoı», «Bas-basyńa bı bolsań, manar taýǵa syımassyń, basalqańyz bar bolsa, janǵan otqa kúımessiń» dep, mal aıtyp, tileý qylyp, eki tizgin bir shylbyrdy berdik saǵan, bergen soń, qaıtyp buzylmaq túgil, jetpegenińdi jetiltemin dep, jamandyǵyn jasyryp, jaqsylyǵyn asyramyn dep tyrysady eken. Ony zor tutyp, áýlıe tutyp, onan soń jaqsylary da kóp azbaıdy eken» deıdi.

Atalǵan maqalany XXI ǵasyrdaǵy Abaıdy jańasha tanýdyń keleli kóshin memleket basshysy, ult jetekshisi ózi bastap, jol kórsetýiniń aqjoltaı úlgisi retinde qabyldadyq.

Bıbaısha NURDÁÝLETOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti

Sońǵy jańalyqtar

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Baıanaýylda boranda joǵalǵandar tabyldy

Aımaqtar • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar