Rýhanııat • 15 Qańtar, 2020

Parasat ólshemi

100 retkórsetildi

Jas kezinen estigeni men oqyǵanyn umytpaýdyń úlgisin kórsetken, eseıgende kórgeni men túıgenin halqyna aıtyp ta, jazyp ta qaldyrǵan aqyn, ǵulama Abaıdyń ómir jolyna táýelsizdik turǵysynan qaraý úshin bizge ne jetispeıdi?

HHI ǵasyrdaǵy Qazaq eliniń toq­tamy: oqý-toqý men dástúr sa­baq­tastyǵy, álemdik deńgeıdegi mu­raǵa tereń boılaý jetispeıdi. Sóz tú­zelgennen keıin ózin túzeý úshin ár adamǵa zeıin qajet. Kishige zerek­tik, úlkenge parasat kerek. Osy­dan 107 jyl buryn «Qazaq» gaze­tinde Ahmet Baıtursynuly: «Abaı­dyń asylyn tanyp, durys baǵa bergen nársesi jalǵyz óleń emes, kóp nárseni Abaı sóz qylǵan; sol sózderiniń bárinde de Abaıdyń ár nárseniń asylyn tanyǵany, bilgeni kóri­nedi», dep «qazaqtyń bas aqy­nynyń» qasıetin dál baǵalaǵan. Iаǵnı, ár nárseniń asylyn tanyp-bilý – qaı zamanda bolsyn óte kókeıkesti másele. О́ziniń tarıhı-taǵylymdy maqalasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Abaı muratyna qatysty ulttyq qun­dylyqtar men ustanymdardy, jalpy­adamzattyq ári zamanaýı ýáj­derdi usyndy. Muny Elbasymyz aı­qyn­daǵan rýhanı jańǵyrý úrdisiniń sabaqtastyǵy dep qabyldaǵan jón. Maqaladaǵy ózekti oılar jaýapty da óristi el azamattaryn, barlyq salada eńbek etip jatqan belsendi jandar men jarandardy jasampazdyqqa, birlik pen taǵattylyqqa úndeıdi. Kózboıaýshylyqtan, naý­qan­shy­lyqtan arylýdy úıretedi, ásirese jastardyń oń baǵytta jetilýine jol silteıdi. Osy maqaladan oı sabaqtap, myna naqty usynystardy ortaǵa salǵymyz keledi:

1) «Abaıdyń akademııalyq mátini, teksi» degen uǵymdy qalyptas­ty­rýymyz kerek. Áıtpese keıbir sózderin, jekelegen uǵymdary men oılaryn ár ǵalym ártúrli túsindirip júr. Tipti kereǵar da pikirler jas býyndy adastyrýy múmkin.

2) Abaı qalyń oqyrmanǵa jetken murasy men búgingi kún arasy – ǵasyrdan astam ýaqyt. Burynǵy ótken kósemderdiń isi, sheshenderdiń sózi, bılerdiń sheshimi Abaı talǵamynan ótip, bizge jetkeni – asa zor olja. Son­dyqtan «az da bolsa saz» degendeı, aqyn shyǵarmalarynyń mektepke, jalpy qaýymǵa, ózge tildi aýdı­torııaǵa arnalǵan mátinderin (túsinik-kommentarııimen) shyǵarý qajet.

3) Prezıdent «Abaıdy – ulttyń temir­qazyǵy» dedi. Endeshe ár sala mamandary aqyn murasyn óz salasy­nyń problemalaryna nemese syn-qaterine saı zerdeleýi tıis.

4) Abaıdy alǵyr bala, úzdik shá­kirt, on besinde oıly azamat, jıyr­­masynda ádil bı, zerek aqyn, halyqshyl danyshpan, ulttyń aqsa­qal-abyzy beınesinde anımasııa (búldirshinder men balalarǵa arnap) keıip­keri etý – azat Qazaq eli óneri men má­denıetiniń kezek kúttirmes mindeti.

5) Zaıyrly qaýymnyń jóni bólek, Qazaqstandaǵy medrese baǵ­darla­masynda, ımam ýaǵyzdarynda Abaı murasy laıyqty ornyn alýy tıis.

6) Abaıdyń sýreti men beınesin birizdendirý de – ýaqyt talaby. Osy rette ulttyq rámizimiz syndy teńge­mizde (20 teńgelik) beınelengen tanymal sýretshi Aǵymsaly Dúzel­hanovtyń sýretin negizge alýǵa bolar edi. Bul sátti beıne mıllıondardyń kózine de, júregine de ystyq. Endi ony tıisti zańdyq erejemen bekitý jaǵyn oılastyrý kerek.

7) Zamanynda Abaı da óner-bilimin partııa isine salǵany belgili. Onyń áli jete zerttelmegen murasyn zerdeleýge bizdegi saıası uıymdar da atsalyssa, óner, ǵylym salasyndaǵy azamattardyń táýelsiz el aldyndaǵy boryshyn bóten ispen, dúdámal oımen bylǵamaı, adal atqarýyna jol ashary sózsiz.

Sonda ǵana ózgeden aqyl-oımen, bilim-parasatpen ozý mádenıeti jeti­le túser edi.

 Qazirgi qoǵamda Abaı murasyn oqý, qaıta pysyqtaý, zerdeleý jas býyn men qalyptasqan azamat sanasyn serpiltýge áser etetinin ýaqyttyń ózi dáleldedi. Eýropa aıtatyn «klassıka» uǵymynyń máni de osynda. Ol – qaı zamanda da ónege jáne parasat ólshemi.

Al Prezıdent nusqaǵan túsin­dirý men nasıhattaý isine barlyq qo­ǵamdyq uıymdar men BAQ, áleý­metti jeliler kúsh biriktirse, «jaıly, jumsaq kúshterdi» ornymen paı­dalansaq, ishtegi tamyrlarymyzdy, syrttaǵy áriptes-dostarymyzdy «Abaı álemine» tarta bilsek, eleýli nátıjege qol jetkizer edik. Sonda ǵana arzanqol teleónimder men radıohabarlar, jeńil-jelpi jazbalar men qańqý pikirler ózdiginen azaıyp, tyıylary sózsiz. О́ıtkeni óleń sózdiń patshasy, qara sózdiń qudireti Abaı qashanda birtutas halqyn jaqsylyqqa bastaıdy.

 

Darhan MYŃBAI,

 Májilis depýtaty

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Túrkııa halqyna kóńil aıtty

Qazaqstan • Búgin, 14:17

Elektiń sory – alty valentti hrom

Ekologııa • Búgin, 14:05

BQO polısııasy 440 otbasyn tekserdi

Aımaqtar • Búgin, 13:20

Túrkııada jer silkinisi boldy

Álem • Búgin, 10:14

Qyzylorda: Qazalydaǵy qonys toı

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Uqsas jańalyqtar