Rýhanııat • 13 Qańtar, 2020

Toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa úndeıdi

125 retkórsetildi

Qasym-Jomart Kemelulynyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasy – qazaqstandyqtardy tutas ulttyq ıdeıaǵa jumyldyrady dep paıym­daımyz. Adamzattyń Abaıynyń 175 jyldyq mereıtoıy – ortaq mereke, uly dúbirli toı. «Keler urpaq Abaıdyń sara jolyn jalǵaýy tıis. Bul – uly aqyn armanynyń oryndalýy. Sondyqtan biz Abaıdyń oıynan da, toıynan da taǵylym alýǵa tıispiz», dep basty nazardy toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa buryp, ysyrap­shylyqty, dańǵazalyqty doǵarýymyz kerektigin basa eskertti.

Bizdiń mindet – Abaı murasyn nasıhattaý arqyly qazaqty álemge tanytý. Urpaqtyń boıyna Abaı eńbekteriniń bıik taǵylymyn sińirý. Abaı toıynan keıin urpaq oılanýy kerek. Toıdan qandaı úlgi-ónege kórdik, jas býynǵa uly aqynnyń tereń maǵynaly oılaryn jetkize aldyq pa? Osyndaı saýaldarǵa jaýap bere alsaq toı ǵıbraty aıqyndalmaq.

Abaı – ulttyq samǵaýdyń baǵdarshamy. Abaı – ǵasyrlar almassa da baǵasy artyp, ólsheýsiz qazynamyzǵa aınala beretin qasıetimiz. Abaıdyń gýmanıstik ıdeıalary – adamzat órkenıetin baıytýdyń negizi.

Ustaz qaı qoǵamda da qasterli, qurmetti. Ustaz – el erteńi, bolashaǵymyzdyń shamshyraǵyn jaǵar tulǵa. Dana Abaı «Aqyryn júrip, anyq bas, Eńbegiń ketpes dalaǵa. Ustazdyq etken jalyqpas, Úıretýden balaǵa» dep ustazdyń ólsheýsiz eńbegin óleńmen órnektegen.

Adamzat balasy úshin bilim qashanda óziniń qundylyǵyn joǵaltpaıtyn asyl qazyna. Tipten qazirgi jahandaný zamanynda ǵylym básekelestikke aına­lyp otyr. Maqalada kóterilgen bir másele – ıntellektýaldy ult bolý. Onyń eń birinshi tetigi – bilim. Abaı – qazaq halqynyń rýhanı áýlıesi, jol silter baǵdary. Abaı iliminen sýsyndap, Abaı nuryn boıyna jıǵan jannyń keleshegi jarqyn. Sebebi bilim bar jerde alynbaıtyn qamal joq.

Halyqty bir shańyraqtyń balasyndaı ómir súrýge shaqyrǵan Abaı ulaǵaty máńgilikke berik tuǵyr-súıenishimiz bolary anyq. Batysqa da, shyǵysqa da tereń úńilgen uly Abaı olardyń iri tul­ǵa­larynan úırenip qana qoımaı, hal­qyn solardyń mádenıetinen, biliminen sýsyn­daýǵa shaqyrdy. «Atanyń uly bolma, adam­­nyń uly bol», dep shyǵarmalarynda «Adam shyr etip dúnıege kelgennen ómiri­niń mándi bolý úshin ne isteý kerek?» degen saýalǵa jaýap berip, olardyń ómir súrýi­niń gýmanıstik baǵdarlamasyn jasap berdi.

Jalpy adamzat balasyn gýmanızmge shaqyrǵan hákimniń danalyq for­mýlasy barsha adamzat balasyn tatý­lyq pen turaqtylyqqa, dostyq pen baýyr­maldyqqa úndeıdi.

Qasym-Jomart Kemeluly el jastaryna zor úmit artady, senim bildiredi. «Eń aldy­men Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapı­taly retinde nasıhattaýymyz kerek. О́r­ke­­nıetti elder qazaq­tyń bolmys-bitimin, má­de­­n­ıeti men áde­bıetin, rýhanı óresin álem­dik deńgeı­degi birtýar perzentteriniń dáre­­jesi­men, tanymaldyǵymen baǵalaı­ty­nyn umyt­paıyq. Sondyqtan Abaıdy jańa Qazaq­stannyń brendi retinde álem jurt­shylyǵyna keńinen tanystyrý qajet. Bul – búgingi urpaqtyń qasterli boryshy» deıdi.

Memleket basshysynyń: «Ár qazaqtyń tórinde dombyra tursyn degen uǵym qalyptasqanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Sol sııaqty ár shańyraqta Abaıdyń kitaby men Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany turýy kerek dep sanaımyn», degen tolǵamy da jaryq kórip jatqan Abaı kitaptarynyń taralymy qansha, jalpaq jurtqa, qarapaıym halyqqa jetip jatyr ma degen kóptegen túıtkildi saýaldyń túıinin sheshýge negiz bolary sózsiz.

Abaı ár qazaqtyń ustanymy bolǵanda ǵana urpaq qazaqtyǵyn, rýhynyń asqaq­tyǵyn saqtap qalary sózsiz. Kemeńger jazýshy Muhtar Áýezov: «Qazaq jazýshylarynan árıne Abaıdy súıemin. Meniń bala kúnimnen ishken asym, alǵan nárimniń barlyǵy da Abaıdan. Taza ádebıet sarynyna boı urǵanda maǵan Abaı degen sóz, qazaq degen sózben teńbe-teń túsetindeı kezderi bar sııaqty» dep jazǵan edi. Abaıdy Áýezovshe súıelik. Abaı muraty – ult muraty.

Prezıdent Q.Toqaev: «Men kóp jylǵy dıplomatııalyq qyzmetimde basqa elder­diń saıasatkerlerimen, túrli sala mamandarymen jıi kezdestim. Sheteldikter­men adamzatqa ortaq kóptegen túıtkildi másele týraly pikir almasyp, oı bólis­tim. Jalpy, olar Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq jetistikteri jónin­de jaqsy biledi. Al rýhanı jáne máde­nı qundylyqtarymyzben jete tanys emes. Osy oraıda «Nege qazaqtyń bitim-bolmy­syn, mádenıetin Abaı arqyly tanytpaımyz?», degen suraq týyndaıdy», dep ózekti oı tastaıdy. Rasymen de, uly Abaı álemdik deńgeıdegi tulǵa desek te onyń shyǵarmalarynyń búkil dúnıejúzilik dárejede áli de keńinen tanyla qoımaýy bizdi qatty oılandyrýy kerek.

Semeı óńiri – rýhanııat Mekkesi, Alash­tyń júregi. Iаdrolyq synaqtan kóz ashpaı ańyrap qalǵanda jahandyq jalmaýyzdan qutqarǵan Elbasyna Semeı halqynyń myń san alǵysy kúnde aıtylady. Semeı jurtshylyǵy daǵdarys keziniń ózinde berekesi qashpaı, uıymshyldyq kórsete bildi. Bul sonaý ulylar rýhymen jalǵa­syp jatqan tektiliktiń bir kórinisi bolar. Maqalada basa nazar aýdarylǵan: «Semeı óńiri – qazaq tarıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgilegen jón. Uly Abaı men Shákárimniń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan óńir aıryqsha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı shahardy áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan keshendi túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrta­myz. Úkimetke bul máselege baılanysty tıisti shara­lar qabyldaýdy tapsyramyn», – degen joldar qala jurtshylyǵyn qýanysh­qa keneltti. Prezıdenttiń basa kóńil bólýi Semeı shaharynyń mádenı-ekono­mıka­lyq jaǵynan jandana, kórkeıe túsýi­ne senimimizdi nyǵaıtty.

Abaı murasyna búgingi býyn zor ser­gektikpen, kerek deseńiz, perzenttik mahabbatpen qarasa ıgi. Abaı – qasıetimiz, asylymyz. Abaı – ulttyq uranymyz. Abaı – jańa Qazaqstannyń brendi. Maqala taǵylymy osyǵan úndeıdi.

 

Arap ESPENBETOV,

Shákárim ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

SEMEI

Sońǵy jańalyqtar

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Baıanaýylda boranda joǵalǵandar tabyldy

Aımaqtar • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar